I SA/Sz 104/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Sędzia WSA – Ewa Wojtysiak po rozpoznaniu w dniu 25 maja 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu [...] od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 9 maja 2016 r., sygn. akt I SA/Sz 104/16 w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia 30 listopada 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy rozłożenia na raty zaległości podatkowej z tytułu podatku od towarów i usług za wrzesień 2009 r., kwiecień, maj, grudzień 2010 r., czerwiec, sierpień, wrzesień, październik, listopad i grudzień 2011, I kwartał 2012 r., III i IV kwartał 2013 r., I, II i III kwartał 2014 r wraz z odsetkami za zwłokę p o s t a n a w i a: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Pismem z dnia 31 grudnia 2015 r. [...], reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w [...] skargę na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w [...] z dnia 30 listopada 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy rozłożenia na raty zaległości podatkowej z tytułu podatku od towarów i usług za wrzesień 2009 r., kwiecień, maj, grudzień 2010 r., czerwiec, sierpień, wrzesień, październik, listopad i grudzień 2011, I kwartał 2012 r., III i IV kwartał 2013 r., I, II i III kwartał 2014 r wraz z odsetkami za zwłokę. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu od skargi w kwocie [...] zł skarżąca złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. We wniosku o przyznanie prawa pomocy wskazała, że mieszka w mieszkaniu córki, przebywającej za granicą, która - z uwagi na trudną sytuację finansową skarżącej - zgodziła się na utrzymywanie ww. mieszkania. Nie posiada jakichkolwiek oszczędności, a na obecną trudną sytuację finansową bezpośrednio miała wpływ nagła, poważna i długotrwała choroba, która trwała aż do końca 2014 r. Choroba wywołała również inne schorzenia związane ze stresem i depresją, zapalenie pęcherzyka żółciowego leczonego operacyjnie w dniu 4 grudnia 2014 r. Wskazano także na złe samopoczucie wywołane przyjmowaniem leków, hospitalizację. W oświadczeniu złożonym na urzędowym formularzu PPF, skarżąca wskazała, że nie jest w stanie uiścić żadnej opłaty sądowej, gdyż znajduje się w trudnej sytuacji finansowej spowodowanej ciężką chorobą, która trwała do 2014 r. Skarżąca oświadczyła także, że prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe oraz że nie posiada żadnego majątku w postaci nieruchomości, wartościowych ruchomości, zgromadzonych zasobów (oszczędności, papierów wartościowych, wierzytelności). W rubryce formularza dotyczącej dochodów skarżąca wpisała, że ponosi stratę z prowadzonej działalności gospodarczej. W utrzymaniu pomagają skarżącej córki; córka, w której mieszkaniu zamieszkuje skarżąca ponosi wydatki związane z mieszkaniem oraz przekazuje nieliczne kwoty na bieżące utrzymanie. Wezwaniem z dnia 8 kwietnia 2016 r. referendarz sądowy zobowiązał skarżącą do nadesłania dodatkowych dokumentów i oświadczeń obrazujących jej sytuację finansową. Wezwanie to obejmowało: - kopię rocznego zeznania podatkowego skarżącej za 2014 r. wraz z potwierdzeniem złożenia w urzędzie skarbowym, a także za 2015 r. jeżeli skarżąca rozliczyła już ubiegły rok podatkowy; - wyciągi z prowadzonej księgi podatkowej, obrazujące wysokość przychodów, kosztów uzyskania przychodów, dochodów (straty) z działalności gospodarczej w okresie od 1 października 2015 r. do 31 grudnia 2015 r. oraz od 1 stycznia 2016 r. do 29 lutego 2016 r., z ewidencji VAT za ostatnie 3 miesiące lub kopii deklaracji VAT-7 za ten okres; - wyciągi z posiadanych rachunków bankowych, osobistych, związanych z prowadzoną działalnością, lokat oszczędnościowych, kart kredytowych za okres ostatnich sześciu miesięcy; - dokumenty potwierdzające wysokość ponoszonych wydatków na konieczne utrzymanie skarżącej z ostatnich dwóch miesięcy; - oświadczenie skarżącej o wysokości pomocy finansowej otrzymywanej miesięcznie od córek. Skarżąca ww. dokumentów nie nadesłała, nie udzieliła także żadnej odpowiedzi na wskazane wezwanie. Postanowieniem z dnia 9 maja 2016 r., referendarz sądowy odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Referendarz sądowy uznał, że brak jest podstaw do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, ponieważ skarżąca nie wykazała, że znajduje się w trudnej sytuacji materialnej, uprawniającej do skorzystania z takiego prawa. Skarżąca, mimo skierowanego do niej wezwania do przedłożenia dodatkowych dokumentów i oświadczeń niezbędnych do oceny rzeczywistej sytuacji majątkowej i jej rodziny oraz ich możliwości płatniczych, nie wywiązała się w sposób należyty z nałożonego na niego zobowiązania, co sprawiło, że jej oświadczenia są niepełne, bądź nie poddają się weryfikacji, a to – z kolei – uniemożliwia przyjęcie, że spełnia ona przesłanki przyznania prawa pomocy, określone w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; zwanej dalej "p.p.s.a."). W ocenie referendarza sądowego, skarżąca, nie wykonując wezwania z dnia 8 kwietnia 2016 r., uniemożliwiła określenie rzeczywistych źródeł jej utrzymania i ich wielkości, weryfikację wiarygodności podanych przez nią danych o stanie rodzinnym oraz określenie relacji pomiędzy posiadanymi środkami a niezbędnymi wydatkami. W ustawowym siedmiodniowym terminie skarżąca złożyła sprzeciw od opisanego wyżej orzeczenia, wnosząc o jego zmianę poprzez przyznanie skarżącej prawa pomocy w postaci zwolnienia od uiszczenia opłaty od skargi w całości z uwagi na to, iż nie jest ona obecnie w stanie ponieść kosztów tej opłaty. Uzasadniając sprzeciw podniosła, że wbrew twierdzeniom referendarza sądowego w oparciu o przedstawione oświadczenie majątkowe możliwe było ustalenie zasadności uzyskania prawa pomocy bowiem składając do Naczelnika Urzędu Skarbowego wniosek o rozłożenie zaległości podatkowej na raty przedstawiła dokumenty dotyczące jej sytuacji dochodowej, osobistej i zdrowotnej. Ponadto skarżąca ponownie podała, iż zamieszkuje w mieszkaniu córki, która przebywa za granicą i z uwagi na trudną sytuację finansową, córka skarżącej zgodziła się na utrzymywanie ww. mieszkania z którego skarżąca obecnie korzysta. Skarżąca utrzymuje się z pomocy rodziny, gdyż prowadzona przez nią działalność gospodarcza odnotowuje stratę. Nie posiada jakichkolwiek oszczędności, a na obecną sytuację powódki bezpośrednio miała wpływ poważna choroba, która trwała aż do końca 2014 r. Następnie ponownie powtórzyła podnoszone zarówno w skardze jak i we wniosku o przyznanie prawa pomocy argumenty związane z przebytymi chorobami, w związku z którymi popadła w kłopoty finansowe. Reasumując podniosła, że przez całe swoje życie ciężko pracowała, samotnie wychowywała dwie córki i regulowała swoje zobowiązania - także te o charakterze publicznoprawnym. W takiej sytuacji powinna uzyskać zrozumienie i pomoc ze strony Państwa, któremu przysparzała swoją pracą znacznych korzyści. Końcowo wskazała, że jej stan zdrowia obecnie uległ poprawie, ale jednocześnie wypracowanie zysku zajmie jej trochę czasu więc obecnie nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w [...] zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 § 1 p.p.s.a., w brzmieniu znajdującym zastosowanie do spraw, w których skargi wniesiono po dniu 15 sierpnia 2015 r., rozpoznając sprzeciw od postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.). Stosownie do z art. 260 § 3 p.p.s.a., sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym. Stosownie do brzmienia art. 245 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Natomiast art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. stanowi, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z przepisów tych wyraźnie wynika, że jedynym kryterium, jakim kieruje się sąd rozpatrując wniosek w przedmiocie prawa pomocy, są możliwości finansowe wnioskującego. Inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki pozytywne do uwzględnienia wniosku spoczywa na wnioskodawcy, świadczy o tym użyty we wskazanym przepisie zwrot: "...gdy (osoba fizyczna) wykaże...". Znajduje to dodatkowe potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a. in principio, który stanowi, że wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym oraz oświadczenie strony o niezatrudnieniu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radca prawnym, doradca podatkowym lub rzecznikiem patentowym. Należy również wskazać, że zgodnie z przepisem art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Przepis art. 255 p.p.s.a. jest nie tylko podstawą prawną do podjęcia działań umożliwiających prawidłową ocenę sytuacji materialnej strony, ale również stanowi regulację, która pozwala stronie na uzupełnienie wniosku w przypadku, kiedy okoliczności wskazane we wniosku o przyznanie prawa pomocy nie okażą się wystarczające do stwierdzenia zaistnienia przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Wykazanie braku środków niezbędnych do pokrycia kosztów postępowania jest warunkiem niezbędnym do uzyskania ulgi w postaci prawa pomocy, nie kreuje jednak po stronie skarżącej roszczenia o jego przyznanie. Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest, że każdy, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki, obowiązany jest do uiszczenia stosownych kosztów sądowych. Zgodnie bowiem z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa. Korzystanie z tej instytucji powinno mieć zatem miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy istnieje realne zagrożenie nie zrealizowania przez stronę przysługującego jej prawa do sądu. Stanowisko to potwierdzone zostało w orzecznictwie i piśmiennictwie (por. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz pod red. R. Hausera, M. Wierzbowskiego, C.H.Beck, wydanie 2, Warszawa 2013, s. 855-856). Skarżący powinien zatem należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Uchylenie się strony skarżącej od przedstawienia stosownej dokumentacji, bądź też przedstawienie niepełnych lub sprzecznych ze sobą danych, skutkuje brakiem wystarczających podstaw do przyznania prawa pomocy. W związku z tym osoba, chcąca skorzystać z prawa pomocy, powinna liczyć się z koniecznością udzielenia, na wezwanie sądu, wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jej sytuacji materialnej, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku okoliczności (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 grudnia 2012 r., sygn. akt I OZ 929/12, LEX nr 123955). Niewywiązanie się z tego obowiązku może mieć wpływ na ocenę zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. Niedostarczenie żądanych przez sąd danych, przedstawienie ich w sposób niekompletny, mało czytelny powoduje, że oświadczenie wnioskodawcy pozostaje niepełne, niewystarczające do wydania pozytywnego dla strony rozstrzygnięcia (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 stycznia 2011 r., sygn. akt II OZ 1361/10, LEX nr 743829). W rozpoznawanej sprawie skarżąca wystąpiła z wnioskiem o przyznanie jej prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Wobec tego, stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., jej obowiązkiem było wykazanie, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. We wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżąca wskazała, że utrzymuje się z pomocy rodziny, mieszka w mieszkaniu córki, która ponosi za nią opłaty, nie posiada oszczędności a w związku z chorobą popadła w kłopoty finansowe. Z akt sprawy wynika, że działając na podstawie art. 255 p.p.s.a., referendarz sądowy wezwał skarżącą do uzupełnienia złożonego wniosku i w pięciu punktach określił, jakich konkretnie dokumentów oraz jakich wyjaśnień wymaga dla pełnej oceny zgłoszonego żądania. Skarżąca nie odpowiedziała na to wezwanie, nie nadesłała żądanych dokumentów również ze sprzeciwem, ponownie powołując się na swoją trudną sytuację spowodowaną chorobą. Dokonując analizy wniosku skarżącej oraz argumentacji zawartej we wniesionym sprzeciwie Sąd uznał, że referendarz sądowy w pełni zasadnie uznał, że skarżąca nie wykazała niemożności poniesienia pełnych kosztów postępowania i w konsekwencji odmówił przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Rozpoznając złożony wniosek referendarz sądowy, oceniając opisane wyżej ustalenia odnośnie aktualnej sytuacji majątkowej i osobistej skarżącej oraz jej możliwości płatniczych w kontekście przesłanki warunkującej przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i wysokości wpisu od skargi, słusznie uznał, że skarżąca nie wykazała, by nie była w stanie ponieść kosztów sądowych w związku z zainicjowanym przez nią postępowaniem sądowym. Słusznie bowiem referendarz sądowy podkreślił, że przedstawione we wniosku dane okazały się być niewystarczające do oceny rzeczywistej sytuacji majątkowej skarżącej oraz jej możliwości płatniczych. Natomiast skarżąca, wezwana do przedstawienia stosownych dokumentów i oświadczeń, nie wywiązała się należycie z nałożonego na nią zobowiązania, co sprawia, że jej oświadczenia są niepełne, bądź nie poddają się weryfikacji, a to – z kolei – uniemożliwia przyjęcie, że spełnia ona przesłanki przyznania prawa pomocy, określone w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Skarżąca, nie wykonując wezwania z dnia 8 kwietnia 2016 r., uniemożliwiła określenie rzeczywistych źródeł jej utrzymania i ich wielkości, weryfikację wiarygodności podanych przez nią danych o stanie rodzinnym oraz określenie relacji pomiędzy posiadanymi środkami a niezbędnymi wydatkami. Przedstawione wątpliwości uniemożliwiają także Sądowi uznanie, że skarżąca nie może ponieść w niniejszej sprawie pełnych kosztów postępowania. Oznacza to, że skarżąca nie wykazała dostatecznie spełnienia ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Zdaniem Sądu, strona dokonała wybiórczego przedstawienia okoliczności dotyczących jej sytuacji materialnej, opierających się w głównej mierze na argumentacji wskazującej na trudności finansowe spowodowane przebytymi chorobami. Trzeba natomiast mieć na uwadze, że prowadzi ona jednoosobową działność gospodarczą, tj. Biuro Podatkowe [...], w którym zatrudnia pracowników i jak wynika z akt sprawy pomimo złego stanu zdrowia nie zaprzestała jej prowadzenia. Łączne koszty utrzymania biura w 2015 r. określiła na kwotę [...] zł (k. [...] akt administracyjnych). Nadto, jak sama wskazała, aktualnie jej stan zdrowia uległ poprawie. Należy jeszcze raz podkreślić, że to do oceny Sądu należy uznanie, czy strona wykazała, że spełnia stosowne przesłanki przyznania prawa pomocy. W niniejszej sprawie strona nie przedstawiła pełnych danych na temat swojej sytuacji materialnej, ponieważ pomimo wezwania nie przedłożyła żądanych dokumentów. Żądanych dokumentów nie nadesłała również ze sprzeciwem, uznając, że wystarczające dla oceny jej sytuacji majątkowej powinno być jej oświadczenie o stanie majątkowym. Zaznaczyć należy, że uchylanie się strony od obowiązków związanych z wykazywaniem sytuacji majątkowej, nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czy też nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji wyłącza możliwość przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie (por.: postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 września 2005 r., sygn. akt II FZ 414/05 oraz z dnia 14 września 2005 r., sygn. akt II FZ 575/05). Sąd nie jest zobowiązany do prowadzenia jakichkolwiek dochodzeń w sytuacji, gdy przedstawione przez stronę dane uniemożliwiają pełną ocenę jej stanu majątkowego, albo gdy nie są one do końca jasne. To sprawą zainteresowanego jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy, ponieważ to na nim spoczywa w tym zakresie ciężar dowodu. Jak stwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 20 stycznia 2006 r., sygn. akt I OZ 1551/05, to do Sądu należy uznanie, czy złożone oświadczenie o stanie majątkowym i dochodach ma charakter wyczerpujący i dostateczny. W kompetencji Sądu pozostaje również uznanie, jakie informacje niezbędne są dla stwierdzenia istnienia przesłanek dla przyznania prawa pomocy. (...). W konsekwencji strona, która nie realizuje obowiązków wynikających z wezwania Sądu, nie ma podstaw oczekiwać rozstrzygnięcia zgodnego z wnioskiem. Wskazać raz jeszcze należy, że opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych, a zwolnienie od obowiązku ich ponoszenia stanowi odstępstwo od konstytucyjnego, powszechnego i równego ich uiszczania, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP, co konsekwentnie jest podkreślane w orzecznictwie sądów administracyjnych. Obowiązkiem strony jest partycypacja w kosztach postępowania, nawet jeżeli miałoby to być związane z poczynieniem oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Podsumowując należy podkreślić, że możliwość przyznania prawa pomocy dotyczy sytuacji, gdy wnioskodawca nie jest w stanie obiektywnie ponieść kosztów postępowania, a nie takich, w których brak możliwości uiszczenia kosztów sądowych jest subiektywnym przekonaniem strony o braku możliwości uiszczenia takich kosztów. W konsekwencji należało stwierdzić, że skarżąca nie zasługuje na przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie tj. zwolnienia od kosztów sądowych. Mając powyższe na uwadze, na podstawie przepisów art. 260 § 1-§ 3 p.p.s.a., postanowiono jak w sentencji.