I SA/Sz 1298/15

Dnia 4 marca 2016 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA – Kazimierz Maczewski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 4 marca 2016 r. sprzeciwu P. S. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 9 lutego 2016 r. w przedmiocie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata w sprawie ze Jego skargi na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w S. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie zawieszenia postępowania egzekucyjnego p o s t a n a w i a: zmienić postanowienie referendarza sądowego z 9 lutego 2016 r. i przyznać skarżącemu prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie adwokata. Pismem z dnia 2 listopada 2015 r. P. S. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w S. z dnia [..] r. nr [...] w przedmiocie zawieszenia postępowania egzekucyjnego. Skarżący zawarł w skardze wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Postanowieniem z 9 lutego 2016 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Szczecinie umorzył postępowanie w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych (pkt I sentencji) oraz odmówił Stronie przyznania adwokata (pkt II sentencji). Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że referendarz sądowy na podstawie art. 239 pkt 1 lit. e ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.; zwanej dalej "p.p.s.a.") uznał, iż Skarżący nie ma obowiązku uiszczania kosztów sądowych w rozpatrywanej sprawie, ponieważ złożył skargę dotyczącą postępowania w sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych. W tej sytuacji referendarz sądowy umorzył postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych jako bezprzedmiotowe. Natomiast rozpatrując wniosek strony o przyznanie adwokata referendarz sądowy stanął na stanowisku, że złożone przez stronę oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym są niewystarczające, a strona - pomimo wezwania - nie przedłożyła dodatkowych dokumentów. W tej sytuacji referendarz uznał, że brak jest podstaw do uznania, że sytuacja Wnioskodawcy jest rzeczywiście trudna i nie pozwala na pokrycie kosztów ustanowienia adwokata z wyboru. W ustawowym siedmiodniowym terminie Skarżący złożył pismo zatytułowane "zażalenie" w którym wyraził swoje niezadowolenie z wyżej opisanego postanowienia. W uzasadnieniu podniósł że wykazał, iż nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych i adwokackich, gdyż komornik dokonuje zajęcia konta i wszystkich dochodów, w tym dodatków unijnych z gospodarstwa rolnego. Skarżący i jego rodzina nie ma żadnych dochodów ani możliwości podjęcia pracy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje: Zgodnie, z art. 260 § 1 p.p.s.a., w brzmieniu znajdującym zastosowanie do spraw, w których skargi wniesiono po dniu 14 sierpnia 2015 r., rozpoznając sprzeciw od postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.). Zgodnie z art. 260 § 3 p.p.s.a., sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym. Jak wskazano wyżej od orzeczenia referendarza sądowego w zakresie prawa pomocy stronie przysługuje sprzeciw. W rozpatrywanej sprawie Skarżący, w terminie do wniesienia sprzeciwu złożył pismo zatytułowane "zażalenie", należy mieć jednak na uwadze, że jest on osobą fizyczną, nie korzystającą z pomocy osoby posiadającej kwalifikacje prawnicze i sam takich kwalifikacji nie posiada. Z treści złożonego pisma wynika jednak, że strona wniosła środek zaskarżenia od wydanego w dniu 9 lutego 2016 r. postanowienia referendarza sądowego. W tej sytuacji kierując się interesem strony, aby umożliwić rozpatrzenie złożonego środka odwoławczego, Sąd potraktował pismo z dnia 19 lutego 2016 r. jako sprzeciw. Prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego, natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. (art. 245 § 1, 2 i 3 p.p.s.a.). Jednocześnie ustawodawca w art. 246 § 1 p.p.s.a. uzależnił przyznanie prawa pomocy od wykazania przez stronę, że nie ma ona środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym) lub że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym). W pierwszej kolejności należy wyjaśnić Skarżącemu, że orzeczenie przez referendarza sądowego o umorzeniu postępowania w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych nie powoduje, iż jest on zobowiązany do uiszczania kosztów sądowych. Jak wynika z art. 239 pkt 1 lit. e p.p.s.a., nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych. W rozpatrywanej sprawie skarga Strony dotyczy postępowania w sprawie zawieszenia postępowania egzekucyjnego, które jest prowadzone ze względu na zaległości Skarżącego z tytułu ubezpieczeń społecznych. Oznacza, to że w sprawie zainicjowanej skargą Strony z mocy samego prawa nie ponosi on (i nie będzie ponosił) kosztów sądowych. W takiej sytuacji referendarz sądowy prawidłowo orzekł o umorzeniu postępowania w tym zakresie, bowiem skoro zwolnienie od kosztów sądowych wynika z ustawy, orzeczenie sądu było w tym zakresie zbędne. Zwolnienie ustawowe polega na tym, że nawet gdyby Skarżący nie złożył wniosku o zwolnienie z kosztów sądowych to i tak nie byłby zobowiązany do ich uiszczenia. Zgodnie z art. 242 p.p.s.a., wydatki za stronę zwolnioną od kosztów sądowych wykładane są z części budżetu sądu administracyjnego w zakresie tego zwolnienia. W przedmiotowej sprawie Skarżący z mocy prawa jest zwolniony od kosztów sądowych. Nadto, wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata. W tej sytuacji Wnioskodawca jest zobowiązany do wykazania, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Należy podkreślić, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które całkowicie bądź częściowo nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem. Z uzasadnienia wniosku PFF, późniejszych oświadczeń Skarżącego, a także z akt sprawy (m.in. decyzji Z. U. S. z dnia [...] r. nr [..] ), wynika że Skarżący prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z żoną, oboje pozostają bez stałej pracy. Na utrzymaniu małżonków jest troje dzieci w wieku [...] lat, przy czym [...] -letnia córka jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności, a [...] -letni syn jest uczniem liceum. Zgodnie z oświadczeniem Skarżącego, rodzina została pozbawiona świadczeń pielęgnacyjnych i opiekuńczych, które były głównym źródłem dochodów. Obecnym źródłem utrzymania rodziny są prace dorywcze, z których Skarżący otrzymuje dochód w wysokości [...] zł miesięcznie (w niektórych miesiącach wcale nie otrzymuje dochodów). Skarżący posiada - wymagający kapitalnego remontu - dom o powierzchni [...] m2 (w tym mieszkanie o powierzchni [...] m2) oraz nieruchomość rolną o powierzchni [...] ha, która z uwagi na brak środków nie jest uprawiana. Skarżący w swoich oświadczeniach wskazał na zadłużenia wobec banków, ZUS oraz z tytułu podatków od nieruchomości, a także na zajęcie konta bankowego oraz dotacji unijnych przez komornika. Z akt sprawy dodatkowo wynika, że na podstawie tytułów wykonawczych wystawionych przez ZUS w dniu 23 maja 2014 r. wobec Skarżącego prowadzona jest egzekucja, a zajęciu podlega rachunek bankowy posiadany przez skarżącego w [...] . Nadto, w związku z zadłużeniem, posiadana nieruchomość została obciążona hipotecznie. Natomiast z decyzji D. O. Z. U. S. w S. z dnia [...] r. nr [...] wynika, że zastosowany środek egzekucyjny w postaci zajęcia wierzytelności pieniężnej z rachunku [...] . okazał się nieskuteczny i aktualnie nie ujawniono innego środka, z którego możliwe byłoby prowadzenie skutecznej egzekucji. Zauważyć również należy, że referendarz sądowy wezwał Skarżącego, w trybie art. 255 p.p.s.a., do przedłożenia stosownych dokumentów potwierdzających jego sytuację rodzinną i majątkową. W odpowiedzi na to wezwanie Skarżący nie przedłożył żadnych dokumentów, wskazując że za lata 2014 i 2015 ani on, ani jego żona, nie uzyskiwali żadnych dochodów i nie rozliczali się z podatku dochodowego. Dotychczas żona otrzymywała świadczenia pielęgnacyjne z tytułu opieki nad niepełnosprawną córką. Aktualna sytuacja finansowa rodziny jest bardzo trudna i jednak Skarżący nie może przedstawić żadnych dowodów wymaganych przez sąd. Referendarz uznając złożone oświadczenie za niewystarczające odmówił ustanowienia adwokata. Rozpatrując sprzeciw od orzeczenia referendarza sądowego sąd orzeka reformatoryjnie, co oznacza że nie jest związany ustaleniami faktycznymi oraz prawnymi poczynionymi przez referendarza. Zauważyć należy, że prowadzenie postępowania wyjaśniającego w przedmiocie wniosku o przyznanie prawa pomocy nie ma charakteru obligatoryjnego i należy do wyłącznej oceny (uznania) sądu (referendarza sądowego) rozpatrującego wniosek strony, który władny jest stwierdzić, czy dane zawarte we wniosku oraz złożone dokumenty są wystarczające dla pełnej oceny występowania przesłanek warunkujących możliwość przyznania stronie prawa pomocy (por. M. Jagielska, J. Jagielski, P. Gołaszewski, w: R. Hauser, M. Wierzbowski, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2015, s.1032). Wskazać również należy, że strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy może skorzystać z wszelkich dostępnych środków dowodowych, w szczególności może składać oświadczenia. Zgodnie z art. 252 § 1 p.p.s.a. wniosek o przyznanie prawa pomocy zawierający oświadczenia strony co do sytuacji majątkowej i rodzinnej składa się pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia. Reżim prawny odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań obejmuje również oświadczenia składane w odpowiedzi na wezwanie, o którym mowa w art. 255 p.p.s.a. (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 26 kwietnia 2012 r. sygn. akt II OZ 332/12). W ocenie Sądu, już na podstawie samych oświadczeń strony, wspartych informacjami zawartymi w aktach sprawy, nie budzi wątpliwości, że sytuacja materialna i rodzinna uzasadnia, iż Skarżący nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Należy bowiem zauważyć, że rodzina jest pozbawiona źródła stałych dochodów z pracy i zasiłków, nie ma wolnych środków pieniężnych po opłaceniu wydatków koniecznych związanych z zaspokajaniem bieżących wydatków związanych z zakupem żywności, środków czystości, kosztów kształcenia dzieci, kosztów utrzymania mieszkania. Nie ma również majątku, który mógłby służyć pozyskaniu środków na sfinansowanie wynagrodzenia profesjonalnego zastępcy procesowego. Powyższe uzasadnia przyznanie Stronie prawa pomocy w zakresie częściowym przez ustanowienie adwokata z urzędu. Nadto, sądowi z urzędu znane jest wydane wobec Skarżącego postanowienie referendarza sądowego z dnia 27 sierpnia 2014 r. w sprawie o sygn. akt I SA/Sz 933/14 w przedmiocie prawa pomocy. W sprawie tej referendarz sądowy na podstawie wniosku PPF i informacji znajdujących się w aktach sprawy stwierdził, że sytuacja Skarżącego jest na tyle trudna, iż uzasadnia przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu. Wprawdzie przesłanki przyznania prawa pomocy należy oceniać w każdej indywidualnej sprawie wnioskodawcy, zaś przyznanie prawa pomocy w jednej sprawie nie determinuje "automatycznie" rozstrzygnięcia o takiej samej treści w innej sprawie, jednakże z treści postanowienia z 27 sierpnia 2014 r. wynika, że w 2014 r. Skarżący znajdował się w podobnej sytuacji rodzinno-majątkowej co obecnie. W ocenie Sądu, zasadne jest więc aby przy identycznym stanie faktycznym (wynikającym z wniosku i dodatkowych dokumentów) wydać orzeczenie o podobnej treści w stosunku do tego samego skarżącego (por. postanowienie NSA z 24.01.2012 r. sygn. akt I FZ 1/12). Mając na względzie powyższe Sąd uznał, że orzeczenie referendarza sądowego odmawiające Skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie adwokata należy zmienić, bowiem stosownie do art. 245 § 3 p.p.s.a. skarżący wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 260 § 1 i § 2 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji. Na marginesie Sąd zauważa, że jeśli okoliczności na podstawie których je przyznano nie istniały lub przestały istnieć – zgodnie z art. 249 p.p.s.a. prawo pomocy może być cofnięte w całości lub w części. Sąd nadmienia, że wszystkie przywołane orzeczenia są dostępne na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl.