II SA/Sz 1007/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie: Przewodniczący: Sędzia WSA Maria Mysiak po rozpoznaniu w dniu 5 grudnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu B. I. od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 25 października 2016 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata w sprawie z Jej skargi na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności odwołania postanawia : utrzymać w mocy postanowienie referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnymi w Szczecinie z dnia 25 października 2016 r. Pismem z dnia [...] r. B. I. wystąpiła ze skargą do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w S. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności odwołania. Skarżąca, wezwana do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie [...] zł, wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Uzupełniając złożony wniosek strona nadesłała wypełniony formularz urzędowy PPF, w którym zakreśliła, że wnosi o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. W motywach uzasadnienia wywiodła, że niniejsza sprawa ma charakter precedensowy, a problem z jej rozstrzygnięciem ujawnił się już w sprzecznych postanowieniach Samorządowego Kolegium Odwoławczego. Po zwolnieniu z pracy wnioskodawczyni popadła w głęboką depresję i reumatoidalne zapalenie stawów, które jest chorobą nieuleczalną. Do [...] r. pozostaje na zasiłku chorobowym wynoszącym [...] zł i nie jest w stanie bez znacznego uszczerbku dla własnego koniecznego utrzymania uiścić wymaganej opłaty i kosztów ustanowienia adwokata. Skarżąca jest właścicielką mieszkania o powierzchni [...] m2 o wartości [...] zł, nadto posiada polisę emerytalną na kwotę [...] zł. Zobowiązania i stałe wydatki ponoszone przez skarżącą to: kredyt hipoteczny w wysokości [...] CHF z miesięczną ratą do spłaty wynoszącą ok.[...] miesięcznie. Postanowieniem z dnia [...] r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w S., po rozpoznaniu ww. wniosku, odmówił przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu referendarz sądowy wskazał, że zestawienie kwoty wydatków wynoszących ok. [...] zł z wysokością miesięcznego dochodu potwierdza, iż skarżąca jest w stanie pokryć koszty sądowe oraz koszty ustanowienia adwokata z wyboru w niniejszej sprawie, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie. Nadto podkreślił, że skarżąca dysponuje dodatkowo kwotą [...] zł brutto, co wynika z załączonego do skargi protokołu ugody zawartej w dniu [...] r. przed Sądem Rejonowym w C. IV Wydział Pracy wskazującej, że Gminny Ośrodek Kultury w B. zobowiązał się zapłacić na rzecz skarżącej kwotę [...] zł brutto tytułem odszkodowania za niezgodne z prawem rozwiązanie umowy o pracę, zaś Gminna Biblioteka Publiczna w B. - kwotę [...] zł brutto. Od powyższego postanowienia skarżąca złożyła sprzeciw wnosząc o jego zmianę poprzez zwolnienie od ponoszenia kosztów sądowych w całości i ustanowienie adwokata z urzędu. Wyjaśniła, że w związku z [...] pobierała zasiłek chorobowy do dnia [...] r. W dniu [...] r. po przeprowadzonych przez Komisję ZUS badaniach otrzymała orzeczenie ustalające jej niezdolność do pracy i uprawnienie do świadczenia rehabilitacyjnego na okres 4 miesięcy z możliwością przedłużenia. Świadczenie to jest znacznie niższe niż zasiłek chorobowy i nie pozwoli stronie na bieżące utrzymanie jak i ponoszenie kosztów sądowych i adwokackich bez uszczerbku dla koniecznego jej utrzymania. Dotychczas otrzymywane dochody strona w całości przeznaczała na niezbędne utrzymanie, zaś referendarz błędnie wyliczył, że wydatki te wynosiły tylko [...] zł. Rata kredytu walutowego zaciągnięta na remont mieszkania ciągle wzrasta. W związku z ponoszonymi wydatkami nie miała ona możliwości wcześniejszego zgromadzenia środków finansowych na opłacenie kosztów sądowych. Kwotę jaką otrzymała z tytułu odszkodowania przeznaczyła w całość na remont łazienki i kuchni oraz naprawę samochodu potrzebnego na dojazd na liczne badania szpitalne w S.. Nadto zaznaczyła, że instytucja zwolnienia od kosztów sądowych stanowi realizację prawa do sądu, które zagwarantowane jest w art. 45 Konstytucji i art. 6 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, a w niniejszej sprawie z uwagi na znaczne do poniesienia koszty sądowe, realizacja tego prawa powinna nastąpić poprzez przyznanie wnioskowanego prawa pomocy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje: W myśl art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.), zwanej dalej "P.p.s.a.", rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym i orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 i § 3 P.p.s.a.). W niniejszej sprawie przedmiotem sprzeciwu jest postanowienie referendarza sądowego odmawiające skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Stosownie do treści art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a, przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. W doktrynie i orzecznictwie wyrażony jest pogląd, iż instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i stosowana jest tylko co do osób znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej. Do osób tych zaliczyć można bezrobotnych, którzy nie pobierają zasiłku lub osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź posiadają środki bardzo ograniczone, zaspokajające tylko podstawowe potrzeby życiowe obiektywnie niezbędne. Prawo pomocy powinno być zatem stosowane wówczas, gdy strona istotnie nie posiada żadnych możliwości finansowych pozwalających na uiszczenie opłat sądowych, pokrycie wydatków, czy opłacenie zastępstwa procesowego. Przy czym ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, spoczywa na stronie składającej wniosek w tym przedmiocie, zaś Sąd poddaje ocenie wszystkie przedłożone dowody, w tym także oświadczenia strony. Przechodząc na grunt rozpoznawanej sprawy, stwierdzić należy, iż sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem zaskarżone postanowienie odpowiada prawu. W pierwszej kolejności podkreślenia wymaga, że dla oceny spełnienia przesłanki przyznania prawa pomocy nie jest istotne zestawienie dochodów ze wszystkimi wydatkami wskazanymi przez stronę, lecz wyłącznie takimi wydatkami, które służą zaspokojeniu podstawowych potrzeb wnioskodawczymi i stanowią konieczne koszty bieżącego jej utrzymania. W formularzu PPF skarżąca zadeklarowała, że ponosi następujące miesięczne wydatki: [...] zł. Słusznie referendarz uznał, że nie wszystkie wymienione wydatki należy zaliczyć do niezbędnych i koniecznych. W szczególności odnieść należy to do nakładów związanych z eksploatacją samochodu jak i ubezpieczeniami, czy nawet internetem oraz telewizją. Powyższego stanowiska nie podważa okoliczność, że zgodnie z oświadczeniem strony samochód służy dojazdom na badania i wizyty lekarskie. Zaznaczenia wymaga, że komunikacja środkami transportu publicznego np. PKP jest rozwiązaniem znacznie tańszym, a skarżąca nie wykazała, aby nie było możliwe skorzystanie z tej formy transportu. Co do zasady również argumentem przemawiającym za przyznaniem prawa pomocy nie może być fakt spłaty kredytu zaciągniętego na remont mieszkania. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym spłata kredytów i pożyczek nie jest uznawana za wydatek, którego ponoszeniu należy przyznać pierwszeństwo przed wydatkami związanymi z udziałem w postępowaniu przed sądem administracyjnym (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 lutego 2006 r. sygn. akt I OZ 83/06 oraz z dnia 15 czerwca 2012 r. sygn. akt I FZ 189/12, dostępne w Internecie). Przyjmuje się bowiem, że zobowiązania cywilnoprawne nie mogą korzystać z pierwszeństwa przed należnościami publicznoprawnymi, w tym opłatami sądowymi (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 września 2014 r. sygn. akt I FZ 344/14, dostępne w Internecie). Przyznania prawa pomocy nie może zatem uzasadniać chęć zaspokojenia w pierwszej kolejności innych zobowiązań, preferencyjnie traktowanych przez skarżącą, gdyż nie sposób przyjąć, aby uprawnione i społecznie usprawiedliwione było przenoszenie ciężaru ryzyka spłaty kredytów na ogół społeczeństwa (por. postanowienie WSA w Łodzi z dni 16 września 2015 r. sygn. akt I SO/Łd 5/15, dostępne w Internecie). Sąd nie kwestionuje istniejącej u strony potrzeby w tym zakresie, jednakże jedynie stwierdza, że powyższa okoliczność nie może przemawiać za udzieleniem przez Skarb Państwa pomocy. Jak już bowiem podniesiono, instytucja przewidziana w art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. zastrzeżona jest dla przypadków wyjątkowych, w których poniesienie kosztów związanych z prowadzeniem konkretnej sprawy sądowej zagrażałoby egzystencji wnioskodawczyni. Nie bez znaczenia pozostaje również okoliczność, że strona dysponuje miesięcznym dochodem przewyższającym ustalone minimalne wynagrodzenie za pracę. Jak wynika z akt sprawy, skarżąca do dnia 24 listopada 2016 r. otrzymywała zasiłek chorobowy wysokości ok. 3.000 zł miesięcznie. Z kolei na mocy orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z dnia 22 listopada 2016 r. ustalono stronie uprawnienie do świadczenia rehabilitacyjnego na okres 4 miesięcy. W obecnym stanie prawnym świadczenie to wypłacane jest w wysokości 90% wynagrodzenia lub przychodu, które stanowiło podstawę wymiaru zasiłku chorobowego za okres pierwszych 90. dni pobierania świadczenia. Mając powyższe na uwadze podzielić należy pogląd referendarza sądowego, że z zestawienia dochodu oraz niezbędnych wydatków wynika, że strona nie jest pozbawiona dostatecznych środków materialnych na zaspokojenie swoich podstawowych potrzeb i ma możliwość wygospodarowania środków finansowych na pokrycie kosztów sądowych (sprowadzających się na tym etapie postępowania do wpisu wynoszącego 100 zł) oraz zastępstwa procesowego. Tym samym odmowa przyznania wnioskowanego prawa pomocy nie stanowi o naruszeniu prawa do sądu wyrażonego w art. 45 Konstytucji i w art. 6 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. Dodać należy, na co zwrócił uwagę Europejski Trybunał Praw Człowieka, że darmowa pomoc prawna nie może być przyznawana każdemu niejako "automatycznie", głównie z tego powodu, że jej finansowanie odbywa się ze środków publicznych, gdyż w takim wypadku oznaczałoby to znaczne, niepotrzebne koszty po stronie państwa (por. "Dostęp do niezawisłego i bezstronnego sądu jako element prawa do rzetelnego procesu karnego w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka", J. Kociubiński, s. 145). Ponadto podnosi się, że uwarunkowanie dostępu do sądu od ponoszenia opłat sądowych nie stanowi pozbawienia tego prawa, o ile opłaty te nie są nadmierne, a strona ma możliwość uzyskania zwolnienia z nich z uwagi na swoją sytuację finansową i sytuacja ta zostanie dogłębnie oceniona w postępowaniu dotyczącym zwolnienia od opłat (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 grudnia 2003 r., 47375/99 w sprawie Pogorzelec przeciwko Polsce, publ. w Lex pod nr 101042). W przedmiotowej sprawie referendarz w sposób właściwy zbadał sytuację materialną strony, podejmując trafne rozstrzygnięcie. Natomiast jeśli na dalszym etapie postępowania sądowego, sytuacja finansowa strony ulegnie pogorszeniu, to wówczas skarżąca będzie mogła wystąpić ponownie z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w koniecznym zakresie. Z tych względów, Sąd działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 w związku z art. 260 P.p.s.a. ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak na wstępie.