I SA/Sz 132/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA – Ewa Wojtysiak po rozpoznaniu w dniu 28 września 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku [...] o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w przedmiocie podatku od nieruchomości za 2009 rok p o s t a n a w i a: 1. zwolnić skarżącą od wpisu od skargi ponad kwotę [...] zł 2. oddalić wniosek w pozostałym zakresie. Skarżąca [...], w odpowiedzi na wezwanie Sądu do uiszczenia wpisu od skargi w kwocie [...] zł, złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku skarżąca podała, że uiszczenie opłaty sądowej w niniejszej sprawie w ww. kwocie będzie miało negatywne skutki dla koniecznego utrzymania skarżącej. Skarżąca kontynuuje naukę na uczelni wyższej na kierunku architektura i utrzymuje się w [...]. Podstawowym i stałym dochodem skarżącej jest renta po zmarłym ojcu [...], zaś istotnym składnikiem majątku jest udział w spadku, w skład którego wchodzą: 1/ 1/8 udziału w prawie użytkowania wieczystego nieruchomości rolnej zabudowanej – grunt o pow. [...] m kw., położonego w [...], gm. [...]; 2/ 1/8 udziału w prawie własności nieruchomości niezabudowanej o pow. [...] m kw., ul. [...], ul. [...]; 3/ 1/8 udziału w prawie własności nieruchomości zabudowanej o pow. [...] m kw. , ul. [...]; 4/ 1/16 udziału w prawie własności nieruchomości zabudowanej o pow. [...] m kw. [...]; 5/ 1/48 udziału w użytkowaniu wieczystym nieruchomości niezabudowanej o pow. [...] m kw., ul. [...]; 6/ 1/8 udziału w użytkowaniu wieczystym nieruchomości zabudowanej o pow. [...] m kw. i gruntu o pow. [...] m kw., ul. [...]; 7/ 1/16 udziału w prawie własności nieruchomości pow. [...] m kw, [...] Skarżąca wskazała, że w związku z posiadanymi udziałami ciążą na niej liczne zobowiązania w tym o charakterze publicznoprawnym, a ich wysokość znacznie przekracza wartość udziału spadkowego. W oświadczeniu o stanie rodzinnym oraz majątkowym, dotyczącym innych poza nieruchomościami składników majątkowych i zasobów pieniężnych, skarżąca wpisała "nie dotyczy". Wskazano także na prowadzone wobec skarżącej dwa postępowania egzekucyjne i zajęcie wierzytelności z renty rodzinnej. Skarżąca, wykonując wezwanie referendarza sadowego z dnia 5 maja 2015 r., nadesłała następujące dokumenty, obrazujące jej sytuację finansową i rodzinną: 1. oświadczenia: - w zakresie źródeł utrzymania wskazujące, że utrzymuje się z renty rodzinnej w kwocie ok. [...] zł oraz z pomocy finansowej matki [...] – [...]; - w zakresie stanu cywilnego i osób prowadzących wspólne gospodarstwo domowe, wskazujące, że jest panną i mieszka wspólnie z innym studentem, z którym nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego; w związku z kontynuowaniem nauki na uczelni wyższej jej stałe miejsce pobytu znajduje się w [...], gdzie wynajmuje lokal mieszkalny; - w zakresie ponoszonych wydatków wskazujące, że wynoszą one ok. [...] zł – [...] i obejmują: wyżywienie ([...] zł), zakup środków higienicznych ([...] zł), chemii gospodarczej ([...] zł), czynsz najmu [...] zł, opłaty za media (gaz, woda, energia – ok. [...] zł), opłata za telefon i internet ok. [...] zł; - w zakresie udziałów w spadku po ojcu i wchodzących w jego skład praw własności i użytkowania wieczystego nieruchomości wykazano, że nie nastąpił dział spadku, a nadto, że: 1) prawo użytkowania wieczystego nieruchomości w [...], są to grunty rolne i leśne i kopalniane, z dniem 1 kwietnia 2014 r. nieruchomość została wydzierżawiona "[...]" Spółce z o.o. w [...], która zgodne z umową dzierżawy nie jest zobowiązana do zapłaty czynszu do chwili uruchomienia wydobycia torfu, spółka obecnie nie posiada koncesji na wydobycie, skarżąca nie uzyskuje żadnych dochodów z udziałów w prawie użytkowania wieczystego; 2) prawo własności nieruchomości niezabudowanej w [...] oraz nieruchomości zabudowanej w [...], obie te nieruchomości nie są obecnie wykorzystywane, skarżąca nie uzyskuje z tych udziałów żadnych dochodów; 3) prawo własności nieruchomości zabudowanej położonej w [...], nieruchomość jest wykorzystywana na prowadzenie ośrodka, skarżąca nie uzyskuje żadnych dochodów z udziałów; 4) użytkowanie wieczyste gruntu w [...], wykorzystywane przez użytkowników wieczystych sąsiednich nieruchomości celem polepszenia dostępu i możliwości korzystania z nieruchomości sąsiadujących, skarżąca nie uzyskuje żadnych dochodów z udziału w tym prawie; 5) użytkowanie wieczyste nieruchomości zabudowanej położonej przy ul. [...], nieruchomość jest wykorzystywana na potrzeby przedszkola niepublicznego, najem tej nieruchomości miesięcznie przynosi dochód w wysokości ok. [...] zł, kwota ta stanowi dochód matki skarżącej, która jest wdową, z niej pokrywane są koszty utrzymania całej rodziny, skarżąca wskazała, że ma 4 rodzeństwa; 6) prawo własności nieruchomości w [...], nieruchomość nie jest wykorzystywana, skarżąca nie uzyskuje z udziału w niej żadnych dochodów. - w zakresie łącznej wartości udziałów, jakie skarżąca posiadałaby w prawach własności i użytkowaniu wieczystym, wskazano, że wynosi ona ok. [...]zł, zaś łączna wysokość zobowiązań na dzień 5 maja 2015 r. wynosi ok. [...] zł; 2. kopię decyzji ZUS-u o waloryzacji renty rodzinnej z dnia 16 marca 2015 r., z której wynika, że skarżąca otrzymuje kwotę [...] zł, obciążenie egzekucyjne wynosi [...] zł; 3. dokumenty dotyczące prowadzonych egzekucji, stanu zadłużenia; 4. kopię umowy najmu lokalu położonego w [...] przy ul. [...]; 5. faktury VAT za energię elektryczną i gaz za ww. lokal; 6. kopię Informacji o dochodach oraz pobranych zaliczkach na podatek dochodowy PIT-11 za 2014 r., z którego wynika, że skarżąca uzyskała przychód z działalności wykonywanej osobiście wysokości [...] zł, wykazała koszty uzyskania przychodów w kwocie [...] zł, dochód w wysokości [...] zł; 7. kopię postanowienia Sądu Rejonowego o nabyciu praw do spadku po zmarłym [...] z dobrodziejstwem inwentarza przez: [...] 8. kopię zaświadczenia Uniwersytetu Artystycznego w [...] z dnia 28 maja 2015 r., zaświadczające, że skarżąca była w roku akademickim 2014/2015 studentką studiów pierwszego stopnia czwartego roku studiów. Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie, na podstawie powyższych oświadczeń i dokumentów, wydał w dniu 6 sierpnia 2015 r. postanowienie, w którym odmówił przyznania prawa pomocy, uznając, że skarżąca nie wykazała, że poniesienie pełnych kosztów postępowania spowoduje uszczerbek dla koniecznego utrzymania skarżącej. W ustawowym terminie skarżąca wniosła sprzeciw od powyższego postanowienia nie zgadzając się z rozstrzygnięciem i zarzucając błędy w ustaleniach faktycznych, mające wpływ na jego treść i wnosząc o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i wydatków. W obszernym uzasadnieniu sprzeciwu skarżąca, polemizując z treścią ww. postanowienia nie podniosła żadnych nowych okoliczności dotyczących jej sytuacji finansowej. Ponownie wskazała, że posiadany przez nią majątek nie służy do zaspokajania jej niezbędnej i koniecznej życiowej potrzeby zapewniania miejsca zamieszkania, dział spadku uniemożliwia jej rozporządzanie nieruchomościami, przy czym nie ma możliwości porozumienia się co do podziału majątku z przyrodnią siostrą przebywającą za granicą. Skarżąca podkreśliła, że jej jedynymi źródłami utrzymania są dochody z renty, z działalności wykonywanej osobiście (w łącznej kwocie [...] zł miesięcznie) i pomoc finansowa matki, co przy wykazanych koniecznych wydatkach w kwocie [...] zł czyni niemożliwym poniesienie wpisu od skargi w wysokości [...] zł. Ponadto, skarżąca uważa, że jej sytuacja finansowa nie może być oceniana przez pryzmat sytuacji finansowej matki. Wnioskodawczyni nie ma bowiem wpływu na decyzje związane z prowadzoną przez [...] działalnością gospodarczą, ani na wyniki tej działalności ani też nie ma wpływu na to, jakimi środkami będzie dysponować matka na utrzymanie całej rodziny – czwórki rodzeństwa oraz babci. Pomoc finansowa od matki, jaką otrzymuje skarżąca ma charakter dobrowolny i to nie strona decyduje o jej wymiarze. Skarżąca w miarę własnych możliwości stara się uzyskać samodzielnie dodatkowy dochód jednak jego wysokość jest nieznaczna w zestawieniu z koniecznymi potrzebami. Wskazano także na okoliczność ciążących na skarżącej solidarnie z innymi spadkobiercami zobowiązań, których nie jest w stanie spłacić nawet z udziału w spadku, gdyż wartość zobowiązań przewyższa wartość tego udziału. Skarżąca wskazała także, że błędne jest ustalenie, że nieruchomość w [..] przynosi dochód, gdyż znajdująca się na jej części kopalnia torfu nie jest eksploatowana, gdyż podmiot dzierżawiący teren nie uzyskał koncesji, a według postanowień umowy dzierżawy z 2014 r. płacenie czynszu rozpocznie się wraz z uruchomieniem wydobycia. Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, co następuje: Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej zwana: "p.p.s.a."), w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega roz[...] przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Mając na uwadze powyższe regulacje, Sąd ponownie rozpoznał na podstawie zebranego materiału dowodowego wniosek strony o przyznanie prawa pomocy. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wskazany przepis stanowi odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a. Należy ponadto zauważyć, że opłaty sądowe, do których zalicza się także wpis, stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienie od ponoszenia tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. (por.: M. Niezgódka – Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka – Medek: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Zakamycze 2005, s. 594). Strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy musi zatem uprawdopodobnić, że jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, iż uzasadnia wyjątkowe traktowanie. W przypadku prawa pomocy mamy do czynienia z pomocą budżetu państwa osobom, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Przesłanki przyznania prawa pomocy są przy tym określone ogólnie, a więc uznaniu sądu pozostawił ustawodawca ocenę okoliczności przemawiających za rozstrzygnięciem korzystnym dla strony. Udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa i powinno się sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście niemożliwe. Należy wskazać, że instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy (prawo ubogich), a strona jest zobowiązana do ponoszenia kosztów związanych z jej udziałem w sprawie, gdyż koszty te są rodzajem daniny publicznej. W związku z tym prawo pomocy może być przyznane tylko dla osób ubogich pozostających w bardzo trudnej sytuacji materialnej (ubóstwie), cechującej zwłaszcza osoby bezrobotne lub osiągające znikome dochody, jednocześnie nie posiadające majątku nieruchomego, czy ruchomego. Ubiegający się o taką pomoc winien w każdym wypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające - może zwrócić się o pomoc państwa. Z przepisu art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. wynika, że ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów postępowania spoczywa na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy. W związku z tym zgodnie z art. 252 § 1 p.p.s.a. wniosek ten powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Ponadto, wbrew twierdzeniom skarżącej, dla oceny, czy strona jest w stanie ponieść koszty postępowania, istotne znaczenie mają okoliczności dotyczące sytuacji rodzinnej i majątkowej oraz wysokość dochodów zarówno strony jak i jej całej rodziny. Strona musi wykazać nie tylko swoją sytuację majątkową, ale również sytuację majątkową innych członków rodziny, którzy pozostają z nią we wspólnym gospodarstwie domowym bądź są zobowiązani do jej alimentacji. Należy w tym kontekście wskazać, że przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego regulujące stosunki między małżonkami i między rodzicami i dziećmi nakładają na małżonków, rodziców i dzieci określone obowiązki alimentacyjne (art. 128 K.r.o.). W orzecznictwie zarówno sądów administracyjnych, jak i sądów powszechnych, do obowiązków tych zalicza się nie tylko utrzymanie, ale również pomoc w opłaceniu kosztów postępowania sądowego, toczonego przez osobę uprawnioną do alimentacji (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 maja 1989 r., sygn. akt II CZ 80/89, opubl. w Lex pod nr 8963 i z dnia 5 maja 1967 r., sygn. akt I CZ 37/67, opubl. w Lex pod nr 6155, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04, opubl. w ONSA i WSA z 2005 r., nr 1,poz. 8). Obowiązek alimentacyjny nie został w żaden sposób ograniczony w czasie przez ustawodawcę i występuje także po uzyskaniu przez dziecko pełnoletności. Rodzice i dzieci obowiązani są bowiem wspierać się wzajemnie, na co wskazuje wyraźnie art. 87 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Także art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny), obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. W związku z powyższym, Sąd oceniając zdolność wnioskodawczyni do poniesienia kosztów sądowych, jest uprawniony odnieść ją do sytuacji jej matki, skoro pozostaje ona na jej utrzymaniu. Skoro strona twierdzi, że potrzebuje pomocy w realizacji jej praw (w tym przypadku w postaci uiszczenia wpisu), to istnieje konieczność oceny, czy pomoc udzielana przez matkę skarżącej jest wystarczająca na zabezpieczenie tej potrzeby, przy czym w żadnym wypadku nie oznacza to odpowiedzialności matki podatniczki za orzeczone wobec niej zobowiązanie wynikające z zaskarżonej decyzji oraz za cały wpis sądowy w tej sprawie, a tak zdaje się to rozumieć skarżąca. Dopiero stwierdzenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy matki podatniczka nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla niej i jej rodziny, pozwalałoby rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa. Podkreślić należy również, iż zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy powinna być rozpatrywana w dwóch aspektach - z uwzględnieniem z jednej strony wysokości obciążeń finansowych, jakie strona musi ponieść w konkretnym postępowaniu, z drugiej strony jej możliwości finansowych. Na obecnym etapie postępowania koszty sądowe sprowadzają się do wpisu od skargi wynoszącego [...] zł. Ponadto skarżąca jest zobowiązana do uiszczenia wpisu sądowego w czterech innych sprawach, w których wpisy sądowe wynoszą łącznie [...] zł. Mając powyższe na uwadze, należy stwierdzić, że wniosek skarżącej zasługuje na uwzględnienie w części. Po dokonaniu analizy złożonych w niniejszej sprawie oświadczeń i dokumentów Sąd nie ma wątpliwości, że skarżąca nie będzie w stanie sama uiścić należnego wpisu od skargi w kwocie [...] zł, ani pozostałych wpisów od wszystkich skarg złożonych w tut. Sądzie. Dochody skarżącej bowiem to kwota ok. [...] zł miesięcznie, zaś jej wydatki [...] zł. Skarżąca studiuje architekturę w [...]. Wydatki skarżącej są finansowane głównie przez jej matkę. Nie posiada ona oszczędności. W tej sytuacji, zdaniem Sądu kwota [...] zł, stanowiąca minimalną opłatę sądową w sprawach podatkowych mieści się w granicach możliwości finansowych skarżącej i jej matki. Z ustaleń bowiem wynika, że matka skarżącej prowadzi działalność gospodarczą w zakresie najmu. Skarżąca oświadczyła w niniejszej sprawie, że dochody z najmu nieruchomości na przedszkole wynoszą ok. [...] zł miesięcznie. Jest to okoliczność istotna, którą w świetle powyższych uwag w zakresie obowiązku alimentacyjnego, należało wziąć pod uwagę rozstrzygając o zdolności skarżącej do ponoszenia kosztów sądowych. Na marginesie Sąd wskazuje, że znane są mu dokładne dane dotyczące przychodów matki skarżącej zawarte w aktach spraw, w których sama ubiegała się o przyznanie prawa pomocy (I SA/Sz 498-502/15). Na ich podstawie z całą pewnością należy stwierdzić, że nie należy ona do osób ubogich. Niemniej jednak Sąd ocenia sytuację skarżącej, jej możliwości finansowe i zdolność do poniesienia kosztów sądowych, zaś sytuację matki skarżącej jedynie przez pryzmat regulacji art. 128 K.r.o. i tego, czy jest ona w stanie wspomóc córkę również w jej obowiązku opłacenia kosztów sądowych. Sąd nie pomija przy tym okoliczności, że skarżąca otrzymuje już comiesięcznie kwotę na swoje utrzymanie. Przykładowo należy wskazać, że w kwietniu 2015 r. [...]przelała córce kwotę [...] zł, a więc kwotę wyższą niż deklarowane przez stronę wydatki na konieczne utrzymanie. Biorąc zatem pod uwagę wysokość przychodów uzyskiwanych przez matkę skarżącej, a także wysokość kwoty przekazywanej skarżącej oraz obowiązek strony poczynienia oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania, należy stwierdzić, że strona przy wsparciu bliskich (których obowiązki alimentacyjne wynikają z ww. przepisów prawa), może zgromadzić środki pieniężne aby partycypować choćby w części w kosztach postępowania. Stąd też, biorąc pod uwagę przedstawioną przez stronę skarżącą sytuację majątkową, zwolnienie wnioskodawczyni ponad kwotę [...] zł jest zasadne. Stanowi ono bowiem wyraz racjonalnego miarkowania kosztów sądowych, w przypadku znacznej ich wysokości, tak by ich opłacenie nie stanowiło przeszkody w zaspokojeniu potrzeb egzystencjalnych, a zarazem dawało szansę na realizację przysługującego stronie "prawa do sądu" przez sądową kontrolę legalności zaskarżonego aktu administracyjnego. Jeśli natomiast chodzi o dalsze zwolnienie wnioskodawczyni od pozostałych opłat sądowych i wydatków, to jest ono na tym etapie postępowania przedwczesne. Zadecydował o tym stan majątkowy skarżącej, jak i jej młody wiek, które z pewnością mają wpływ na ocenę jej zdolności do pokrycia innych, następczych i ewentualnych kosztów sądowych. Jak wynika bowiem z akt sprawy, skarżąca jest współwłaścicielem znacznego majątku w postaci nieruchomości, który odziedziczyła po ojcu. Wprawdzie według skarżącej, nie można przeprowadzić w tej chwili działu spadku (z uwagi na brak porozumienia w tym zakresie wszystkich członków rodziny), co przesądza o braku możliwości rozporządzania udziałami, niemniej jednak nie ulega wątpliwości, że opisane wyżej nieruchomości stanowią potencjalne źródło przychodów w przyszłości, co przyznaje sama skarżąca w sprzeciwie. Nie może także umknąć uwadze, że część nieruchomości jest jednak wykorzystywana przez matkę skarżącej w prowadzonej przez nią działalności gospodarczej w zakresie wynajmu, a przychody z tej działalności przeznaczane są w części na utrzymanie skarżącej, nadto jak sama oświadcza przychody te mogą ulec zwiększeniu (czynsz dzierżawny za nieruchomość w Wielichówku). W tej sytuacji trudno mówić, że nieruchomości nie służą do zaspokajania przynajmniej częściowo i pośrednio potrzeb życiowych skarżącej i nie będą służyć temu celowi. Kwestie te pozostają zatem otwarte i będzie można je ocenić w odniesieniu do występującej w przyszłym czasie sytuacji materialnej. Oczywiste jest bowiem, że sytuacja finansowa skarżącej może ulec zmianie w związku ze stanem posiadania. Ponadto, skarżąca jest osobą młodą, w pełni sił, nie wykazała żadnych okoliczności nadzwyczajnych (jak przykładowo zły stan zdrowia, sytuacja osobista, rodzinna), ograniczających jej zdolności zarobkowe, nie jest zatem wykluczone także, że podejmie dodatkową pracę. Tym samym, z uwagi na niebezpieczeństwo pozbawienia skarżącej możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, bądź ograniczenia prawa do sądu przez kontrolę wydanej w jej sprawie decyzji administracyjnej, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 245 § 4 p.p.s.a., należało orzec jak w pkt 1 sentencji, zaś odnośnie dalszych kosztów postępowania, z uwagi na stan posiadania i młody wiek skarżącej i możliwość zmiany sytuacji finansowej, orzeczono jak w punkcie 2 postanowienia. Końcowo należy wskazać, że zgodnie z art. 249 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy może być cofnięte w całości lub w części, jeżeli się okaże, że okoliczności, na podstawie których je przyznano, nie istniały lub przestały istnieć.