II SA/Rz 960/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący WSA Magdalena Józefczyk /spr./ Sędziowie NSA Stanisław Śliwa WSA Piotr Godlewski Protokolant starszy sekretarz sądowy Anna Mazurek - Ferenc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 kwietnia 2016 r. sprawy ze skargi A. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] maja 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia wypłaconych zaliczek alimentacyjnych I. uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Burmistrza Miasta [...] z dnia [...] kwietnia 2015 r., nr [...]; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącego A. D. kwotę 22 zł /słownie: dwadzieścia dwa złote/ tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Podaniem z dnia 12 marca 2015 r. AD zwrócił się do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w [.] o umorzenie w części zadłużenia z tytułu zaległej zaliczki alimentacyjnego wynoszącego około 4500 zł, gdyż utrzymuje się z zasiłków z pomocy społecznej i nie posiada innych źródeł utrzymania. Z powodu złego stanu zdrowia nie może podjąć zatrudnienia. Decyzją z dnia [.] kwietnia 2015 r. nr [.] Burmistrz Miasta [.] odmówił wnioskodawcy umorzenia zaległości wynoszącej na dzień wydania decyzji 4 332,74 zł. W podstawie prawnej organ powołał art. 30 ustawy z dnia 7 sierpnia o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2012 r. poz. 1228 ze zm.) zwana dalej ustawą. Z ustaleń faktycznych organu wynika, że prowadzona przeciwko stronie egzekucja komornicza świadczeń alimentacyjnych jest bezskuteczna. Prowadzi on jednoosobowe gospodarstwo domowe, jest osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym. Utrzymuje się z zasiłków z pomocy społecznej. Ponosi koszty utrzymania mieszkania oraz na mocy ugody sądowej uiszcza na rzecz córki alimenty w kwocie 300 zł miesięcznie. Wnioskodawca nie wykazuje jednak żadnego zaangażowania w spłatę zaległości alimentacyjnych pomimo, że skorzystał już raz z ulgi w postaci umorzenia kwoty 1500 zł. Jest również bierny zawodowo. Przyznanie mu kolejnej ulgi byłoby zatem nieuzasadnionym przerzuceniem na podatników obowiązku utrzymania dziecka dłużnika. W odwołaniu AD zarzucił, że decyzja ta jest dla niego krzywdząca, ponieważ znajduje się w trudnej sytuacji materialnej i zdrowotnej. Jego całkowity dochód pochodzi ze świadczeń pomocy społecznej Decyzją z dnia [.] maja 2015 r. nr [.], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [.], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2016 r., poz. 23) zwana lej w skrócie k.p.a. oraz art. 30 ust. 1 i ust. 2 ustawy, utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy, podzielając w całości ustalenia faktyczne i ocenę prawną organu I instancji. W ocenie Kolegium sytuacja materialna wnioskodawcy może ulec w przyszłości zmianie, gdyż jest on jeszcze w wieku produkcyjnym, choć nie wykazuje zaangażowania w zdobyciu zatrudnienia. Tak więc, pomimo że obecnie znajduje się w trudnej sytuacji materialnej brak było podstaw do uwzględnienia żądania na podstawie art. 30 ust. 2 z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2012 r. poz. 1228 z późn. zm.). Niemniej, strona może ubiegać się jeszcze o odroczenie terminu płatności lub rozłożenie jej na raty. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie AD zarzucił, że decyzję wydano z naruszeniem prawa i z krzywdą dla niego. Organy nie uwzględniły sytuacji faktycznej, w jakiej się obecnie znajduje, a taki obowiązek wynikał z art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, jak i przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego. Skoro nie posiada środków na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, to nie ma także środków na spłatę zadłużenia. Założenie Kolegium, że jego sytuacja materialna może ulec zmianie jest w jego ocenie jedynie teorią, gdyż stan jego zdrowia utrudnia mu nawet wykonywanie podstawowych czynności życia codziennego. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [.] wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczas wyrażone stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Sąd administracyjny sprawuje w zakresie swej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, co wynika z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U z 2014 r. poz.1647). Zakres kontroli wyznacza art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) zwana dalej w skrócie p.p.s.a., z którego wynika, że Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W myśl art. 145 § 1 p.p.s.a., Sąd zobligowany jest do uchylenia decyzji bądź postanowienia lub stwierdzenia ich nieważności, ewentualnie niezgodności z prawem, gdy dotknięte są one naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania, innym naruszeniem przepisów postępowania, jeśli miało ono istotny wpływ na wynik sprawy, lub zachodzą przyczyny stwierdzenia nieważności decyzji wymienione w art. 156 k.p.a. lub innych przepisach. W myśl art. 151 p.p.s.a. w razie nieuwzględnienia skargi w całości albo w części Sąd oddala skargę odpowiednio w całości albo w części. Przeprowadzając kontrolę legalności zaskarżonej decyzji, w tak określonej kognicji, Sąd doszedł do przekonania, że skarga zasługuje na uwzględnienie, gdyż decyzje organów obydwu instancji zostały wydane z naruszeniem przepisów prawa materialnego i postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. Wydane w sprawie decyzje dotyczą odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Podstawę rozstrzygnięcia organów obu instancji stanowią przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, która w preambule wskazuje, że celem ustawodawcy obok wpierania osób znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej z powodu niemożności wyegzekwowania alimentów, są działania zmierzające do zwiększenia odpowiedzialności osób zobowiązanych do alimentacji, mniej korzystnie kształtuje możliwość umarzania należności dłużników alimentacyjnych z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych. W art. 30 ust. 1 tej ustawy wprowadzono przesłankę badania skuteczności egzekucji wobec dłużnika alimentacyjnego, od której uzależniono możliwość umorzenia przedmiotowych należności w wysokości 30%, 50% i 70 %, wyłączając tym samym możliwość umorzenia całej kwoty zaległości dłużnika alimentacyjnego. Z kolei w myśl art. 30 ust. 2 ustawy organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Przytoczony przepis wskazuje, że nie każdy dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu wypłaconych należności, gdyż ustawodawca dopuścił bowiem możliwość zaniechania obciążania dłużnika alimentacyjnego obowiązkiem zwrotu w przypadkach uzasadnionych warunkami materialnymi i rodzinnymi osoby zobowiązanej. Należy przypomnieć za Naczelnym Sądem Administracyjnym, który w wyroku z dnia 21 października 2008 r., sygn. akt I OSK 1685/07 (vide: www.orzeczenia.nsa.gov.pl) stwierdził, że na sytuację dochodową dłużnika składają się nie tylko otrzymywane z różnych tytułów dochody, ale także i inne okoliczności - stan zdrowia i możliwości uzyskania dochodu. Są to kwestie istotne, bowiem działając w ramach uznania administracyjnego, organ winien rozważyć czy sytuacja dłużnika zmusza go rzeczywiście do wystąpienia o umorzenie długu i umorzenie to uzasadnia, czy też nie czyni on żadnych starań, aby dług spłacić, choć mógłby tego dokonać. Z kolei na sytuację rodzinną dłużnika składa się ustalenie czy prowadzi samodzielnie gospodarstwo, czy też wspólnie z innymi osobami bliskimi, czy i jakie świadczenia ponosi na ich rzecz. Analizując treść ust. 2 art. 30 ustawy należy podkreślić, że ustawodawca używając zwrotu "może umorzyć" przesądził, że decyzja organu w tym zakresie ma charakter uznaniowy, co oznacza, że organ ma możliwość wyboru jednego spośród kilku wariantów rozstrzygnięć. O tym, czy kwota świadczenia powinna być np. umorzona w całości, w części, czy też nie, rozstrzyga organ, który wydał decyzję w ramach tzw. "uznania administracyjnego". Organ ten ma możliwość, ale nie ma obowiązku umorzenia należności nawet w razie stwierdzenia, że zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji dochodowej i rodzinnej zobowiązanego. Decyzja musi być jednak pozbawiona "dowolności" (zob. wyrok WSA w Olsztynie z dnia 25 maja 2010 r., II SA/Ol 336/10). Rozstrzyganie w ramach uznania wymaga od organu administracji nie tylko poczynienia ustaleń dokonanych w całokształcie materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.) zgromadzonego i zbadanego w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 k.p.a.), czyli przy podjęciu wszelkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku wydania decyzji o przekonującej treści (art. 11 k.p.a.), ale także załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 kpa). Przez właściwe uzasadnienie faktyczne decyzji organ realizuje również zasadę przekonywania, wyrażoną w art. 11 k.p.a. Obowiązkiem każdego organu administracji publicznej jest staranne wyjaśnienie podstawy faktycznej i prawnej decyzji, czyli wyjaśnienie stronie zasadności przesłanek rozstrzygnięcia. Generalnie chodzi o wytłumaczenie stronie, dlaczego organ dany przepis zastosował do konkretnych ustaleń faktycznych lub uznał go za niewłaściwy (zob. wyrok WSA w Warszawie z dnia 8 lutego 2008 r., sygn. akt V SA/Wa 2601/07, Lex nr 462382). Oceniając zaskarżone decyzje w świetle przedstawionych powyżej norm Sąd doszedł do przekonania, że organy obu instancji nie przeprowadziły wyczerpującej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego i nie dokonały wnikliwej analizy sytuacji majątkowej oraz rodzinnej skarżącego w kontekście przesłanek z art. 30 ust. 2 ustawy. Przesłanki te powinny być przeanalizowane i omówione w sposób niebudzący żadnych wątpliwości, szczególnie, że w omawianym przypadku, decyzje dotyczyły nie kwestii błahych, bez istotnego znaczenia z punktu widzenia podstawowych praw i godności człowieka, ale sfery jego elementarnych potrzeb - posiadania środków niezbędnych do przeżycia. Organy winny przekonać wnioskującą stronę, że nie ma racji twierdząc, że nie jest w stanie spłacić należności i jednocześnie wskazać, jakie możliwości w tym zakresie strona realnie posiada (patrz wyrok WSA we Wrocławiu z 22.12.2010 r. sygn. akt IV SA/ Wr 531/10 dostępne na internetowej stronie CBOSA http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Zaskarżona decyzja wyraźnie akcentuje obligatoryjny charakter zobowiązań alimentacyjnych rodziców w stosunku do dzieci. Zauważyć jednak należy, że ustawodawca otwierając, poprzez ustanowienie w art. 30 ust. 2 ustawy, możliwości ubiegania się o umorzenie należności wypłaconych z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego, nie uzależnił takiej możliwości od oceny postawy zobowiązanego względem jego obowiązku alimentacyjnego. Dlatego, odmowa umorzenia nie może być dokonywana przez pryzmat naganności tego postępowania, ponieważ z woli ustawodawcy o umorzenie może się ubiegać i je uzyskać każdy dłużnik alimentacyjny niezależnie od tego, w jakich okolicznościach i z jakich przyczyn stał się dłużnikiem alimentacyjnym. Przyczyną odmowy umorzenia nie może stanowić okoliczność, że skarżący z takiego umorzenia już skorzystał, gdyż ustawa nie określa, że z wnioskiem o umorzenie można wystąpić tylko jeden raz. We wniosku z dnia 10 marca 2015 r. skarżący wniósł o częściowe umorzenie jego zadłużenia w kwocie 2 000 zł z tytułu zaległej zaliczki alimentacyjnej, które wynosi około 4,500 zł i dodał, że utrzymuje się z zasiłków otrzymywanych z MOPS, a innych źródeł utrzymania nie posiada. Żadnego zatrudnienia nie może podjąć z powodu długoletniej cukrzycy typu 2 i powikłań zdrowotnych związanych z tą chorobą. Prowadząc postępowanie wyjaśniające ustalono, że AD jest osobą niepełnosprawną, a jego stan zdrowia ulega ciągłemu pogorszeniu i nie ma żadnego wsparcia ze strony rodziny. Skarżący płaci alimenty na córkę zgodnie z ugodą sądową zawartą przed Sądem Rejonowym w [.] z dnia [.] sierpnia 2003 r. sygn. akt II RC [.] /06 w wysokości 300 zł. Skarżący na rozprawie oświadczył, ze alimenty płaci regularnie, a lekarze medycyny pracy odmawiają wystawienia zaświadczenia o jego zdolności do pracy. Organy orzekające w niniejszej sprawie uznały jednak, że chociaż sytuacja zdrowotna skarżącego jest trudna, to nie uzasadnia umorzenia ciążących na nim należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych. Organ I instancji w analizie sytuacji AD (pismo bez daty) stwierdził, że nie wykazuje zainteresowania oraz zaangażowania i starań w kierunku spłaty pozostałych zalęgłości alimentacyjnych, a zatem kolejne umorzenie należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych byłoby nieuzasadnionym przerzucaniem na wszystkich podatników obowiązku utrzymania dziecka i dłużnika. Z uzasadnienia decyzji organu I instancji wynika, że skarżący prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, nie posiada nikogo innego na utrzymaniu, źródłem utrzymania jest zasiłek stały w kwocie 529 zł oraz korzysta z zasiłków okresowych i celowych. Miesięczne opłaty wynoszą około 109 zł. Wyżej przytoczona argumentacja z analizy sytuacji AD została powtórzona w uzasadnieniu decyzji organu I instancji. Natomiast Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [.] podało, że trudna sytuacja dochodowa nie powoduje obowiązku umarzania należności wypłaconych zaliczek alimentacyjnych. Skarżący jest w wieku produkcyjnym i jego sytuacja może ulec zmianie na korzyść, a z karty informacyjnej z leczenia szpitalnego nie wynika, aby stan jego zdrowia nie mógł ulec poprawie. Oceny tej nie można podzielić, gdyż nie ma ona oparcia w zgromadzonym materialne dowodowym w szczególności treści aktualizacji wywiadu środowiskowego sporządzonego dla potrzeb udzielenia skarżącemu świadczeń z pomocy społecznej. Twierdzenia Kolegium, że treść wypisu ze szpitala nie wyklucza poprawy stanu zdrowia jest dowolna i nie została poparta żadnym środkiem dowodowy, stoi w sprzeczności z ustaleniami pracownika socjalnego sporządzającego aktualizację wywiadu środowiskowego, który na co dzień współpracuje ze skarżącym i zna jego sytuację zdrowotną. Organom obydwu instancji umknęła okoliczność, że skarżący pobiera zasiłek stały przyznany zapewne decyzją Burmistrza Miasta [.] i zostały spełnione ustawowe przesłanki będące podstawą do przyznania tego rodzaju pomocy. Zgodnie z art. 37 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej zasiłek stały przysługuje pełnoletniej osobie samotnie gospodarującej, niezdolnej do pracy z powodu wieku lub całkowicie niezdolnej do pracy, jeżeli jej dochód jest niższy od kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej. Zatem warunkiem otrzymania tego świadczenia jest spełnienie nie tylko kryterium dochodowego, ale i podmiotowego. Skarżący nie osiągnął jeszcze wieku emerytalnego, zatem w jego przypadku musiała zaistnieć całkowita niezdolność do pracy. Nie może powstać taka sytuacja, aby ten sam organ wydawał decyzje dotyczące AD, które w ocenie jego sytuacji zdrowotnej stoją w całkowitej sprzeczności, a taka właśnie rzecz się stała. Dodać wypada, że fakty te są znane organowi I instancji z urzędu i ma dostęp do konkretnej dokumentacji. W omawianej sprawie organy nie ustaliły, czy osiągany przez skarżącego dochód, na który składają się wyłącznie kwoty świadczeń udzielanych w ramach pomocy społecznej zapewni mu minimum egzystencji biorąc pod uwagę sumę wydatków związanych z jego chorobą oraz pozwoli jednocześnie na spłatę istniejącego zadłużenia. I wreszcie, czy dokonanie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia pozwoli mu na samodzielne zaspokojenie swoich niezbędnych potrzeb i życia w warunkach odpowiadających godności człowieka. Powyższe jednoznacznie świadczy, że organy orzekające nie ustaliły w sposób wyczerpujący stanu faktycznego sprawy, czym naruszyły art. 7, art. 77 w związku z art. 80 k.p.a., a decyzje wydano przedwcześnie. Bez znaczenia dla organów jest również fakt, że skarżący, który choruje na chorobę przewlekłą, wymagającą ciągłego podawania leków, utrzymuje się wyłącznie ze środków publicznych, na bieżąco od sierpnia 2003 r. płaci alimenty na córkę w kwocie 300 zł i organy wyrażają przekonanie o potrzebie wykazania się przez skarżącego większą aktywnością zawodową, aby poprawić swoją sytuację finansową. Wymienione wyżej okoliczności z pewnością zwierają się w przesłankach dochodowych i zdrowotnych, które są podstawą do umorzenia długu alimentacyjnego. Skarżący po 2003 r. pomimo, że dysponuje skromnym dochodem nie przyczynił się do powstania nowego zadłużenia alimentacyjnego. Taka postawa też jest istotną okolicznością w niniejszej sprawie. Dokonując kontroli zaskarżonych decyzji, należy dodatkowo zwrócić uwagę, że w toku postępowania administracyjnego organy winny również respektować zasadę uwzględniania interesu społecznego i słusznego interesu obywateli. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że nie jest dopuszczalne respektowanie wyłącznie poglądu, że interes społeczny przewyższa swą rangą interesu prywatnego. Interes publiczny nie powinien być rozumiany, jako sprzeczny z indywidualnym interesem obywatela. Sytuacja, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych, do środków pomocy państwa, nie jest bowiem zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest zgodna z interesem publicznym. Przedstawione powyżej argumenty przemawiają za przyjęciem, że organy nie oceniły należycie wszystkich istotnych dla sprawy okoliczności, a powyższe przesądza o zasadności wyeliminowania zaskarżonych decyzji z obrotu prawnego. Również przyjęcie jako podstawy do odmowy umorzenia faktu, że skarżącemu już raz częściowo umorzono dług alimentacyjny świadczy o naruszeniu prawa materialnego, gdyż art. 30 ust. 2 ustawy nie określa, ile razy można zwrócić się do organu o umorzenie długu alimentacyjnego. Uznając, że zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja organu pierwszej instancji nie odpowiadają prawu z przyczyn wyżej wskazanych, należało skargę uwzględnić i orzec o ich uchyleniu na podstawie art. 145 § 1 lit. a) i lit. c) p.p.s.a. Orzeczenie o kosztach znajduje uzasadnienie w art. 200 p.p.s.a.