I SA/Sz 1289/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Anna Sokołowska po rozpoznaniu w dniu 23 czerwca 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu P. K. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 25 maja 2016 r. o sygn. akt I SA/Sz 1289/15 w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, w sprawie ze skargi P. K. na decyzję Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] r. Nr [...] w przedmiocie płatności rolnośrodowiskowej na rok 2014 p o s t a n a w i a utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Skarżący P.K. w związku ze skargą na opisaną wyżej decyzje złożył wniosek o częściowe zwolnienie od kosztów sądowych. Prawomocnym postanowieniem referendarza sądowego z dnia 17 grudnia 2015 r. odmówiono skarżącemu przyznania prawa pomocy. Skarżący uiścił w dniu 11 stycznia br. kwotę [...] zł tytułem wpisu od skargi w sprawie. Wyrokiem z dnia 23 marca 2016 r. Sąd oddalił skargę P. K w sprawie. Odpis wyroku z uzasadnieniem doręczono skarżącemu w dniu 13 kwietnia 2016 r. W dniu 12 maja 2016 r. skarżący złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu, wskazując, że jego udział w dalszym postępowaniu jest niezbędny, a skarżącego nie stać na uiszczenie kosztów pomocy prawnej. Skarżący wskazał, że obecnie jest [...], prowadzi działalność gospodarczą (w małej miejscowości), z uwagi na dużą konkurencję ma małą liczbę zleceń, działalność generuje głównie wydatki związane z zakupem materiałów eksploatacyjnych oraz naprawą sprzętu. Wnioskodawca określił, że dysponuje dochodem miesięcznym w wysokości netto [...] zł. Z kolei Jego żona, z tytułu zatrudnienia w Szpitalu w K. na stanowisku [...], otrzymuje wynagrodzenie w wysokości netto ok. [...] zł. Skarżący we wniosku wskazał, że wśród wydatków związanych z koniecznym utrzymaniem znajdują się wyżywienie, środki czystości, opłaty za energie elektryczną, gaz, rata kredytów (ok. [...] zł), koszty dojazdu do pracy (ok. [...] zł), odzież, opłaty za internet, abonamenty telefoniczne, zakup leków, koszty wizyt lekarskich, badań itp. oraz inne okazjonalne zakupy. Ponadto znaczna część dochodów wydatkowana jest na uprawę działki rolnej, zakup paliwa, urządzeń i środków ochronnych. Skarżący oświadczył, że nie posiada żadnych oszczędności, wskazał także na zły stan zdrowia i przewlekłe choroby, na które cierpi zarówno on, jak i żona. Skarżący oświadczył także, że wydanie przez ARiMR decyzji odmawiającej przyznania płatności pozbawiło jego gospodarstwo znaczącej sumy pieniężnej oraz że w ostatnim czasie był zmuszony zaciągnąć kredyt w kwocie [...] zł na zapłacenie za ratę kredytu od zakupionej ziemi, gdyż ARiMR nie wypłaciła jeszcze należnych dopłat za 2015 r. oraz uruchomić kartę kredytową, gdyż po wpłaceniu wyższego rachunku za gaz zabrakło skarżącemu pieniędzy na bieżące wydatki związane z egzystencją rodziny. Skarżący podał, że prowadzi gospodarstwo domowe z żoną W., majątek wspólny małżonków stanowią: dom o pow. [...] m kw. z działką o pow. [...] m kw. o wartości ok. [...] zł, działka rolna o pow. [...] ha (w tym [...] ha upraw sadowniczych i [...] ha nieużytek) o wartości ok. [...] zł, kupiona na raty, w trakcie spłacania (do spłacenia pozostaje ok. [...] zł), samochód osobowy marki [...] o wartości ok. [...] zł, ciągnik [...] o wartości ok. [...] zł. Wskazał także na zobowiązania z tytułu kredytu w kwocie [...]zł i w kwocie [...] zł raty na zakup ziemi, obciążenie karty kredytowej w kwocie [...] zł oraz następujące bieżące wydatki związane z koniecznym utrzymaniem: opłata za gaz w kwocie ok. [...] zł, opłata za energię elektryczną w kwocie [...] zł, opłaty za telefony w kwocie [...] zł, opłata za wywóz śmieci w kwocie ok. [...] zł, raty kredytów w kwotach [...] zł i [...] zł oraz w kwocie ok. [...] zł raz w roku za zakup gruntu, zakup paliwa [...] zł, ubezpieczenie zdrowotne [...] zł, zakup lekarstw w kwocie [...]zł, opieka lekarska [...] zł, wynagrodzenie księgowej [...] zł, wyżywienie [...] zł, zakup odzieży [...] zł, zakup chemii gospodarczej [...] zł. Postanowieniem z dnia 25 maja 2016 r. referendarz sądowy odmówił Skarżącemu przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu postanowienia referendarz sądowy zwrócił uwagę na znajdujące się w aktach sprawy dokumenty obrazujące sytuację finansową skarżącego i jego rodziny, tj. 1. kopię decyzji Dyrektora Biura Emerytalnego [...] w W. o waloryzacji świadczenia emerytalnego od 01.03.2015 r. w wysokości [...] zł; 2. zaświadczenie Szpitala Wojewódzkiego w K. z dnia 02.12.2015 r. o zarobkach W.K. w okresie 2015/05 do 2015/10 wynoszących łącznie [...] zł, miesięcznie [...] zł netto; 3. dokumenty potwierdzające wysokość ponoszonych wydatków na bieżące utrzymanie (faktury VAT, dowody wpłat, potwierdzenia przelewów), polisy ubezpieczenia pojazdów oraz dokumenty potwierdzające spłacanie kredytów; 4. zaświadczenie ARiMR z 01.12.2015 r. o otrzymanych dopłatach do rolnictwa w latach 2013 i 2015, w kwotach: za 2013 r. łącznie [...] zł, za 2015 r. łącznie [...] zł; 5. pismo ANR Oddziału Terenowego w S. Filii w K. z 01.12.2015 r. o stanie zadłużenia skarżącego na ten dzień w kwocie [...] zł (kapitał i oprocentowanie); 6. wydruk internetowy z rachunku bankowego skarżącego związanego z działalnością gospodarczą za okres od 01.06.2015 r. do 01.12.2015 r. (kwota uznań [...] zł, kwota obciążeń [...]zł); 7. wydruk internetowy z rachunku bankowego żony skarżącego za okres od 01.05.2015 r. do 30.11.2015 r. , z saldem końcowym w kwocie [...] zł; 8. kopia wspólnego rocznego zeznania podatkowego za 2014 r. małżonków, w którym zadeklarowali przychody z emerytury i stosunku pracy w kwotach [...] zł i [..] zł, dochody w kwotach [...] zł i [...] zł, wspólny dochód do opodatkowania w wysokości [...] zł, wydatki na cele rehabilitacyjne w kwocie [...] zł, nadpłatę w kwocie [...] zł; 9. wyciągi z księgi podatkowej skarżącego za miesiące wrzesień 2015 r, październik 2015 r., listopad 2015 r., z których wynika, że skarżący od początku 2015 roku uzyskał przychód w kwocie [...] zł, w tym we wrześniu 2015 r. w kwocie [...] zł, październiku 2015 r. w kwocie [...] zł, w listopadzie 2015 r. w kwocie [...] zł; poniósł wydatki w kwocie [...] zł, w tym we wrześniu 2015 r. w kwocie [...]zł, w październiku 2015 r. w kwocie [...] zł, w listopadzie 2015 r. w kwocie [...] zł; Referendarz sądowy przywołał brzmienie przepisu art. 246 §1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2016 r. poz. 718) i stwierdził, że ponowna analiza sytuacji materialno – bytowej skarżącego i jego żony nie wskazuje, aby mimo ewentualnych /chociaż obiektywnie nie stwierdzonych/ przejściowych trudności finansowych cierpieli oni niedostatek związany z zaspokajaniem podstawowych potrzeb życiowych. Zwrócił uwagę, że minimalne wynagrodzenie adwokata ustanowionego z wyboru, ze względu na przedmiot zaskarżenia niniejszej sprawy wyniesie [...] złotych (§14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie – Dz.U. z 2015 r., poz. 1800). Referendarz stwierdził, że wykazane dochody skarżącego to kwota [...] zł miesięcznie, zaś wydatki [...] zł. Skarżącemu pozostaje zatem kwota [...] zł miesięcznie. Referendarz zwrócił uwagę, że w wyliczeniu tym uwzględniono tylko wydatki o charakterze koniecznym, tj. przesądzające o podstawowym utrzymaniu człowieka, gdyż tylko takie mogą korzystać z pierwszeństwa przed kosztami postępowania i nie uznał za wydatki niezbędne w rozumieniu powołanego art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. opłat za telefon i internet, wydatków związanych z zaspokajaniem podstawowych potrzeb życiowych, wydatków na ubezpieczenie nieruchomości (domu), nakładów na gospodarstwo rolne, utrzymanie i eksploatację pojazdów mechanicznych czy opłacenie księgowej ani dodatkowe ubezpieczenie zdrowotne. W ocenie referendarza sadowego wydatkami takimi nie są również zasadniczo prywatne zobowiązania strony, tj. kredyty, pożyczki, których kilka wnioskodawca zaciągnął; przy czym rata miesięczna jednego z nich to [...]zł, drugiego to [...] zł, natomiast kolejna raty płatne są jednorazowo (za zakup ziemi w kwocie [...] zł). Referendarz sądowy nie uwzględnił również okoliczności dodatkowego zadłużenia na karcie kredytowej czy obciążenia dodatkowym kredytem. W dniu 6 czerwca 2016 r. (data nadania pisma w urzędzie pocztowym) Skarżący wniósł sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego, domagając się zmiany tego rozstrzygnięcia i przyznania prawa pomocy w postaci ustanowienia adwokata z urzędu do sporządzenia i wniesienia skargi kasacyjnej do Naczelnego Sądu Administracyjnego. W uzasadnieniu zwrócił uwagę, że adwokaci z wyboru w praktyce "nie biorą" "minimalnych" opłat ale znacznie wyższe, na poniesienie których nie stać skarżącego; wskazał dalej, że w rzeczywistości żaden z adwokatów, do których się zwracał nie wyraził chęci reprezentowania skarżącego za tak niską kwotę ([...] zł), "każdy z nich zażądał nie mniej niż [...] zł". Skarżący nie zgodził się ze stwierdzeniem referendarza sądowego, że koszty sądowe należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie rodzinnym. Nie podzielił również poglądu referendarza co do nieuznania wydatków na telefon, internet, ubezpieczenie nieruchomości, nakładów na gospodarstwo rolne, utrzymanie i eksploatację pojazdów mechanicznych, usługi księgowe czy ubezpieczenie zdrowotne, spłatę zaciągniętych kredytów i pożyczek. W ocenie skarżącego, takie wydatki powinny być uwzględnione przy ocenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Skarżący dodał, że argumentacja zawarta w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia jest dla niego wysoce obraźliwa i sprawiająca wrażenie ironicznej, tym bardziej, że w ostatnim miesiącu nastąpiło znaczne nasilenie choroby żony skarżącego, wymagającej specjalistycznego leczenia i innych – kosztownych wizyt u specjalistów (wymagających zaciągania nowych zobowiązań). Odnosząc się do wykazanej w uzasadnieniu wniosku kwoty oszczędności w wysokości [...] zł, wyjaśnił, że środki te były do dyspozycji skarżącego w chwili sporządzania wniosku, które już rozdysponował na inne niezbędne wydatki. Dodał, że przy wykazanym zadłużeniu nie jest możliwe odłożenie na dłużej jakiejkolwiek gotówki. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie z w a ż y ł, co następuje: Sprzeciw nie zasługiwał na uwzględnienie. Na wstępie należy zaznaczyć, że postępowanie sądowoadministracyjne zostało w niniejszej sprawie wszczęte w dniu 16 października 2015 r., a więc po wejściu w życie zmian wprowadzonych ustawą z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r., poz. 658), które zaczęły obowiązywać od dnia 15 sierpnia 2015 r. Stosownie do art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.; zwanej dalej "p.p.s.a."), rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy (§ 1). W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje się jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (§ 2). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (§ 3). Stosownie do brzmienia art. 245 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Natomiast art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. stanowi, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z przepisów tych wyraźnie wynika, że jedynym kryterium, jakim kieruje się sąd rozpatrując wniosek w przedmiocie prawa pomocy, są możliwości finansowe wnioskującego. Inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki pozytywne do uwzględnienia wniosku spoczywa na wnioskodawcy, świadczy o tym użyty we wskazanym przepisie zwrot: "...gdy (osoba fizyczna) wykaże...". Znajduje to dodatkowe potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a. in principio, który stanowi, że wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym oraz oświadczenie strony o niezatrudnieniu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radca prawnym, doradca podatkowym lub rzecznikiem patentowym. Wykazanie braku środków niezbędnych do pokrycia kosztów postępowania jest warunkiem niezbędnym do uzyskania ulgi w postaci prawa pomocy, nie kreuje jednak po stronie skarżącej roszczenia o jego przyznanie. Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest, że każdy, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki, obowiązany jest do uiszczenia stosownych kosztów sądowych. Zgodnie bowiem z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa. Korzystanie z tej instytucji powinno mieć zatem miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy istnieje realne zagrożenie nie zrealizowania przez stronę przysługującego jej prawa do sądu. Stanowisko to potwierdzone zostało w orzecznictwie i piśmiennictwie (por. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz pod red. R. Hausera, M. Wierzbowskiego, C.H.Beck, wydanie 2, Warszawa 2013, s. 855-856). W rozpoznawanej sprawie Skarżący wystąpił z wnioskiem o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym ustanowienie adwokata. Wobec tego, stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., jego obowiązkiem było wykazanie, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Skarżący wykazał, że jego dwuosobowa rodzina Skarżącego utrzymuje się z emerytury Skarżącego w wysokości netto [...] zł, z wynagrodzenia za pracę żony skarżącego w wysokości [...] zł. Nadto skarżący uzyskuje dochody z działalności gospodarczej, której wielkość przychodów w 2015 r.(od stycznia do listopada) kształtowała się na poziomie średnio [...] zł miesięcznie, a wydatki stanowiły kwotę średnio [...] zł. Skarżący posiada dom o powierzchni [...] m2, o wartości ok. [...] zł, położony na nieruchomości o powierzchni [...] m2; działkę rolną o powierzchni [...] ha, w tym [...] ha upraw sadowniczych (kupiona na raty w 2011 r., do spłaty pozostała kwota [...] zł, spłacono kwotę [...] zł), samochód [...] z [...] r., ciągnik [...]. Mając na uwadze powyższe stwierdzić należy, że skarżący wraz z żoną posiadają stałe dochody w łącznej wysokości [...]zł. Wobec nieposiadaniu innych osób na utrzymaniu, na osobę w rodzinie przypada kwota netto [...] zł miesięcznie. W oparciu o wskazane wyżej dane należy stwierdzić, że Skarżący nie należy do osób ubogich. Należy zwrócić dodatkowo uwagę, że Skarżący podjął w 2011r. działania mające na celu powiększenie stanu majątkowego o wskazane wyżej działki rolne, w znacznej części przeznaczone na uprawę sadowniczą. Skarżący aktualnie spłaca zakup ww. działki rolnej. W tym kontekście wskazać należy, że przy rozpoznaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata, miarodajnym wyznacznikiem jest minimalny standard utrzymania (skromny posiłek, lekarstwa, nocleg, podstawowe środki czystości i odzież), a wszystko ponad to musi być oceniane w kategoriach zbytku (chyba że istnieje rzeczywista życiowa niezbędność posiadania określonego dobra). Jeżeli zaś strona posiada majątek, który nie jest jej do przeżycia niezbędny oraz czyni wydatki o charakterze zbytkownym, to nie ma powodów, dla których Skarb Państwa, a więc ogół podatników, miał ponosić koszty jej prywatnego postępowania sądowego (por. postanowienie Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 10 października 2013r. sygn. akt II Cz 2599/13 LEX nr 1505029). Należy też zwrócić uwagę, że zgodnie z Informacją Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych z dnia 9 kwietnia 2016 r. o wysokości minimum egzystencji w 2015 r. (źródło: www.ipiss.com.pl) minimum egzystencji wynosiło w 2015 roku 457,79 zł na 1 osobę w gospodarstwie dwuosobowym pracowniczym, a 430 zł w gospodarstwie 2 osobowym emeryckim. Taki punkt odniesienia należy wyznaczyć przy rozpoznaniu wniosku o ustanowienie adwokata. W tym kontekście, należy uznać, że odbiór argumentacji zaskarżonego postanowienia jako wysoce obraźliwego i ironicznego, jest w ocenie Sądu, nieuzasadniony. W ocenie Sądu, prawidłowo referendarz sądowy ocenił, że Skarżący nie znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z dofinansowania przez Skarb Państwa udziału profesjonalnego pełnomocnika. Odnosząc się do zarzutów co do wskazanej przez referendarza sądowego konieczności traktowania kosztów sądowych jak wydatków bieżących w budżecie rodziny, które winny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami, należy zwrócić uwagę, że stwierdzenie jest związane z postawioną przez referendarza trafną tezą, zgodnie z którą Skarżący inicjując postępowanie sądowe powinien liczyć się z obowiązkiem poniesienia kosztów sądowych i traktować je priorytetowo. Wskazać należy, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, zaciągnięcie kredytów bądź innych zobowiązań, a co za tym idzie w konsekwencji obowiązek ich późniejszego zwrotu i spłaty, nie przesądzają automatycznie o zaistnieniu przesłanek przyznania prawa pomocy. Tym samym, występując na drogę postępowania sądowoadministracyjnego, skarżący powinien liczyć się z koniecznością przeznaczenia środków finansowych na koszty postępowania w zainicjowanej przez siebie sprawie i traktować je na równi z innymi należnościami wynikającymi z zaciągniętych zobowiązań prywatnoprawnych (por. postanowienia NSA: z dnia 8 marca 2016 r. sygn. akt II FZ 56/16, z dnia 23 marca 2016 r. sygn. akt II GZ 24/16, dostępne w internetowej bazie orzeczeń NSA www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Odnosząc się jeszcze do zarzutu Skarżącego co do nieuzasadnionego odwołania się referendarza sądowego do przepisów §14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie – Dz.U. z 2015 r., poz. 1800 i wskazania, że minimalne wynagrodzenie adwokata ustanowionego z wyboru ze względu na przedmiot zaskarżenia w sprawie wyniesie [...] zł, należy stwierdzić, że istotnie, koszty te są z reguły o wiele wyższe, jednak ostatecznie każdorazowo kwestie te reguluje umowa między mocodawcą a pełnomocnikiem. Wskazanie powyższej kwoty wynikającej z ww. rozporządzenia sygnalizuje jedynie poziom minimalnego wynagrodzenia, które z pewnością stanowi punkt odniesienia dla pełnomocnika z wyboru przy ustalaniu wynagrodzenia za świadczoną pomocy prawną i jako takie może być uwzględnione przy ocenie złożonego wniosku w sprawie. Mając powyższe na uwadze, na podstawie przepisów art. 260 § 1-§ 3 p.p.s.a., postanowiono jak w sentencji.