II SA/Rz 1236/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący: SNSA Małgorzata Wolska po rozpoznaniu w dniu 15 marca 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu M. M. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 30 grudnia 2015 r., sygn. akt II SA/Rz 1236/15 o odmowie przyznania prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z jej skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lipca 2015 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia opłaty dodatkowej za naruszenie koncesji - postanawia - utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Postanowieniem z dnia 30 grudnia 2015 r., sygn. akt II SA/Rz 1236/15, wydanym przez st. referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie, po rozpoznaniu wniosku M. M. o przyznanie prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych, odmówiono wyżej wymienionej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu wskazano, że okoliczności przedstawione przez wnioskodawczynię nie pozwalają na stwierdzenie, że wnioskodawczyni nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W otwartym terminie do wniesienia środka zaskarżenia M. M. – zastępowana przez pełnomocnika r. pr. A. P. złożyła sprzeciw. Zarzuciła, że kwestionowane postanowienie wydane zostało z naruszeniem art. 245 § 3 i art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. - określanej dalej w skrócie jako "P.p.s.a."). Dokonano błędnych ustaleń faktycznych, polegających na uznaniu, że nie zachodzą przesłanki uzasadniające uwzględnienie wniosku. W uzasadnieniu szczegółowo odniosła się do argumentacji zawartej w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia referendarza. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W pierwszej kolejności wskazać należy, że w dniu 15 sierpnia 2015 r. weszła w życie ustawa z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. poz. 658). Postępowanie sądowe w przedmiotowej sprawie zostało wszczęte skargą wniesioną po tej dacie, dlatego zgodnie z art. 2 ustawy nowelizującej, przepis art. 260 P.p.s.a., stosuje się w brzmieniu nadanym ustawą zmieniającą. Zgodnie z tym przepisem rozpatrując sprzeciw od zarządzenia i postanowień referendarza sądowego, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 (w tym od postanowień o odmowie przyznania prawa pomocy art. 258 § 1 pkt 7 P.p.s.a.), sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 P.p.s.a.). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 P.p.s.a.). Na wstępie zaznaczenia wymaga, że w niniejszej sprawie wniosek o udzielenie pomocy prawnej dotyczy zwolnienia od kosztów sądowych, tj. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Zgodnie z treścią art. 245 § 3 i art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków, albo od opłat sądowych i wydatków lub tylko ustanowienie zastępcy prawnego i może być przyznane osobie fizycznej, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postepowania, bez uszczerbku koniecznego dla siebie i rodziny. Orzeczenie w tej sprawie sąd wydaje na podstawie oświadczeń strony mając na uwadze okoliczności podane we wniosku o przyznanie prawa pomocy, a także, co ma miejsce w rozpoznawanej sprawie na podstawie okoliczności przedstawionych w sprzeciwie i dodatkowych oświadczeniach złożonych na wezwanie Sądu w trybie art. 255 P.p.s.a. To na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, iż znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy w zakresie przez niego wnioskowanym. Przy czym wymaga podkreślenia, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Zasadą jest, że strona powinna partycypować w kosztach postępowania, o czym stanowi art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którym koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie ponoszą strony. Od tej zasady instytucja przyznania prawa pomocy stanowi wyjątkowe odstępstwo a Sąd rozpoznający wniosek w tym przedmiocie obowiązany jest interpretować ściśle przesłanki zastosowania omawianej instytucji. Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy należy z jednej strony uwzględnić wysokość kosztów postępowania, jaki strona musi ponieść a z drugiej jej sytuację finansową, na którą składają się uzyskiwane przez nią przychody. Analiza orzeczeń sądów administracyjnych w tym zakresie prowadzi do wniosku, że jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe (por. postanowienie NSA z dnia 17.02.2009 r., sygn. akt II OZ 140/09, postanowienie NSA z dnia 12.02.2014 r., sygn. akt II FZ 68/14, publ. baza orzeczeń, pod adresem: www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Odnosząc powyższe do niniejszej sprawy a w szczególności do sytuacji strony skarżącej, Sąd uznał, że wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych nie zasługiwał na uwzględnienie a referendarz sądowy prawidłowo uznał, że strona nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Na podstawie złożonego wniosku, a także informacji zawartych w sprzeciwie i dodatkowych oświadczeniach złożonych na wezwanie, Sąd ustalił, że M. M. jest rolnikiem, prowadzącym działalność gospodarczą ( [...] M. M.). Osiągnięty w 2014 r. przychód wyniósł 132 107 zł, przy kosztach w wysokości 121 778 zł (m.in. spłata kredytu, zakup paliwa i części, ubezpieczenia). Zatem dochód wyniósł 10 329,41 zł – średnio 860 zł miesięcznie (jak oświadczono: w roku 2015, z uwagi na niezmieniony zakres działalności i porównywalne ceny, sytuacja jest podobna). Aktualnie osiągane dochody to kwota 1100-1200 zł/mc, są nieregularne (w jednym miesiącu "mogą być wyższe", w innym "nie ma ich wcale"), w sytuacji ich braku nie płaci zobowiązań. Wskazała także, że posiadane na koncie środki są jej niezbędne do dokonania zasiewu upraw ozimych, paliwa na zbiory kukurydzy oraz spłatę kredytów i zobowiązań, co do których wierzyciele przesunęli jej terminy płatności. Ich brak będzie skutkował zaprzestaniem działalności oraz brakiem środków na utrzymanie rodziny. Podała, że wraz z trójką dzieci w wieku 9, 12 i 14 lat prowadzi wspólne gospodarstwo domowe, mieszka w domu, stanowiącym własność jej teściów (Z. i H. M.), którzy prowadza odrębne gospodarstwo domowe. Z mężem, jeszcze przed ślubem zawarła umowę o rozdzielności majątkowej (na wezwanie skarżąca nadesłała kserokopię wypisu z aktu notarialnego – umowy o wyłączeniu wspólności ustawowej). Jako posiadany majątek wskazała nieruchomość rolną o pow. 4,32 ha, zaś pozostałe grunty o pow. 139 ha są dzierżawione. Natomiast w dodatkowym oświadczeniu podała, że pobiera dopłaty za gospodarstwo rolne o pow. 200 ha. Nadto posiada samochód Ford Focus (wartość 6 tys. zł), samochód Opel Vectra z 1998 r. (nie podała wartości) oraz sprzęt rolniczy objęty przewłaszczeniem na rzecz banku na zabezpieczenie kredytu: kombajn o wartości 350 tys. zł (z uwagi na przejściowe problemy finansowe nie została spłacona ostatnia rata), siewnik zbożowy i przystawka kombajnowa do kukurydzy (wartość odpowiednio 65 i 150 tys. zł). Nieregularny charakter dochodów skarżącej potwierdzają załączone deklaracje dla potrzeb rozliczenia podatku od towarów i usług (VAT-7); w okresie styczeń – lipiec 2015 r. jedynie w kwietniu i lipcu 2015 r. do opodatkowania wskazano kwoty 15000 i 92902 zł. W odpowiedzi na wezwanie do złożenia dodatkowego oświadczenia wnioskodawczyni wskazała, że obciążające ją wydatki związane z bieżącym utrzymaniem to zakup żywności – 1200 zł (w oświadczeniu z dnia [...] lutego 2016 r. podała kwotę 500 zł), utrzymanie domu to: opłata za energię elektryczną i gaz – odpowiednio 530 zł i 230 zł co 2 miesiące. Obecnie korzysta z butli gazowej – koszt ok. 57 zł, a od 1 stycznia 2016 r. wymieniono licznik prądu, faktura wystawiona jest na H. M., niemniej ona płaci rachunki. Wywóz śmieci to kwota - 40 zł (obecnie opłata za 2016 r. to 7,90 zł miesięcznie za osobę, deklaracja złożona na teścia – Z. M., w której podano 6 osób, wnioskodawczyni "dokłada się" do opłat), telefon – 100 zł (przedstawiono fakturę na kwotę 137,36 zł), zakup opału – 2000 zł/rok, utrzymanie dzieci: odzież, obuwie, leczenie to obecnie 200-300 zł/mc. Inne wydatki (w stosunku rocznym) obejmują: czynsz dzierżawny – 40 tys. zł, podatek gruntowy – 30 tys. zł, ubezpieczenie upraw – 10 tys. zł, spłaty kredytów do 2018 r. – 100 tys. zł (w dodatkowym oświadczeniu wskazano kwotę 160 tys. zł), zobowiązania komornicze 350 tys. Ubezpieczenie dzieci 50 zł w stosunku rocznym, jej ubezpieczenie w KRUS to 2000 zł na kwartał, ubezpieczenie i części do samochodów Opel Vectra (1998 r.) i Ford Focus – (2002 r.) – łącznie 4 tys. zł /rok. Nie pobiera żadnych świadczeń na rzecz dzieci ani alimentów, działalność gospodarczą prowadzi jednoosobowo (nie zatrudnia pracowników). Nie prowadzi dalszej eksploatacji złoża związanego z przedmiotem skargi, a za pozyskany z kopalni materiał odbiorca do tej pory nie uregulował należności – kwota 208 986 zł (sprawa objęta jest postępowaniem sądowym). Dopłaty do produkcji rolnej za 2014 r. wyniosły 176 tys. zł (z gospodarstwa rolnego o pow. 200 ha). Skarżąca dołączyła także dokumenty potwierdzające jej zobowiązania finansowe: - z tytułu kredytu inwestycyjnego wobec A S.A. na kwotę 239 937 zł (wraz z odsetkami na dzień 21 lipca 2015 r.) oraz kosztów egzekucyjnych 6099 zł, - z tytułu pożyczki w B Sp. z o.o. (kapitał do spłaty na dzień 10 grudnia 2015 r. to 30 990 zł, z miesięcznymi ratami 2 418 zł, płatnymi do stycznia 2017 r.), - z tytułu zaległych składek w KRUS (do II kwartału 2015 r. włącznie) w wysokości 33 336 zł; decyzją z dnia 26 czerwca 2015 r. rozłożono je na 40 rat płatnych do 30 czerwca 2020 r. (rata za grudzień 2015 r. – 300 zł), - względem C Sp. z o.o.; zgodnie z porozumieniem z dnia [...] stycznia 2015 r. (należność główna na ten dzień wynosiła 86 856 zł), płatność ostatniej raty w wysokości 10 tys. zł przypada w grudniu 2015 r. W dniu [...] stycznia 2016 r. podpisane zostało porozumienie (na ten dzień należność główna wynosiła 64 574,54 zł) o przedłużeniu spłaty zaległości. Wśród załączników znalazło się także zawiadomienie Naczelnika Urzędu Skarbowego z dnia [...] września 2015 r. o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego (objętych tytułami wykonawczymi) na łączną kwotę 130 062 zł oraz decyzja – nakaz płatniczy dot. podatku rolnego za 2016 r., podatku od nieruchomości, faktury i rachunki dotyczące wysokości czynszu dzierżawnego z dowodami wpłat oraz paragony opiewające na różne kwoty za zakup biletów, leków, odzieży, rzeczy i artykułów codziennego użytku. Ponadto skarżąca, na wezwanie Sądu nadesłała kserokopie wyciągów z rachunków bankowych. Jeden wyciąg dotyczący [...] M. M. za okres od [...].12.2015 r. do [...].02.2016 r. z saldem 1 740,15 zł. Natomiast drugi dotyczy rachunku, którego właścicielem jest M. M., z saldem końcowym, na dzień [...] grudnia 2015 r. - 26 266,84 zł a na dzień [...] stycznia 2016 r. – 23,52 zł. Analizując sytuację majątkową wnioskującej strony, w tym złożone oświadczenia i nadesłane dokumenty, Sąd uznał, że nieuprawnionym byłoby przyjęcie, że wnioskodawczyni spełnia przesłanki i wymogi przyznania prawa pomocy pozwalające na skorzystanie ze zwolnienia od kosztów sądowych. Jak wyżej wskazano warunkiem zwolnienia od kosztów postępowanie jest wykazanie, że osoba wnioskująca nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku koniecznego dla siebie i rodziny. Możliwość poniesienia kosztów sądowych bez powodowania uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny wiąże się z zaspokojeniem podstawowych potrzeb życiowych (żywność, lekarstwa, niezbędne opłaty). Ze złożonego przez skarżącą oświadczenia wynika, że mimo nieregularnych dochodów te potrzeby są na bieżąco zaspokajane. Zwrócić też należy skarżącej uwagę, że mimo zawartej z D. M. umowy o wyłączeniu wspólności ustawowej, małżonkowie nadal obowiązani są do zaspokajania potrzeb założonej przez nich rodziny, którą przez swój związek założyli, co wpływa na indywidualną sytuację majątkową jej członków. Powyższe wynika m. in. z art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2015 r., poz. 2082). Potrzeby rodziny mogą w konkretnych okolicznościach obejmować również zobowiązania względem Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych w sprawach jednego z małżonków. Należy mieć również na względzie art. 23 cyt. wyżej ustawy, który stanowi, że małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy. Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 2 lipca 2009 r., sygn. I FSK 216/09 wskazał, że obowiązek alimentacyjny nie jest uzależniony od ustroju majątkowego małżeńskiego, a ponadto obejmuje on również wydatki związane z prowadzeniem postępowań sądowych. Obowiązku tego nie wyłącza zatem nawet rozdzielność majątkowa małżeńska, która w świetle przepisów prawa rodzinnego odnosi się, jak sama nazwa wskazuje, do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. W okolicznościach sprawy skarżąca nie przedstawiła tymczasem żadnych danych dotyczących sytuacji majątkowej i finansowej małżonka D. M. Sąd zauważa jednakże, że z nadesłanych do tut. Sądu kserokopii wyciągów z rachunku bankowego należącego do skarżącej wynika, że w dniu [...] listopada 2015 r. na jej rachunek bankowy dokonano przelewu środków pieniężnych w kwocie 3000 zł z konta bankowego należącego do [...]" D. M. Podobne przelewy dokonywane były w dniu 15 grudnia 2015 r. na kwotę 2000 zł i 5000 zł. Ponadto Sąd zauważa, że w dniu 17 grudnia 2015 r. na rachunek bankowy M. M. wpłynęły środki pieniężne w wysokości 66 116,38 zł przelane z rachunku bankowego D Sp. z o.o. w P., tytuł przelewu "[...]". Oceniając zatem sytuację finansową i życiową M. M., Sąd doszedł do przekonania, że skarżąca nie wykazała w sposób dostateczny, przekonywujący i wiarygodny spełnienia przesłanki warunkującej przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W ocenie Sądu na obecnym etapie postępowania, ponoszone opłaty sądowe nie będą zagrażać uszczerbkiem w koniecznym utrzymaniu. Podkreślić należy, że uszczerbek o którym mowa musiałby dotyczyć jedynie najbardziej podstawowych potrzeb tj. potrzeby zaspokojenia głodu, uzyskania lekarstw czy też potrzeby mieszkania. Te zaś potrzeby, jak wskazała sama wnioskodawczyni są na bieżąco zaspokajane. M. M. nie wykazała na czym miałby polegać uszczerbek w utrzymaniu i jakie jej uzasadnione potrzeby życiowe o charakterze podstawowym pozostałyby niezaspokojone w sytuacji uiszczenia wpisu sądowego od skargi. To na M. M. spoczywał obowiązek wykazania przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy oraz ujawnienia wszystkich dochodów, w tym dochodów męża. Treść oświadczeń złożonych we wniosku oraz zestawienie operacji dokonywanych na rachunkach bankowych skarżącej nie daje wystarczających podstaw do uznania, że nie jest ona w stanie ponieść kosztów postępowania. Uwzględniając zasadę sprawiedliwości, wyrażoną w art. 2 Konstytucji RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 ze zm.), nie można zaakceptować próby ochrony majątku własnego kosztem ogółu społeczeństwa w sytuacji, w której przepis prawa (art. 199 P.p.s.a.) wyraźnie wskazuje podmiot, który powinien ponieść wskazane tam koszty postępowania sądowego. Przepis prawa nie obarczył co do zasady kosztami postępowania sądowoadministracyjnego społeczeństwa, więc działanie w celu uniknięcia obowiązku partycypowania w ww. kosztach dla zabezpieczenia partykularnego interesu gospodarczego godzi w sprawiedliwość społeczną (por. postanowienie NSA z 27.03.2014 r., sygn. akt II GZ 146/14, publ. baza orzeczeń: www.cbois.nsa.gov.pl) Ustalenie, że przedstawiona przez stronę sytuacja finansowa nie daje podstaw do uznania, że zostały spełnione przesłanki wynikające z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. uprawniające do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, dawało referendarzowi sądowemu podstawę do odmowy zwolnienia skarżącej od kosztów sądowych. Stanowisko zawarte w orzeczeniu referendarza sądowego z dnia 30 grudnia 2015 r. Sąd w pełni podziela. Z tych względów na mocy art. 245 § 3, art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 260 P.p.s.a. orzeczono jak w sentencji postanowienia.