I SA/Sz 560/17

Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie – Aleksandra Jawoszek po rozpoznaniu w dniu 6 marca 2018 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku I. H. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego z urzędu w sprawie z jej skargi na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia [...] kwietnia 2017 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za okresy od stycznia do marca 2013 r. p o s t a n a w i a: 1. zwolnić Skarżącą od wpisu od skargi kasacyjnej ponad kwotę [...]([...]) złotych; 2. oddalić wniosek w pozostałym zakresie. Postanowieniem z dnia 11 sierpnia 2018 r., sygn. akt I SA/Sz 560/17, w związku z wnioskiem skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Szczecinie przyznał I. H. w sprawie ze skargi na wyżej powołaną decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej prawo pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od wpisu od skargi ponad kwotę [...]zł, w pozostałym zakresie oddalając wniosek. Skarżąca w dniu 22 sierpnia 2018 r. uiściła tytułem wpisu sądowego kwotę [...]zł. Następnie, Skarżąca, po otrzymaniu wezwania do uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej (złożonej od wyroku WSA w Szczecinie z dnia 29 listopada 2017 r.) w kwocie [...]zł, złożyła na urzędowym formularzu PPF, wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego z urzędu ze wskazaniem R. D.. W uzasadnieniu wniosku Skarżąca wskazała, że nie ma obecnie środków na pokrycie wpisu sądowego. Wszczęta i prowadzona egzekucja przez organy skarbowe w związku z wydanymi decyzjami, których dotyczy skarga, spowodowała zajęcie rachunków bankowych i wszystkich środków na nich zgromadzonych i zagraża funkcjonowaniu działalności gospodarczej, praktycznie zmuszając do jej zaprzestania, uniemożliwiając dalsze wykonywanie usług i pokrywanie zobowiązań. Skarżąca wskazała także na wypowiedzenie jej dwóch dużych, kluczowych umów na dostawy towarów oraz jej obawy co do zerwania kolejnych umów z innymi kontrahentami z uwagi na ich poinformowanie przez urząd skarbowy o zaległościach podatkowych. Skarżąca wskazała, że nie posiada majątku, który mogłaby spieniężyć, aby opłacić wpis sądowy. Zarezerwowane środki na koszty postępowania zostały przez organ zajęte, a będąca w toku egzekucja pozbawiła skarżącą możliwości dochodzenia praw. Skarżąca wskazała także, że przed złożeniem wniosku o ustanowienie radcy prawnego z urzędu wypowiedziała dotychczasowe pełnomocnictwo udzielone radcy prawnemu R. G.. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, Skarżąca nie wskazała żadnych osób z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe. W oświadczeniu o stanie majątkowym wskazała udział [...] w domu jednorodzinnym, o pow. 130 m kw. oraz w użytkowaniu wieczystym, o wartości [...] zł, zajęty przez urząd skarbowy, nieruchomość gruntową o pow. 5.600 m kw. zajętą przez urząd skarbowy; Skarżąca nie wykazała oszczędności (podała, że stan rachunków bankowych: osobistych i firmowych wynosi [...] zł i są zajęte przez US), papierów wartościowych, ani innych praw majątkowych. Wskazała także na zajęcie środków trwałych w ramach prowadzonej działalności gospodarczej, w postaci środków transportu (samochody ciężarowe) i maszyn. W rubryce formularza dotyczącej dochodów podała, że z działalności gospodarczej w 2016 r. poniosła stratę w wysokości [...] zł, zaś na koniec 2017 r. strata wyniosła ok. [...] zł. Skarżąca wskazała, że jej zobowiązania i wydatki to: raty leasingowe w kwocie [...]zł miesięcznie, czynsz za wynajem hali [...] zł netto miesięcznie, media w firmie w kwocie [...]zł netto miesięcznie, ubezpieczenia pojazdów i majątku firmy w kwocie ok. [...] zł rocznie, składki ZUS [...] zł miesięcznie, wynagrodzenia pracowników [...] zł, opłacenie [...] w kwocie [...]zł miesięcznie, spłata pożyczki w Fundacji Przedsiębiorczości rata w kwocie ok. [...] zł, a także wydatki prywatne na: użytkowanie wieczyste w kwocie [...]zł , media w kwocie [...]zł, koszty leczenia [...] zł, ubezpieczenia domu [...] zł rocznie, inne bieżące wydatki w kwocie [...]zł. Do wniosku Skarżąca dołączyła: kopie wydruków internetowych z zajętego rachunku bankowego na kwotę [...]zł (środki zwolnione w wysokości [...] zł), kopię deklaracji na zaliczkę miesięczną na podatek dochodowy wg stawki 19% za sierpień 2017 r., wrzesień 2017 r., październik 2017 r., listopad 2017 r., grudzień 2017 r. (w ostatniej odnotowano przychody w wysokości [...] zł, koszty uzyskania przychodów w kwocie [...]zł, stratę w kwocie [...]zł); kopie deklaracji dla podatku od towarów i usług za październik 2017 r., listopad 2017 r., grudzień 2017 r.; paragony na zakupy spożywcze i odzieżowe; kopię polisy ubezpieczeniowej i inne dokumenty dotyczące ubezpieczenia pojazdów posiadanych przez Skarżącą; kopie faktur VAT za usługi telekomunikacyjne, faktury VAT za gaz oraz wezwanie do zapłaty zaległości za gaz; fakturę VAT za energię elektryczną; fakturę VAT za dostarczanie wody i odprowadzenie ścieków; fakturę VAT za czynsz leasingu; kopie deklaracji rozliczeniowej ZUS; kopie list płac za grudzień 2017 r. i styczeń 2018 r.; kopie deklaracji [...] za 2016 r. i informacji PIT/B (odnotowano przychody z pozarolniczej działalności gospodarczej w wysokości [...] zł, koszty uzyskania przychodów [...] zł, stratę [...] zł); dokumentację medyczną; dokumentację dotyczącą postępowań egzekucyjnych; kopię decyzji w sprawie podatku od nieruchomości na rok 2017. Ponadto, Skarżąca oświadczyła, że jest panną, nie mieszka z innymi członkami rodziny, partycypuje w kosztach utrzymania syna wspólnie z jego ojcem; syn ma 22 lata i jest studentem Akademii Morskiej w S.; Skarżąca ma jedną kartę kredytową z limitem [...] zł, innych kredytów i pożyczek ponad te wskazane w formularzu nie posiada; Skarżąca wskazała także na dalsze trudności związane z prowadzeniem działalności, a także na przebytą chorobę nowotworową, operację, zły stan zdrowia i konieczność stałego leczenia (koszty z tym związane to ok. [...] zł miesięcznie na zakup leków i ok. [...] zł rocznie na wizyty lekarskie). Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje. Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369, ze zm.), dalej jako: "p.p.s.a.", strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Instytucja prawa pomocy jest odstępstwem od tej reguły. Jak zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 21 maja 2015 r. (II FZ [...]) wprowadzono ją do porządku prawnego w celu zapewnienia możliwości realizacji konstytucyjnego prawa do sądu tym osobom, które, ze względu na trudną sytuację materialną, zmuszone byłyby do rezygnacji z obrony swych praw przed sądem z powodu kosztów sądowych przekraczających ich możliwości finansowe. Udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić kosztów bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania siebie i rodziny, a przez to powinno sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych, zwolnienie od ich ponoszenia stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP (postanowienie NSA z dnia 19 października 2007 r., sygn. akt II FZ 498/07 – dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Wyjątkowy charakter instytucji prawa pomocy powoduje, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom, których środki są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko niezbędne potrzeby egzystencjalnie (por. postanowienie NSA z dnia 19 października 2005 r., sygn. akt I GZ 107/05 – dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl), a zatem osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Ubiegający się o taką pomoc wnioskodawca powinien w każdym przypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające – może zwrócić się o pomoc państwa (por. postanowienie SN z dnia 24 września 1984 r. o sygn. akt II CZ 104/84, Lex nr 8623). Udzielenie prawa pomocy w konkretnej sprawie uzależnione jest od spełnienia ustawowo określonych przesłanek takich jak: brak zdolności do poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym) lub brak zdolności do poniesienia pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym) – zob. art. 246 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a. Redakcja ww. przepisu nie pozostawia wątpliwości co do tego, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania okoliczności stanu faktycznego, które mogłyby przyczynić się do zastosowania wnioskowanego obecnie dobrodziejstwa procesowego. Tym samym, to na stronie wnioskującej spoczywa ciężar udowodnienia, że jest w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Strona powinna zatem podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. Rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy bowiem od tego, co zostanie przez stronę wykazane (por. postanowienie NSA z dnia 30 lipca 2009 r. sygn. akt I FZ 171/09, LEX nr 552205). Jak wynika z akt sprawy, Skarżąca, w niniejszej sprawie korzystała już z prawa pomocy na wcześniejszym jej etapie, będąc zwolnioną od wpisu od skargi w kwocie przewyższającej [...] zł. Na obecnym etapie postępowania, Skarżąca ubiega się o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego, w związku z wniesioną skargą kasacyjną, tj. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, a więc powinna wykazać, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Referendarz sądowy oceniając bowiem zakres żądania uznał, że jest to nowy wniosek, podlegający rozpoznaniu na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Wskazać należy, że jedynym kosztem sądowym, do którego uiszczenia Skarżąca jest zobowiązana na obecnym etapie postępowania jest wpis od wniesionej już przez profesjonalnego pełnomocnika skargi kasacyjnej w kwocie [...]zł. Analogiczny obowiązek ciąży na niej w sprawie I SA/Sz 614/17 tyle, że wpis od skargi kasacyjnej wynosi tam [...] zł. Skarżąca jest zatem zobowiązana do poniesienia tytułem kosztów sądowych łącznie kwoty [...]zł. Analiza złożonych obecnie oświadczeń i dokumentów wskazuje, że sytuacja Skarżącej od sierpnia 2017 r., kiedy był rozpoznawany pierwszy wniosek, zasadniczo nie uległa zmianie. Skarżąca w dalszym ciągu utrzymuje się z przychodów z działalności gospodarczej, prowadzonej aktualnie w zakresie sprzedaży hurtowej napojów alkoholowych pod firmą VITAL I. H.. Z deklaracji miesięcznej na zaliczkę na podatek dochodowy za grudzień 2017 r. wynika, że na koniec ubiegłego roku Skarżąca odnotowała niemałe przychody w wysokości [...] zł (koszty uzyskania przychodów w kwocie [...]zł, strata [...] zł). Z kolei obroty Skarżącej w miesiącach październik 2017 r., listopad 2017 r., grudzień 2017 r. wyniosły odpowiednio: [...] zł, [...] zł, [...] zł. Skarżąca kontynuuje działalność, pomimo prowadzonego postępowania egzekucyjnego, zajęcia rachunku bankowego (na kwotę [...]zł) środków trwałych, a także majątku prywatnego (udziału w domu jednorodzinnym o pow. 130 m kw. i wartości [...] zł oraz nieruchomości gruntowej o pow. 5.600 m kw.). Ze złożonych oświadczeń wynika, że nie zmieniła się również sytuacja rodzinna i zdrowotna Skarżącej. Skarżąca jest panną, nie mieszka z innymi członkami rodziny, ma na utrzymaniu dorosłego, studiującego syna, partycypuje w kosztach jego utrzymania wspólnie z ojcem dziecka. Skarżąca, w związku z przebytą chorobą nowotworową znajduje się pod stałą opieką lekarską, w związku z tym ponosi wydatki na wizyty lekarskie i zakup lekarstw (miesięczne koszty zakupu lekarstw wynoszą ok. [...] zł , zaś roczny koszt wizyt to kwota ok. [...] zł). Miesięczne wydatki Skarżącej związane z koniecznym utrzymaniem siebie i syna wynoszą ok. [...] zł. Uwzględniając powyższe okoliczności referendarz sądowy uznał, że Skarżąca nie utraciła całkowicie zdolności zgromadzenia środków potrzebnych na uiszczenie wspomnianego wyżej wpisu od skargi kasacyjnej oraz na opłacenie pełnomocnika. Skarżąca kontynuuje działalność gospodarczą, posiada majątek, mimo trudności finansowych i prowadzonej egzekucji. W ocenie rozpoznającego wniosek Skarżąca nie wykazała zatem, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z przedstawionych dokumentów i oświadczeń nie wynika, aby Skarżąca wydawała wszystkie środki pieniężne, którymi dysponuje, na niezbędne potrzeby życia codziennego. Skarżąca nie powołuje się na szczególne wydatki, po poniesieniu których pozostawałaby w niedostatku. W swoim wniosku akcentuje przede wszystkim okoliczności związane z prowadzoną działalnością gospodarczą i wyszczególnia wydatki z tym związane. Podkreślić zaś należy, że prawo pomocy nie może być wykorzystywane jako instrument ochrony własnych zasobów majątkowych, a obowiązkiem każdego skarżącego zasadniczo jest partycypowanie w kosztach sądowych (art. 199 p.p.s.a.). Ponadto wskazać należy, że wnosząc sprawę na drogę postępowania sądowego strona musi przewidywać konieczność pokrycia określonych kosztów z tym związanych, zaś poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania nawet przy pewnym uszczerbku utrzymania koniecznego nie uzasadnia przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Dla tego rodzaju wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona powinna znaleźć ich pokrycie, przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, nie będących niezbędnymi dla utrzymania. Jeszcze raz podkreślić należy, że Skarżąca nie powołała się na żadną okoliczność nadzwyczajną, nieznaną rozpoznającemu wniosek, która pozwalałaby w tej chwili dać pierwszeństwo przed wymaganymi w tej sprawie kosztami sądowymi. Jak wyżej wskazano, instytucja prawa pomocy ma charakter nadzwyczajny i korzystanie z niej zawężone zostało do ścisłego kręgu osób najbardziej potrzebujących pomocy, tj. rzeczywiście ubogich, pozbawionych środków do życia bądź posiadających takie środki, ale w bardzo ograniczonym zakresie. Skarżąca z pewnością do takich osób nie należy. Dysponuje comiesięcznymi środkami pieniężnymi w ramach działalności gospodarczej, gdyż, jak wyżej wskazano odnotowuje niemałe przychody i obroty, nie można zatem mówić w jej przypadku o braku jakichkolwiek możliwości płatniczych. W świetle przedstawionych faktów trudno uznać, że Skarżąca zmaga się z groźbą niewypłacalności. Z przedłożonych dokumentów nie wynika, aby w stosunku do Skarżącej toczyły się postępowania upadłościowe, likwidacyjne, układowe lub naprawcze. Wprawdzie Skarżąca wykazuje brak zysku, ale podkreślić należy, że nawet strata podatkowa (czyli sytuacja finansowa gatunkowo cięższa niż brak dochodu), która powstaje wskutek nadwyżki kosztów uzyskania nad przychodem, skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania i nie świadczy jednoznacznie o braku środków finansowych (por.: postanowienie NSA z dnia 22 marca 2011 r., sygn. akt II GZ 112/11, dostępne na stronie: www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Dlatego też nie można tylko na tej podstawie oceniać realnych korzyści ekonomicznych z prowadzenia działalności gospodarczej. W ocenie referendarza wysokość wykazanych przychodów świadczy o potencjale Skarżącej do gromadzenia środków finansowych w sposób ciągły. To uzyskiwane przychody z tytułu świadczonych usług, bądź sprzedawanych towarów, a nie dochody (bądź strata), będące wynikiem różnicy pomiędzy przychodami a kosztami działalności, która z kolei jest skutkiem decyzji gospodarczych podejmowanych przez prowadzącego działalność gospodarczą, świadczą w istocie o możliwościach płatniczych. Skoro Skarżąca osiąga przychody, jest zatem kwestią jej wyboru, czy przeznaczy uzyskane środki na cele związane z prowadzeniem działalności gospodarczej, czy na pokrycie kosztów sądowych, natomiast zaznaczyć należy, że wydatkom na działalność gospodarczą nie można przypisać pierwszeństwa przed kosztami sądowymi. W związku z powyższym, biorąc pod uwagę całokształt sprawy, w tym okoliczność, że sytuacja Skarżącej nie uległa pogorszeniu, uznać należało, że będzie ona w stanie również obecnie partycypować w kosztach sądowych, tj. we wpisie od skargi kasacyjnej ograniczonym do kwoty [...]zł (najniższy wpis w sprawie podatkowej). O zwolnieniu Skarżącej od wpisu od skargi kasacyjnej ponad kwotę [...]zł zadecydowała także konieczność poniesienia znacznego wpisu od skargi kasacyjnej sądowego w drugiej zainicjowanej sprawie sądowej. W pozostałym zakresie, tj. w odniesieniu do ustanowienia na obecnym etapie postępowania pełnomocnika z urzędu, wniosek Skarżącej, z przyczyn wyżej podanych nie zasługuje na uwzględnienie. Skarżąca posiadała bowiem środki i możliwości zaangażowania profesjonalnego pełnomocnika do reprezentowania Skarżącej przed sądem pierwszej instancji oraz do sporządzenia skarg kasacyjnych w obydwu sprawach zawisłych przed tutejszym sądem. Okoliczność późniejszego wypowiedzenia pełnomocnictwa radcy prawnemu z wyboru, pozostaje bez wpływu na niniejsze rozstrzygnięcie. Zauważyć należy, że przepis art. 175 § 1 i 3 p.p.s.a. nie wymaga profesjonalnego zastępstwa procesowego przez sądem kasacyjnym, a jedynie sporządzenia przez profesjonalistę skargi do tego sądu, co już nastąpiło w niniejszej sprawie. Podkreślić nadto należy, że przepisy ustawy p.p.s.a. przewidują możliwość zwrotu kosztów postępowania, w tym zastępstwa procesowego, w sytuacji uwzględnienia skargi kasacyjnej podatnika. W myśl art. 203 p.p.s.a. stronie, która wniosła skargę kasacyjną należy się zwrot poniesionych przez nią niezbędnych kosztów postępowania kasacyjnego, jeżeli skarga kasacyjna zostanie uwzględniona. W zakresie tych kosztów znajduje się wynagrodzenie pełnomocnika, koszty sądowe oraz koszty nakazanego przez sąd osobistego stawiennictwa strony. Zatem, nawet jeżeli strona obecnie posiada ograniczone środki na dalsze zatrudnienie profesjonalnego pełnomocnika, to na jej wniosek sąd w rozstrzygnięciu zasądzi zwrot poniesionych kosztów postępowania. W efekcie w takim przypadku dojdzie jedynie do czasowego uszczuplenia majątku strony, co nie stanowi zagrożenia dla egzystencji zarówno Skarżącej jak i jej rodziny. Reasumując, uwzględniając powyższe należało uznać, że środki pieniężne, jakimi dysponuje Skarżąca pomimo wskazywanych okoliczności, są w stanie zapewnić niezbędne warunki utrzymania gospodarstwa domowego, a przy właściwym ich gospodarowaniu ponieść również ciężar części kosztów postępowania sądowego, który zgodnie z niniejszym rozstrzygnięciem obecnie ogranicza się do uiszczenia kwoty [...] zł tytułem wpisu od skargi kasacyjnej. Ponadto, w świetle powyższego partycypacja publicznych środków na udział pełnomocnika z urzędu na tym etapie sprawy, a więc już po wniesieniu skargi kasacyjnej, pozostaje nieuzasadniona. Takie rozstrzygnięcie uwzględnia przy tym ogólną sytuacją materialną, bytową i rodzinną Skarżącej, zabezpieczając gwarantowane jej Konstytucją RP prawo do sądu, a dodatkowo chroni wymiar sprawiedliwości przed ewentualną, zbędną roszczeniowością strony. Nie powoduje też przerzucenia całości kosztów procesu na Skarb Państwa czyli resztę społeczeństwa. Z tych względów referendarz sądowy, na podstawie przepisu art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., orzekł jak w postanowieniu.