II SA/Rz 708/12

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie Piotr Godlewski po rozpoznaniu w dniu 11 stycznia 2013 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku Stowarzyszenia "[...]" o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego w sprawie z jego skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lutego 2012 r. Nr [....] w przedmiocie ustalenia środowiskowych uwarunkowań zgody na realizację przedsięwzięcia postanawia odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie objętym wnioskiem. Postanowieniem z dnia 26 września 2012 r. sygn. akt j.w. WSA w Rzeszowie odrzucił skargę Stowarzyszenia "[...]" na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lutego 2012 r. Nr [...] z uwagi na jej wniesienie z uchybieniem terminu, zaś kolejnym postanowieniem z dnia 5 grudnia 2012 r. odmówił temu Stowarzyszeniu przywrócenia terminu do złożenia wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia skargi. Wnosząc zażalenie na postanowienie z dnia 5 grudnia 2012 r., Stowarzyszenie wnioskiem złożonym na urzędowym formularzu PPPr zwróciło się o przyznanie mu zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego w osobie K. M. /jak wynika z akt sprawy, z jej pomocy prawnej korzystało ono po wydaniu postanowienia o odrzuceniu skargi/. W jego uzasadnieniu wskazało, że środki finansowe uzyskuje wyłącznie ze składek członkowskich, co mając na uwadze liczbę członków (6 osób) i wysokość składek (5 zł./m-c), w skali miesiąca daje kwotę 30 zł. Środki te wystarczają jedynie na bieżącą obsługę Stowarzyszenia, w szczególności zakup materiałów biurowych. Innego majątku Stowarzyszenie nie posiada. Zgromadzone na rachunku bankowym na koniec miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku środki, tj. 290,05 zł. zostały wydatkowane na sporządzenie zażalenia na postanowienie Sądu z dnia 5 grudnia 2012 r. Do wniosku został załączony: - wyciąg z rachunku bankowego Stowarzyszenia z zestawieniem operacji za okres 24 kwiecień – 30 listopad 2012 r. z saldem końcowym 290,05 zł. oraz adnotacją o środkach do dyspozycji na dzień 20 grudnia 2012 r. – 0,45 zł, - kserokopia podatkowej księgi przychodów i rozchodów Stowarzyszenia za okres 23 kwiecień – 19 grudzień 2012 r. Mając powyższe na uwadze stwierdzono, co następuje: Zwolnienie od kosztów sądowych (składają się na nie opłaty sądowe: wpis i opłata kancelaryjna oraz zwrot wydatków) oraz ustanowienie zastępcy prawnego (w tym m.in. radcy prawnego lub adwokata) objęte jest zakresem całkowitego prawa pomocy, którego przyznanie osobie prawnej i jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej może nastąpić po wykazaniu, że nie ma ona żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania – art. 246 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), określanej dalej jako P.p.s.a. Jak wynika z powyższego, ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniającej przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek, niemniej jednak ich spełnienie i tak nie wiąże się z obligatoryjnym przyznaniem tego prawa (ma charakter fakultatywny). Dokonana w tym kontekście ocena wniosku Stowarzyszenia prowadzi do stwierdzenia, że nie zasługuje on na uwzględnienie tak w całości, jak i w części (w tym drugim przypadku – zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. – możliwość taka związana byłaby z wykazaniem, że nie ma ono dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania). Z udzielonych informacji wynika, że finansową podstawę działalności Stowarzyszenia stanowią składki jego członków. Mimo, iż na dzień złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy Stowarzyszenie nie miało w dyspozycji praktycznie żadnych środków finansowych i w jego ocenie uzasadnia to przyznanie mu wsparcia w postępowaniu sądowoadministracyjnym w ramach prawa pomocy, to jednak szczegółowa analiza tego wniosku i dołączonych do niego załączników prowadzi do odmiennego uznania podyktowanego dostrzegalnymi w tym zakresie pewnymi rozbieżnościami, które poddają w wątpliwość wiarygodność udzielonych informacji. Przy aktualnej liczbie 6 członków Stowarzyszenia i 5 złotowej miesięcznej składce członkowskiej, ich roczna suma (liczona za 12 m-cy) dawałaby kwotę 360 zł., tj. 60 zł./ osobę. Analizując podatkową księgę przychodów i rozchodów Stowarzyszenia uwagę zwraca, że każdy z jego 6 członków w 2012 r. dokonał z tego tytułu wpłat w wysokości 185 zł. (razem 1110 zł.), a więc na kwotę ponad 3-krotnie wyższą i to w ciągu 8 miesięcy liczonych od kwietnia 2012 r., kiedy to jak należy domniemywać, Stowarzyszenie zostało powołane do życia (konkretna data w tym zakresie nie wynika z żadnych zalegających w aktach sprawy dokumentów dot. Stowarzyszenia – w tym z jego regulaminu, ale wpisy w książce przychodów i rozchodów zasadniczo pokrywają się z przepływem środków na jego rachunku bankowym). Mimo braku wskazania, jakiego okresu te płatności dotyczą, należy je wiązać z rokiem ich opłacenia, czyli 2012. W tej materii zauważalna jest także inna prawidłowość, a mianowicie, że wpłaty z tytułu składek członkowskich zostały dokonane tylko w 3 terminach (23 kwiecień – 98 zł., 20 październik – 202 zł. i 23 październik – 810 zł.) oraz że pokrywają się one w większości w czasie ze zdarzeniami niosącymi za sobą konieczność poniesienia przez Stowarzyszenie pewnych wydatków (24 kwiecień – 67 zł. – opłata za wyrób pieczątki i zaświadczenie o wpisie do ewidencji, 29 i 31 październik oraz 19 grudzień – łącznie 896 zł. – płatności za pomoc prawną udzielaną przez radcę prawnego w sprawie objętej skargą Stowarzyszenia). W kontekście powyższego, mimo obszernie ujętych w regulaminie Stowarzyszenia jego celów i sposobów ich realizacji w zakresie szeroko rozumianej działalności mającej na celu zachowanie i ochronę środowiska naturalnego (m.in. działalność edukacyjna i informacyjna, akcje upowszechniające postawy proekologiczne, doradztwo, działalność szkoleniowa, wspieranie inicjatyw na rzecz ochrony środowiska, udział w postępowaniach związanych z jego ochroną), nietrudno oprzeć się wrażeniu, że zostało ono powołane bezpośrednio na potrzeby prowadzenia sprawy związanej z przedmiotem skargi, a związanej z planowanym wydobywaniem kopalin ze złoża [...], a więc na obszarze gdzie ma siedzibę Stowarzyszenie i zamieszkują jego członkowie. Założenie Stowarzyszenia bezpośrednio poprzedzało przy tym wniesienie przez niego skargi do Sądu na decyzję w przedmiocie ustalenia środowiskowych uwarunkowań zgody na realizację tego przedsięwzięcia, a realizacja innych przyjętych celów Stowarzyszenia nie została w żaden sposób wykazana ani nawet uprawdopodobniona. Nie kwestionując potrzeby podejmowania przez lokalne społeczności działań mających na celu ochronę środowiska naturalnego w ich bezpośrednim otoczeniu należy jednak wyraźnie podkreślić, że planując racjonalnie jakąkolwiek działalność i rzeczywistą realizację stawianych sobie celów, należy mieć na uwadze zapewnienie adekwatnych do tego źródeł finansowania, których jedynym dopuszczalnym źródłem w odniesieniu do stowarzyszenia zwykłego, a w takiej formie prawnej działa Stowarzyszenie "[...]", stanowią składki jego członków (art. 42 ust. 2 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach, Dz. U. z 2001 r., Nr 79 poz. 855 ze zm.). Odnosząc wysokość deklarowanych składek (60 zł. rocznie) do liczby członków Stowarzyszenia (6 osób) nietrudno dojść do wniosku, że stanowiąca ich iloczyn kwota 360 zł. rocznie praktycznie nie pozwala na prowadzenie żadnej działalności, a na pewno nie w zakresie objętym regulaminem Stowarzyszenia i osoby go zawiązujące musiały mieć tego świadomość. W związku z tym musiały się też liczyć z koniecznością dokonywania dodatkowych wpłat przenoszących wysokość ustalonych składek i jak wskazano powyżej, takie też zostały dokonane, a następnie przeznaczone na opłacenie udzielonej Stowarzyszeniu przez radcę prawnego pomocy. W sytuacji wskazującej na pełną świadomość członków Stowarzyszenia w tym zakresie i rezygnację z wpłacania składek w wysokości odpowiedniej do zamierzonej działalności, przyznanie Stowarzyszeniu prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego oznaczałoby nieuzasadnione przerzucanie na Skarb Państwa faktycznych związanych z tym kosztów. Brak zapewnienia Stowarzyszeniu stałego źródła dochodów w oparciu o obowiązkowe i odpowiedniej wysokości składki członkowskie, nie może przemawiać za uprzywilejowanym jego traktowaniem przy rozpoznawaniu jego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Znajduje to odzwierciedlenie w orzecznictwie sądowym, zgodnie z którym przerzucanie ciężaru funkcjonowania stowarzyszenia na Państwo, chociażby w ten sposób, aby uzyskać zwolnienie od kosztów sądowych /dot. to także ustanowienia fachowego pełnomocnika/ rodzi ten skutek, że faktycznie działalność stowarzyszenia staje się finansowana ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku (tak postanowienie WSA w Warszawie z dnia 9 kwietnia 2008 r. IV SA/Wa 259/08). Zgodnie z postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 maja 2011 r. I OZ 322/11, Konstytucja RP przewiduje prawo obywateli do zrzeszania się m.in. w stowarzyszenia, nie gwarantuje jednak wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo, gdyż założeniem instytucji prawa pomocy jest przyznanie pomocy finansowej ze strony Państwa podmiotom, które z powodów od siebie niezależnych nie mogą zgromadzić środków koniecznych do prowadzenia postępowania sądowego, a nie podmiotom które dobrowolnie zaniechały pozyskiwania tych środków. Fakt, że stowarzyszenie jest organizacją nie przynoszącą dochodu (...) nie oznacza, że jest zwolnione od zapewnienia środków na prowadzenie działalności statutowej, w zakres której wchodzą również sprawy sądowe, wymagające co do zasady uiszczania opłat i czynienia wydatków. Także wg postanowienia NSA z dnia 1 kwietnia 2008 r. II OZ 266/08, stowarzyszenie prowadząc statutową działalność winno liczyć się z możliwością ponoszenia kosztów sądowych w postępowaniach, w których uzna swój udział ze celowy i mieć przygotowane na to odpowiednie środki finansowe. Skoro zatem skarżące Stowarzyszenie nie korzysta z możliwości pozyskania środków na pokrycie kosztów postępowania sądowego, to nie może żądać przeniesienia na Skarb Państwa ciężaru prowadzonej przez siebie działalności. Stowarzyszenie to w żaden sposób nie wykazało przy tym, dlaczego wymagane na to środki nie mogą być pozyskane w drodze dodatkowych wpłat swoich członków. W związku z powyższym, na podstawie art. 246 § 2 w/z z art. 245 § 2 i 3 oraz art. 258 § 2 pkt 7 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono jak w sentencji postanowienia.