II SA/Rz 1473/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Paweł Zaborniak Sędziowie WSA Magdalena Józefczyk /spr./ WSA Maria Mikolik Protokolant starszy specjalista Anna Mazurek-Ferenc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 kwietnia 2025 r. sprawy ze skargi K. S. na decyzję Wojewody Podkarpackiego z dnia 30 września 2024 r. nr O-VII.6231.3.2024 w przedmiocie odmowy wydania odpisów skróconych aktów zgonu – skargę oddala – Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Wojewody Podkarpackiego (dalej: "Wojewoda", "organ odwoławczy" lub "organ II instancji") z 30 września 2024 r. nr O-VII.6231.3.2024, wydana w przedmiocie odmowy wydania odpisów skróconych aktów zgonu. Wydanie decyzji poprzedzało postępowanie administracyjne o następującym przebiegu: Wnioskiem z 26 lipca 2024 r. KS (dalej: "skarżąca") zwróciła się do Kierownika Urzędu Stanu Cywilnego w [...] (dalej: "Kierownik USC" lub "organ I instancji") o doręczenie odpisów skróconych aktów zgonu: [...] Decyzją z [...] sierpnia 2024 r. nr [...] Kierownik Urzędu Stanu Cywilnego w [...] odmówił wydania wnioskowanych odpisów skróconych aktów zgonów. Wojewoda, po rozpatrzeniu odwołania skarżącej, decyzją z 30 września 2024 r. nr O-VII.6231.3.2024 utrzymał w mocy opisaną wyżej decyzje organu I instancji. Organy podały, że Kierownik urzędu stanu cywilnego zobowiązany jest w pierwszej kolejności do ustalenia, czy osoba wnioskująca o odpis aktu stanu cywilnego jest upoważniona do jego uzyskania. W przypadku, gdy wnioskodawcą nie jest osoba, której stan cywilny został w akcie stwierdzony (w celu wydania odpisu aktu) wymagane są inne dokumenty na podstawie których można ustalić stopień pokrewieństwa wnioskodawcy w stosunku do osoby, której odpisu aktu żąda lub dokumenty, które potwierdzą interes prawny osoby wnioskującej. Zgodnie bowiem z art. 45 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2014 r. Prawo o aktach stanu cywilnego (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1378 z późn. zm.) – dalej: "p.a.s.c.", odpis aktu stanu cywilnego i zaświadczenie o zamieszczonych lub niezamieszczonych w rejestrze stanu cywilnego danych dotyczących wskazanej osoby wydaje się osobie, której akt dotyczy, lub jej małżonkowi, wstępnemu, zstępnemu, rodzeństwu, przedstawicielowi ustawowemu, opiekunowi, osobie, która wykaże w tym interes prawny, sądowi, prokuratorowi, organizacjom społecznym, jeżeli jest to zgodne z ich celem statutowym i przemawia za tym interes społeczny, oraz organom administracji publicznej, w tym podmiotom, o których mowa w art. 5a ust. 1, Służbie Ochrony Państwa, Policji, Straży Granicznej i Służbie Więziennej, a także Żandarmerii Wojskowej, jeżeli jest to konieczne do realizacji ich ustawowych zadań. W ocenie organów, skarżąca nie mieści się w kręgu osób uprawnionych do uzyskania odpisów aktów, wskazanych w art. 45 ust. 1 p.a.s.c. Wnioskowane akt zgonów dotyczą bowiem wujka skarżącej ([...]), jej ciotki ([...]) oraz kuzynów ([...]). Zdaniem organów, skarżąca nie legitymuje się również interesem prawnym w rozumieniu wskazanej regulacji, do uwzględnienia zgłoszonego żądania. Skarżąca swój interes prawny wywodzi z przepisów kodeksu postępowania cywilnego dotyczących postępowań nieprocesowych i powołuje się na treść art. 510 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 1568 z późn. zm.) – dalej: "k.p.c.". Organy podniosły, że wskazany przepis prawa nie stanowi potwierdzenia interesu prawnego w postępowaniu o wydanie odpisów aktów zgonu. O przysługiwaniu interesu prawnego nie decyduje bowiem wyłącznie wola podmiotu zainteresowanego prowadzeniem konkretnego postępowania. Wykazanie interesu prawnego w uzyskaniu odpisu aktu stanu cywilnego w niniejszej sprawie powinno zatem polegać na podaniu konkretnej normy, w której skarżąca miałaby umocowanie, bądź też wykazaniu, że została zobowiązana przez inny organ do przedłożenia żądanych aktów stanu cywilnego. Przemawia za tym szczególny charakter aktów stanu cywilnego, które są dokumentami stanowiącymi dowód wyłączny na dane w nich zamieszczone, podlegają wyjątkowej ochronie oraz są udostępnianie jedynie ustawowo określonym podmiotom. Sam zamiar przeprowadzenia postępowania spadkowego po dziadkach nie rodzi interesu prawnego. Uruchomienie procesu dla uzyskania potwierdzenia nabycia spadku w formie postanowienia wydanego przez sąd powszechny nie jest warunkowane przedłożeniem aktów stanu cywilnego następców prawnych spadkodawcy. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie, KS wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, a ponadto o zasądzenie kosztów postępowania. Zdaniem skarżącej, zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem: 1. Art. 45 ust. 1 p.a.s.c. poprzez jego błędną wykładnię i przyjcie, ze skarżąca nie wykazała interesu prawnego w postępowaniu o wydanie odpisów aktów zgonów; 2. Art. 7, art. 8, art. 77 i art. 107 § 3 k.p.a. poprzez wadliwe ustalenie stanu faktycznego sprawy i przyjęcie, ze skarżąca nie posiada interesu prawnego w uzyskaniu wnioskowanych odpisów aktów stanu cywilnego. Skarżąca podniosła, że postępowanie o stwierdzeniu nabycia spadku wymaga wykazania stopnia pokrewieństwa pomiędzy spadkodawcą i spadkobiercą, a także, że nie ma innych spadkobierców. Tym samym brak jest podstaw do przyjęcia, że skarżąca nie posiada interesu prawnego w uzyskaniu wnioskowanych odpisów aktów zgonów niezbędnych do przeprowadzenia postępowania spadkowego po jej dziadkach. W odpowiedzi na skargę Wojewoda wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczas zajęte stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Sąd administracyjny sprawuje w zakresie swej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej, a wyłącznym jej kryterium jest legalność czyli zgodność z prawem, co wynika z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych ( tekst jednolity Dz. U. z 2022 r. poz. 2492). W ramach tej kontroli sąd bierze pod uwagę naruszenia prawa i przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze - w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu, stosownie do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz.U. z 2024 r. poz. 935) - zwanej dalej w skrócie: p.p.s.a. Z istoty kontroli legalności wynika, że zgodność z prawem zaskarżonej decyzji lub postanowienia podlega ocenie przy uwzględnieniu stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dacie podejmowania zaskarżonego aktu. W myśl art. 145 § 1 p.p.s.a., Sąd zobligowany jest do uchylenia decyzji bądź postanowienia lub stwierdzenia ich nieważności, ewentualnie niezgodności z prawem, gdy dotknięte są one naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania, innym naruszeniem przepisów postępowania, jeśli miało ono istotny wpływ na wynik sprawy, lub zachodzą przyczyny stwierdzenia nieważności decyzji wymienione w art. 156 k.p.a. lub innych przepisach. Zgodnie z art. 151 p.p.s.a., w razie nieuwzględnienia skargi w całości albo w części Sąd oddala skargę odpowiednio w całości albo w części. Poddawszy ocenie legalności zaskarżoną decyzję w granicach wyżej wskazanych, Sąd stwierdził, że skarga okazała się niezasadna. Spór w sprawie dotyczy odmowy wydania skarżącej aktów zgonów po zmarłym wujku, ciotce i kuzynach, a swój interes prawny wywodzi z art. 510 k.p.c. który dotyczy regulacji postępowań nieprocesowych i zamiarem wystąpienia z wnioskiem o stwierdzenie nabycia, spadku. Uznaje, że sam zamiar uruchomienia postępowania o stwierdzenie nabycia spadku powoduje powstanie po jej stronie interesu prawnego do otrzymania wnioskowanych aktów zgonów. Zgodnie z art. 45 ust. 1 p.a.s.c. odpis aktu stanu cywilnego i zaświadczenie o zamieszczonych lub niezamieszczonych w rejestrze stanu cywilnego danych dotyczących wskazanej osoby wydaje się osobie, której akt dotyczy, lub jej małżonkowi, wstępnemu, zstępnemu, rodzeństwu, przedstawicielowi ustawowemu, opiekunowi, osobie, która wykaże w tym interes prawny, sądowi, prokuratorowi, organizacjom społecznym, jeżeli jest to zgodne z ich celem statutowym i przemawia za tym interes społeczny, oraz organom administracji publicznej, w tym podmiotom, o których mowa w art. 5a ust. 1, Służbie Ochrony Państwa, Policji, Straży Granicznej i Służbie Więziennej, a także Żandarmerii Wojskowej, jeżeli jest to konieczne do realizacji ich ustawowych zadań. Z przywołanej wyżej treści art. 45 ust. 1 p.a.s.c. wynika, że ustawodawca zróżnicował w zakresie dostępu do akt stanu cywilnego sytuację bliskiej rodziny (małżonek, wstępni, zstępni, rodzeństwo, przedstawiciel ustawowy, opiekun), od dalekich krewnych, którzy muszą się wykazać istnieniem interesu prawnego, aby uzyskać dostęp do dokumentów. Samo pokrewieństwo w przypadku dalszych krewnych nie stanowi pozytywnej przesłanki w zakresie dostępu do akt stanu cywilnego. W sprawach nieuregulowanych w ustawie Prawo o aktach stanu cywilnego zgodnie z art. 12 ust. 1 p.a.s.c. stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 572 z późn. zm.) dalej "k.p.a". Stosownie do art. 28 k.p.a. stroną jest każdy czyjego interesu prawnego lub obowiązku dotyczy postępowanie albo kto żąda czynności organu ze względu na swój interes prawny lub obowiązek. Pojęcie interesu prawnego nie zostało zdefiniowane w przepisach p.a.s.c., ani w przepisach k.p.a., choć ustawodawca wiąże z nim możliwość kształtowania sytuacji prawnej danego podmiotu. Zagadnienie to było wielokrotnie przedmiotem analizy judykatury, która w tym zakresie wypracowała jednoznaczne stanowisko. Przyjmuje się, że interes prawny to taki interes, który jest chroniony przez prawo, a ochrona ta polega na możliwości żądania od organu administracji podjęcia określonych czynności mających na celu zrealizowanie interesu lub usunięcia zaistniałego zagrożenia. Interes ten jest interesem osobistym, własnym, indywidualnym, znajdującym swoją podstawę w konkretnym przepisie prawa materialnego. Od tak rozumianego interesu prawnego należy odróżnić interes faktyczny, w ramach którego podmiot jakkolwiek pozostaje bezpośrednio zainteresowany rozstrzygnięciem sprawy administracyjnej, jednak nie można wskazać przepisu prawa, który stanowiłby podstawę jego roszczenia i w konsekwencji uprawniał go do żądania stosownych czynności od organu administracji. Stwierdzenie istnienia interesu prawnego polega na ustaleniu związku o charakterze materialnoprawnym między obowiązującą normą prawa materialnego, a sytuacją prawną konkretnego podmiotu prawa, polegającego na tym, że akt stosowania tej normy może mieć wpływ na sytuację prawną podmiotu w zakresie jego pozycji materialnoprawnej. Jeżeli natomiast akt stosowania danej normy nie wywiera bezpośredniego wpływu na sferę sytuacji prawnej danego podmiotu, wówczas nie można mówić o interesie prawnym strony, a więc także o statusie strony w postępowaniu, w którym dochodzi do konkretyzacji danej normy prawnej (por. wyroki NSA z 22.10.2021 r., II GSK 900/21; z 6.12.2016 r., II OSK 595/15 – dostępne w cbosa). W orzecznictwie sądów administracyjnych, powszechnie przyjmuje się, że chodzi o interes prawny, a nie faktyczny, przy czym musi występować bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy interesem prawnym strony, a wynikiem postępowania administracyjnego. Treścią pojęcia "interes prawny" jest prawo podmiotowe rozumiane jako przyznanie przez przepis prawa konkretnych korzyści, które można realizować w postępowaniu administracyjnym. Cechami tego interesu jest to, że jest on konkretny, indywidualny i aktualny. O istnieniu tego interesu można mówić, gdy istnieje związek o charakterze materialnoprawnym między obowiązującą normą prawa administracyjnego, a sytuacją prawną konkretnego podmiotu prawa, polegającą na tym, że akt stosowania tej normy może mieć wpływ na sytuację tego podmiotu na gruncie administracyjnoprawnym. Przymiot strony w postępowaniu administracyjnym ma więc osoba, której dotyczy bezpośrednio to postępowanie lub w którym może być wydane orzeczenie godzące w jej prawem chronione interesy poprzez ograniczenie lub uniemożliwienie korzystania z przysługujących jej praw. O tym, czy interes prawny będący treścią żądania określonego podmiotu ma charakter prawny, decyduje treść obowiązujących w zakresie przedmiotu żądania przepisów prawa materialnego. Dopuszcza się również, aby była to norma prawa cywilnego. W tym ostatnim przypadku zwraca się jednak uwagę, że przepisy prawa cywilnego mogą być uwzględnione przy wyprowadzaniu interesu prawnego tylko wówczas, gdy przepis materialnego prawa administracyjnego odsyła do instytucji prawa cywilnego. Samoistnie natomiast normy prawa cywilnego nie dają podstawy do wyprowadzenia interesu prawnego strony, bowiem przedmiotem regulacji tych norm są stosunki cywilne, a nie stosunki administracyjne. Przyjęta w art. 28 Kodeksu postępowania administracyjnego przesłanka przyznania jednostce statusu strony, przesłanka interesu prawnego wymaga wprowadzenia z przepisów administracyjnego prawa materialnego. Przepisy prawa cywilnego, w tym art. 140, art. 144 i art. 154 Kodeksu cywilnego dają podstawy do wyprowadzenia interesu prawnego z tytułu prawa własności tylko o tyle, o ile przepisy administracyjnego prawa materialnego dają do tego podstawę (por. wyrok NSA z 15.10.2019r., II OSK 2879/17; dostępny w cbosa). Odnosząc powyższe do treści wniosku skarżącej z 8 maja 2024r. wynika, że skarżąca zamierza przeprowadzić postępowanie spadkowe po dziadkach, w związku z tym posiada interes prawny i faktyczny do uzyskania aktów zgonów po nieżyjących dzieciach dziadków. Prowadzenie postępowania spadkowego jest uregulowane w 670 § 1 k.p.c. sąd spadku bada z urzędu, kto jest spadkobiercą testamentowym oraz spadkobiercą ustawowym, o którym mowa w art. 669 zdanie drugie. W szczególności bada, czy spadkodawca pozostawił testament, oraz wzywa do złożenia testamentu osobę, co do której będzie uprawdopodobnione, że testament u niej się znajduje. Jeżeli testament zostanie złożony, sąd dokona jego otwarcia i ogłoszenia. Podkreślić zatem należy, że sytuacja prawna skarżącej w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku nie jest uzależniona od dołączenia do wniosku aktów zgonów spadkobierców. Ustalenie kręgu spadkobierców jest rolą sądu spadku. Natomiast sporządzenie aktu poświadczenia dziedziczenia poprzedzone jest spisaniem protokołu dziedziczenia, do którego załącza się m.in. odpis aktu zgonu spadkodawcy oraz odpisy aktów stanu cywilnego osób powołanych do spadku z mocy ustawy (art. 95b w związku z art. 95c § 4 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie - Dz. U. z 2024 r. poz. 1001 - dalej u.p.n.). Protokół ten co do zasady spisywany jest przy udziale osób, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi i testamentowi, a także osób, na których rzecz spadkodawca uczynił zapisy windykacyjne (art. 95aa i art. 95b u.p.n.). Zatem czynność ta wymaga współdziałania wyżej wymienionych osób, co przekłada się na możliwość przedstawienia przez każdą z nich odpowiedniego odpisu aktu stanu cywilnego. Niemniej jednak, jak wskazuje się w komentarzu do art. 95da § 1 u.p.n., którego autorami są czynni zawodowo notariusze: "Notariusze mogą zwracać się do urzędów stanu cywilnego o wydanie odpisów zupełnych lub skróconych aktów zgonu, małżeństwa, urodzenia, potrzebnych do sporządzenia protokołu dziedziczenia" (W. Gonet, D. Celiński, W. Karpowicz, W. Małecki, P. Marquardt, P. Pest, D. Sałajczyk, R. Wojciechowski, M. Zarzycka, P. Zawadzka (w:) W. Gonet, D. Celiński, W. Karpowicz, W. Małecki, P. Marquardt, P. Pest, D. Sałajczyk, R. Wojciechowski, M. Zarzycka, P. Zawadzka, Prawo o notariacie. Komentarz. Wzory aktów notarialnych i poświadczeń, Warszawa 2022, art. 95da).Taki pogląd został wyrażony w wyroku WSA w Gliwicach z 23 marca 2023r., II SA/Gl 7/23 (dostępny w cbosa) i Sąd w składzie orzekającym powyższy pogląd akceptuje. Powyższe wywody prowadzą do wniosku, że skarżąca ma interes faktyczny, a sam zamiar wszczęcia postępowania o stwierdzenie nabycia spadku, jest zdarzeniem przyszłym, które może nie nastąpić, a cechą interesu prawnego jest jego aktualność i obiektywnie istniejącym. Przyjęcie liberalnej wykładni interesu prawnego w konsekwencji doprowadziłoby do naruszenia zasady ograniczonego dostępu do danych zawartych w rejestrach stanu cywilnego, zawartej w art. 45 ust. 1 p.a.s.c. W postępowaniu spadkowym, które chce zainicjować skarżąca, ustawodawca w procedurze cywilnej nałożył na sąd spadku ustalenie stron postępowania. Wyjaśnienia wymaga też kwestia przywołanego w skardze wyroku tut. Sądu z 23 lutego 2022r. II SA/Rz 1744/21, który dotyczy innego stanu faktycznego niż w niniejszej sprawie i nie może stanowić wzorca orzeczniczego. Sprawa objęta powołanym wyrokiem dotyczyła badania interesu prawnego w aspekcie przysposobienia. Mając na względzie powyższe, Sąd uznał, że nie doszło do naruszenia przepisów, procesowych i materialnych, i z tego względu działając na podstawie art. 151 p.p.s.a. skargę oddalił.