I SA/Sz 506/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Alicja Polańska (spr.), po rozpatrzeniu w dniu 2 kwietnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku T Z o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie radcy prawnego w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Szczecinie z dnia 24 lutego 2014 r. nr [...] w przedmiocie orzeczenia o solidarnej odpowiedzialności podatkowej członka zarządu spółki z o.o. za zaległości z tytułu podatku od towarów i usług za czerwiec 2008 r. wraz z odsetkami, podatku dochodowego od osób fizycznych za okres od stycznia do maja 2009 r. wraz z odsetkami, podatku dochodowego od osób prawnych za 2008 r. wraz z odsetkami i odsetek od niezapłaconych zaliczek w tym podatku za okres od stycznia od sierpnia 2008 r. p o s t a n a w i a: odmówić przyznania prawa pomocy. W toku postępowania sądowoadministracyjnego zainicjowanego skargą T Z na opisaną na wstępie decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Szczecinie, skarżący złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym ustanowienie radcy prawnego. Uzasadniając wniosek, skarżący podniósł, że sprawa jest zawiła, a organy skarbowe lekceważąc przepisy prawa toczą równolegle postępowanie w tym samym przedmiocie, co postępowanie w sprawie. Oświadczył także, że nie jest w stanie bez pomocy prawnika bronić swoich praw. Nie stać go jednak na opłacenie profesjonalnego pełnomocnika. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach złożonym na urzędowym formularzu PPF skarżący podał, że samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, ma na utrzymaniu 10-letniego syna, nie posiada żadnego majątku, a źródłem utrzymania jest umowa o pracę z wynagrodzeniem w kwocie [...] zł brutto. Z uwagi na fakt, iż przedstawione wyżej oświadczenie skarżącego okazało się niewystarczające do oceny możliwości płatniczych skarżącego, referendarz sądowy zobowiązał skarżącego do nadesłania dodatkowych dokumentów i oświadczeń - w terminie 10 dni od dnia doręczenia wezwania, pod rygorem rozpoznania wniosku na podstawie dokumentów i oświadczeń znajdujących się w aktach sprawy. Wezwanie to zostało doręczone skarżącemu w trybie art. 73 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U.2012.270 ze zm.), zwanej dalej "p.p.s.a.", 14 stycznia 2015 r. Wyznaczony tym wezwaniem 10-dniowy termin upłynął bezskutecznie 26 stycznia 2014 r. W tym stanie sprawy, postanowieniem z dnia 9 lutego 2015 r., referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy, uznając, że skarżący nie wykazał, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Odpis tego postanowienia z uzasadnieniem doręczono skarżącemu 12 lutego 2015 r. (odbiór przesyłki został pokwitowany przez dorosłego domownika – [...] M Z). W dniu 19 lutego 2015 r. (data nadania pisma w urzędzie pocztowym) skarżący wniósł sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego, wskazując, że orzeczenie to jest dla niego krzywdzące. W ocenie skarżącego, przedstawione przez niego okoliczności i sytuacja majątkowa, a w szczególności zawiły i skomplikowany charakter sprawy, powinny prowadzić do przyznania mu takiej pomocy. Uznając, że oświadczenia skarżącego zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz w sprzeciwie są niewystarczające do oceny jego rzeczywistej sytuacji rodzinnej, majątkowej i finansowej, na podstawie art. 255 p.p.s.a., sąd ponownie wezwał skarżącego do przedłożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów w postaci: 1) zeznania podatkowego skarżącego o wysokości osiągniętego dochodu w 2013 r. albo – o ile zostało już złożone we właściwym urzędzie skarbowym – zeznania podatkowego skarżącego o wysokości osiągniętego dochodu w 2014 r.; 2) wyciągów z posiadanych przez skarżącego wszystkich rachunków bankowych (w tym lokat, kart kredytowych) z ich stanem z okresu ostatnich 3 miesięcy; 3) zaświadczenia pracodawcy skarżącego o wysokości wynagrodzenia z okresu ostatnich 3 miesięcy; 4) dokumentów potwierdzających wysokość ponoszonych przez skarżącego wydatków związanych z utrzymaniem z okresu ostatnich 3 miesięcy (w szczególności wydatki na opłaty związane z utrzymaniem domu); 5) dodatkowego oświadczenia o tytule prawnym skarżącego do nieruchomości położonej w W, os. P [...], wraz z podaniem powierzchni (nieruchomości oraz domu); 6) decyzji ustalającej skarżącemu podatek od nieruchomości na 2015 rok (a jeżeli nie została ona jeszcze skarżącemu doręczona – decyzji dotyczącej roku 2014); 7) dodatkowego oświadczenia o stanie rodzinnym skarżącego, tj. czy pozostaje on w związku małżeńskim; wskazano, że jeśli tak, to skarżący jest zobowiązany do przedstawienia sądowi dokumentów dotyczących sytuacji majątkowej i finansowej swojej żony; 8) dodatkowego oświadczenia skarżącego wyjaśniającego, czy syn skarżącego otrzymuje alimenty lub inne świadczenia od instytucji (ośrodek pomocy społecznej, szkoła, ZUS) lub osób, w jakiej wysokości, w miarę możliwości wraz z dokumentami potwierdzającymi wysokość takich świadczeń. W wezwaniu pouczono skarżącego, że wskazane powyżej dokumenty i oświadczenia należy nadesłać sądowi w terminie 10 dni od dnia doręczenia wezwania, pod rygorem rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy na podstawie dokumentów i oświadczeń znajdujących się w aktach sprawy. Wezwanie sądu zostało doręczone skarżącemu w trybie art. 73 p.p.s.a. 16 marca 2015 r., tj. z upływem 14 dni od pozostawienia pierwszego awiza (art. 73 § 1 i § 4 p.p.s.a.). Przesyłka zawierająca ww. wezwanie, kierowana na podany w skardze i w formularzu PPF adres skarżącego, była dwukrotnie awizowana (2 marca 2015 r. i 10 marca 2015 r.) i 18 marca 2015 r. zwrócono ją do sądu z adnotacją: "nie podjęto terminie". W wyznaczonym przez sąd terminie, który upłynął 26 marca 2015 r., skarżący nie przedłożył żądanych dokumentów i oświadczeń. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie uznał, co następuje: Stosownie do art. 260 p.p.s.a., wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego w przedmiocie prawa pomocy ma ten skutek, że postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Sprzeciw skarżącego z dnia 19 lutego 2015 r. został wniesiony skutecznie, tym samym należało rozpoznać wniosek strony o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie radcy prawnego. Na wstępie wskazania wymaga, że udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Zwolnienie od kosztów sądowych jest bowiem odstępstwem od ogólnej zasady przewidzianej w art. 199 p.p.s.a, zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Stosownie do brzmienia art. 245 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane stronie w zakresie całkowitym lub częściowym. Przy czym, prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Zgodnie z art. 243 § 1 i art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie częściowym może zostać przyznane na wniosek strony będącej osobą fizyczną, jeżeli wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z powyższego wynika, że przesłanką zwolnienia od kosztów sądowych jest okoliczność, że strona postępowania z uzyskiwanych przychodów i posiadanego majątku nie jest w stanie wygospodarować wolnych środków finansowych na pokrycie tych kosztów, albowiem całość środków zużywana jest na niezbędne (tj. niedające się wyeliminować albo czasowo ograniczyć) wydatki związane z utrzymaniem strony i jej rodziny. Z przytoczonej regulacji wynika również, że ciężar dowodu spoczywa na osobie fizycznej, albowiem zwrot: "gdy osoba ta wykaże" oznacza, że podmiot składający wniosek o przyznanie prawa pomocy jest zobligowany z mocy ustawy do wykazania, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy, gdyż nie dysponuje dostatecznymi środkami na poniesienie kosztów postępowania. Jak podkreśla się w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (vide: postanowienie z dnia 30 listopada 2005 r. sygn. akt II FZ 781/05), stwierdzenie wystąpienia przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy wymaga zestawienia wysokości środków, jakimi strona dysponuje, z wysokością kosztów, do których zobowiązana jest na danym etapie postępowania. Jak wskazano powyżej, ciężar wykazania tych przesłanek spoczywa na stronie skarżącej. Ocena przytoczonych przez nią okoliczności należy zaś do sądu (vide: postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 lutego 2005 r. sygn. akt FZ 760/04). Przy czym, jeżeli oświadczenia strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okażą się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, sąd może wezwać stronę do złożenia, w zakreślonym terminie, dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Z kolei, niedopełnienie obowiązku przedłożenia dodatkowych dokumentów i oświadczeń może w konsekwencji skutkować niewykazaniem, że strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania w rozumieniu art. 246 p.p.s.a. Jest to bowiem rodzaj dodatkowego postępowania dowodowego, w którym sąd ma możliwość uzupełnienia wniosku oraz ustalenia w sposób pełny i klarowny stanu majątkowego wnioskodawcy (vide np. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia: 19 stycznia 2010 r. o sygn. akt I GZ 1/10; 18 października 2011 r. o sygn. akt II GZ 460/11; 15 marca 2012 r., sygn. akt II FZ 175/12). Odnosząc powyższe uwagi na grunt rozpatrywanej sprawy, należy stwierdzić, że skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla niego i jego rodziny. We wniosku skarżący podniósł, że wnosi o ustanowienie radcy prawnego, albowiem sprawa zainicjowana jego skargą jest trudna, a nie stać go na pokrycie kosztów pomocy profesjonalnego pełnomocnika. W formularzu PPF skarżący oświadczył, że samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, ma na utrzymaniu 10-letniego syna, nie posiada żadnego majątku, a źródłem utrzymania jest umowa o pracę z wynagrodzeniem w kwocie [...]zł brutto. Z uwagi na fakt, że wskazane informacje okazały się zbyt ogólne, aby ocenić, czy skarżący jest w stanie i w jakim zakresie ponieść ww. koszty, został on zobowiązany - najpierw przez referendarza sądowego, a następnie przez sąd - do nadesłania dodatkowych dokumentów i oświadczeń. Na żadne z wezwań skarżący nie udzielił odpowiedzi. Nie dołączył także żadnych dokumentów do złożonego sprzeciwu, wskazując, że złożone przez niego oświadczenia są wystarczające do przyznania mu prawa pomocy poprzez ustanowienie radcy prawnego. Wobec tego stwierdzić należy, że podnoszone przez skarżącego okoliczności nie mogą zostać uznane za wystarczającą podstawę do przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Nie ulega wątpliwości, że w sprawie należało potwierdzić nie tylko wysokość otrzymywanych przez niego dochodów z wynagrodzenia za pracę, ale także brak oszczędności i majątku. Należało również ustalić wydatki skarżącego na utrzymanie jego i rodziny oraz potwierdzić istotne kwestie związane z domownikami, tj. sytuację finansową syna oraz kwestie związane z pozostawaniem żony skarżącego we wspólnym gospodarstwie domowym. Jest bowiem oczywiste, że skoro skarżący podał, iż na jego utrzymaniu pozostaje 10-letni syn, a z akt sprawy wynika, że korespondencję kierowaną do skarżącego podejmuje dorosły domownik – [...] M Z (vide: k. 14, 24, 80 akt sądowych), to sytuacja tych osób, ich stan majątkowy, dochody i obciążenia finansowe mogą współkształtować sytuację wnioskującego o prawo pomocy. W takim wypadku, niewystarczające było złożenie samego oświadczenia, że skarżący prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Skoro skarżący twierdzi, że potrzebuje pomocy w zakresie realizacji swoich praw przed sądem, to winien to wykazać. Dopiero ustalenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów sądowych, bez uszczerbku koniecznego utrzymania, pozwalałoby rozstrzygnąć o możliwości pomocy z budżetu państwa (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 lipca 2013 r., sygn. akt II FZ 321/13). W rozpoznawanej sprawie skarżący nie ujawnił wszystkich danych dotyczących jego sytuacji materialnej i finansowej, czym pozbawił sąd możliwości pełnej oceny kondycji finansowej jego gospodarstwa domowego. Tymczasem, do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, nie wystarczy ogólne twierdzenie o trudnej sytuacji finansowej. Uwzględnienie żądania jest możliwe wyłącznie w przypadku wyczerpującego przedstawienia informacji w zakresie wysokości dochodów strony skarżącej i wydatków ponoszonych na konieczne utrzymanie. Dopiero zestawienie tych wielkości umożliwia stwierdzenie, czy stronę stać na poniesienie kosztów związanych z wynagrodzeniem profesjonalnego pełnomocnika. Natomiast, bierna postawa i uchylenie się od przedłożenia wszystkich dokumentów poświadczających twierdzenia skarżącego, skutkuje tym, że jego wniosek nie może zostać rozpoznany pozytywnie. Wszystkie ww. orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w internetowej bazie orzeczeń NSA - http://orzeczenia.nsa.gov.pl. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 oraz art. 260 p.p.s.a., orzeczono jak na wstępie.