II SA/Rz 1125/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Joanna Zdrzałka Sędziowie WSA Elżbieta Mazur - Selwa AWSA Maria Mikolik /spr./ po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 4 listopada 2021 r. sprawy ze skargi E. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] maja 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego - skargę oddala - II SA/Rz 1125/21 UZASADNIENIE Zaskarżoną decyzją z dnia [...] maja 2021 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze, po rozpoznaniu odwołania E. M. (dalej: skarżąca) utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta i Gminy [...] z dnia [...] marca 2021 r. nr [...] odmawiającą ustalenia E. M. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem F. M. Jak wynika z akt sprawy, 29 stycznia 2021 r. E. M., reprezentowana przez pełnomocnika radcę prawnego M. M. złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem F. M., który legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z dnia 20 czerwca 2018 r. nr [...]. Do wniosku Skarżąca dołączyła orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności ojca, opis badania z [....] matki H. M. z dnia 5 lipca 2012 r., decyzję Burmistrza Miasta i Gminy [...] z dnia [...] października 2020 r. nr [...] w sprawie ustalenia prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego E. M., a także zaświadczenie lekarskie z NZOZ w [...] matki H. M. z dnia 14 grudnia 2020 r. Z przeprowadzonego w dniu 15 lutego 2021 r. rodzinnego wywiadu środowiskowego wynika, że E. M. mieszka wraz z córką i rodzicami w jednym domu, nie pracuje zawodowo, ponieważ sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym ojcem F. M., nie pobiera emerytury ani renty, a ponadto posiada ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego w związku z opieką nad ojcem na okres od 1 listopada 2020 r. do 31 października 2021 r. Z akt sprawy wynika również, że H. M. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie ma ustalonego prawa do renty ani emerytury, nie pozostaje w zatrudnieniu i nie jest zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy, natomiast F. M. podlega ubezpieczeniu w ZUS od 2 marca 2003 r., jako emeryt lub rencista. Decyzją z dnia [...] marca 2021 r. nr [...] Burmistrz Miasta i Gminy [...] odmówił E. M. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem. W uzasadnieniu organ I instancji, wskazał, że na podstawie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j. Dz.U. z 2020 r. poz. 111; dalej: u.ś.r.) przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego mogłoby nastąpić wyłącznie w razie ustalenia, że żona F. M. ze względu na znaczny stopień stwierdzonej u niej niepełnosprawności, nie jest w stanie sprawować opieki nad mężem. Organ I instancji stwierdził, że F. M. pozostaje w związku małżeńskim, jednak jego żona nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wobec powyższego przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz jego córki E. M. jest nieuzasadnione. Organ I instancji wskazał, że to na żonie w pierwszej kolejności ciąży obowiązek sprawowania opieki nad mężem. Wobec powyższego Burmistrz na podstawie art. 17 u.ś.r. odmówił skarżącej przyznania wnioskowanego świadczenia. Od powyższej decyzji E. M. reprezentowana przez pełnomocnika radcę prawnego M. M. złożyła odwołanie, wnioskując o uchylenie decyzji Burmistrza Miasta i Gminy [...] z dnia [...] marca 2021 r. nr [...] i bezpośrednie przyznanie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Skarżąca podniosła, że organ I instancji uznał, że nie mieści się ona w kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, co stoi w sprzeczności z prawidłową, niekwestionowaną w orzecznictwie wykładnią. Zdaniem skarżącej należy ona do kategorii osób, które mogą ubiegać się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, a ponadto wskazała, że organy administracji muszą brać pod uwagę, przy ustaleniu zaistnienia przestanek określonych w przepisie, obiektywne, faktyczne i niezależne od woli tych osób możliwości sprawowania przez nie opieki, a nie formalny fakt posiadania orzeczenia o niepełnosprawności. Samorządowe Kolegium Odwoławcze, opisaną na wstępie decyzją z dnia [...] maja 2021 r. nr [....], utrzymało w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie. Na wstępie Kolegium wskazało, że podstawą prawną wydanej decyzji jest art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2021 r., poz. 735; dalej: k.p.a.) w zw. z art.17 ust. 1a pkt 4, ust. 1b pkt 1 i 2 oraz art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Organ odwoławczy po przytoczeniu treści art. 17 u.ś.r., wskazał, że obowiązek opieki nad członkiem rodziny wywodzony jest z obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz.U. z 2020 r., poz.1359; dalej: K.r.o.), stwierdzającym, że obowiązek alimentacyjny to obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania, a także z treści art. 23 i art. 27 K.r.o., w świetle których małżonkowie są zobowiązani do współdziałania dla dobra rodziny oraz zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli oraz do wzajemnej pomocy. Pod pojęciem wzajemnej pomocy należy rozumieć także pomoc w sytuacjach wyjątkowych, jakimi są choroba czy niepełnosprawność. Ponadto organ odwoławczy wskazał, że przepis art. 130 K.r.o. wskazuje, że obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka. Zdaniem SKO, ustawodawca wyraźnie wskazuje, że tylko w sytuacji legitymowania się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, możliwe jest przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego krewnemu zobowiązanemu do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku. Uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje dopiero, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe z przyczyn obiektywnych dotyczących stanu zdrowia i sprawności małżonka, wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego we właściwy sposób. E. M., reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika radcę prawnego M. M. wniosła skargę na w/w decyzję Kolegium z dnia [...] maja 2021 r. nr [...], w której zwróciła się o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Burmistrza Miasta i Gminy [...] z dnia [...] marca 2021 r., o zobowiązanie organów obu instancji do przyjęcia oceny prawnej i wskazań, co do dalszego postępowania wyrażonych w orzeczeniu Sądu wydanym w niniejszej sprawie, o zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych, a także o rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym. Skarżąca zarzuciła naruszenie prawa materialnego, mającego istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, gdy przepis ten stanowi podstawę prawną przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej, jako osobie należącej do kręgu osób obciążonych obowiązkiem alimentacji wobec ojca; art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a u.ś.r., poprzez dokonanie błędnej wykładni, zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej, co w konsekwencji doprowadziło do niewłaściwego przyjęcia przez organ, że fakt pozostawania w związku małżeńskim i brak legitymowania się przez małżonka orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności stanowi negatywną przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Ponadto E. M. zarzuciła naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a., poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy oraz przyjęcie, że sam fakt zwrócenia się z przedmiotowym wnioskiem przez skarżącą w sytuacji, w której osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim z osobą nielegitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności skutkuje brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do ustalenia, czy wymieniona osoba może sprawować opiekę nad mężem. Skarżąca wskazała, że jej matka H. M. z uwagi na swój stan zdrowia nie ma możliwości sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem F. M. Zdaniem skarżącej członek najbliższej rodziny wywiązujący się ze swych obowiązków wobec chorego krewnego, co skutkowało rezygnacją z zarobkowania, powinien w swych działaniach otrzymać odpowiednie wsparcie państwa. Przyznanie tylko rodzicom naturalnym prawa do zasiłku stałego narusza konstytucyjną zasadę równości, a także zasadę sprawiedliwości społecznej, pojmowaną nie w aspekcie socjalno-ekonomicznym, lecz odnoszoną również do społecznego poczucia sprawiedliwości, które w demokratycznym państwie prawnym nie powinno być przez ustawodawcę ignorowane. W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie, stwierdzając, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje: W myśl art. 1 ustawy z 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r., poz. 2167) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2019r., poz. 2325 ze zm., dalej: P.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Decyzja administracyjna podlega uchyleniu, jeśli Sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c P.p.s.a.). Stosownie do art. 134 § 1 P.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W ocenie Sądu skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Sąd doszedł do przekonania, że z uwagi na okoliczności niniejszej sprawy należało podzielić stanowisko organów I oraz II instancji, że w niniejszej sprawie zaistniały podstawy do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej – jako córce osoby niepełnosprawnej w stopniu znacznym z uwagi na zaistnienie negatywnej przesłanki wskazanej w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Przepis ten stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W niniejszej sprawie nie budziło wątpliwości, że osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym – tj. F. M. pozostaje w związku małżeńskim z H. M., która nie legitymuje się żadnym orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Osobą starającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jest skarżąca jako córka F. M. Na tle wykładni kluczowego dla sposobu rozstrzygnięcia niniejszej sprawy art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Sąd podziela stanowisko co do zasadności dokonania wykładni celowościowej oraz funkcjonalnej tego przepisu. Konieczność posłużenia się tego rodzaju wykładnią była szczególnie akcentowana przez pełnomocnika skarżącej na wszystkich etapach postępowania. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, jak i sądów administracyjnych przyjmuje się, że sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim przez inną osobę niż małżonek, lecz obciążoną obowiązkiem alimentacyjnym, w szczególności przez dziecko niepełnosprawnego małżonka, nie wyłącza możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie sprawującej opiekę. Przyznanie tegoż świadczenia możliwe jest także w sytuacji, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym współmałżonkiem sam nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale obiektywnie nie jest zdolny tego obowiązku wypełnić, a opiekę tą - niejako w zastępstwie małżonka - sprawuje osoba zobowiązana w dalszej kolejności do alimentacji na rzecz osoby wymagającej opieki. Tym samym pozostawanie w związku małżeńskim będzie stanowić tylko wtedy przeszkodę w przyznaniu świadczenia, gdy małżonek osoby wymagającej opieki będzie w stanie skutecznie taką pomoc świadczyć (tak NSA w wyroku z 25 stycznia 2021r., I OSK 2103/20). Na konieczność uwzględnienia w procesie wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.s.r. zasady praworządności i zasady równości - art. 2 i art. 32 Konstytucji - wskazywał Naczelny Sąd Administracyjny również w wyrokach z 11 stycznia 2017 r., sygn. I OSK 1113/15; z dnia 17 grudnia 2009 r. sygn. akt I OSK 722/09 i sygn. akt I OSK 723/09; z dnia 18 listopada 2015r. sygn. akt I OSK 1200/14. Uwzględniając zatem rezultaty wykładni systemowej i funkcjonalnej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. należy podkreślić, że przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego dziecku osoby niepłenosprawnej w sytuacji gdy żyje jego małżonek jets możliwe po wykazaniu przez stronę ubiegającą się o takie świadczenie, że małżonek s przyczyn obiektywnych nie może sprawować opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym. W ocenie Sądu strona skarżąca takiej okoliczności nie wykazała mimo, że starania w tym kierunku – poprzez działania swego pełnomocnika – czyniła od początku postępowania. Na okoliczność obiektywnych przeszkód w sprawowaniu opieki strona skarżąca przedstawiła opis rezonansu magnetycznego H. M., z którego wynika, że osoba ta ma zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa i dyskopatię, jak również zaświadczenie lekarskie, w którym wskazano, że ze względu na stan zdrowia H. M. nie może sprawować opieki nad chorym małżonkiem. Nie są to w ocenie Sądu okoliczności tego rodzaju, które wskazywałyby, że małżonka F. M., obiektywnie z uwagi na stan zdrowia, nie mogła opiekować się swoim niepełnosprawnym mężem. Nawet jeżeli przy niektórych czynnościach ww. małżonka może potrzebować pomocy dodatkowych osób, takich jak córka, wspólnie zamieszkująca, to nie dyskwalifikuje to matki skarżącej jak opiekunki swojego męża. Nie można również uznać, aby z racji samego wieku (55 lat) małżonka osoby niepełnosprawnej nie była zdolna sprawować nad nim opieki. Przedstawione przez skarżącą dokumenty nie dają przy tym Sądowi podstaw do uznania, że w rozpatrywanej sprawie zaistniała szczególna sytuacja, w której jest oczywiste, że współmałżonek z przyczyn obiektywnych nie jest w stanie w żaden sposób realizować ciążących na nim obowiązków wobec małżonka. Również wyjaśnienia przedstawione przez członków rodziny w wywiadzie środowiskowym są na tyle ogólnikowe, że nie dostarczyły podstaw do uznania, że małżonka osoby niepełnosprawnej nie jest w stanie sprawować nad swym mężem opieki. Należy natomiast pamiętać, że obowiązek alimentacyjny małżonka wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych nawet w sytuacji, gdy małżonkowie są w separacji lub po rozwodzie (zob. art. 130, art. 60 § 1-3, art. 23 i art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Zatem wobec braku wykazania przez stronę skarżącą, że w stosunku do małżonki F. M. zachodzi sytuacja szczególna, z której wynika brak obiektywnych możliwości co do realizacji obowiązku alimentacyjnego – poprzez zapewnienie nad nim opieki - Sąd uznał, że zachodziły podstawy do odmowy przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o treść art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Wbrew stanowisku strony skarżącej organ nie dopuścił się w niniejszej sprawie naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 4, art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., jak również art. 6, art. 7, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. Mając na względzie powyższe Sąd oddalił skargę na podstawie art. 151 P.p.s.a.