II SA/Sz 449/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Arkadiusz Windak, Sędziowie Sędzia WSA Renata Bukowiecka-Kleczaj (spr.),, Sędzia NSA Danuta Strzelecka-Kuligowska, Protokolant starszy sekretarz sądowy Aneta Ciesielska, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 9 grudnia 2015 r. sprawy ze skargi K. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Ś. z dnia [...] Nr [...]. Decyzją wydaną w dniu [...] Prezydent Miasta w oparciu o przepis art. 9a i art. 16 ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz.U. z 2005 r. Nr 86, poz. 732 z późn. zm.) w związku z art. 41 i art. 43 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2012 r., poz. 1228 z późn.zm.) oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2013 r., poz. 267 z późn.zm.), odmówił dłużnikowi alimentacyjnemu K. K. umorzenia należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych w wysokości [...] zł. W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że K.K. jest dłużnikiem alimentacyjnym od [...] przy czym od [...] r. nie było znane jego miejsce pobytu. Wysokość należności do zwrotu wynosi [...] zł (fundusz alimentacyjny należność główna [...]zł, ustawowe odsetki [..] zł, zaliczka alimentacyjna [...] zł). Dotychczas na poczet spłaty zobowiązań dłużnik spłacił [...] zł. Z zaświadczenia wystawionego przez komornika sądowego przy Sądzie Rejonowym – N. K. wynika, że aktualnie w sprawie dłużnika prowadzone jest postępowanie egzekucyjne w celu wyegzekwowania zaległych świadczeń alimentacyjnych. W ostatnich trzech latach komornik wyegzekwował w [..] dwie wpłaty po[..] zł, które przekazano wierzycielce tytułem bieżących alimentów. W złożonym w dniu [..] w Miejskim Ośrodku Pomocy Rodzinie oświadczeniu, wnioskodawca podał, że prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, jest po rozwodzie, od [..] r. prowadzi działalność gospodarczą, która przynosi straty. Wnioskodawca ma problemy zdrowotne i ponosi miesięcznie koszty leczenia w wysokości [..] zł, nie posiada żadnych oszczędności, a wszelkie koszty utrzymania ujmuje w rozliczeniu działalności gospodarczej. Nie korzysta z pomocy społecznej, a z powodu trudnej sytuacji finansowej nie jest w stanie spłacić zaległości wobec MOPR ale regularnie płaci bieżące alimenty. W przedmiotowym oświadczeniu K.K. rozszerzył swoją prośbę o umorzenie należności z tytułu wypłaconej zaliczki alimentacyjnej lub rozłożenie ich na raty, deklarując jednocześnie spłatę w ratach po [..] zł. Jednocześnie w toku postępowania dłużnik nie zgłaszał, że jego sytuacja dochodowa lub rodzinna nie pozwala na wywiązywanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego oraz, że taki stan jest efektem czynników obiektywnych na które nie miał wpływu, a zgodnie z obowiązującymi przepisami, w tym art. 16 ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej, tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek należności dłużnika alimentacyjnego przez organ właściwy wierzyciela. Organ zauważył, że z przedłożonego bilansu z księgi za [..] r. nie wynika dlaczego prowadzona przez wnioskodawcę działalność gospodarcza przynosi straty i dlaczego nadal ją prowadzi. Pomimo stwierdzenia przez skarżącego trudnej sytuacji finansowej, nie wyjaśnił on z jakiego dochodu pokrywa koszty leczenia oraz w jaki sposób wywiązuje się z bieżących zobowiązań alimentacyjnych. W toku postępowania nie dołączył żadnych zaświadczeń lekarskich, rachunków za leki, badania czy porady lekarskie. Komornik sądowy prowadzi egzekucję tylko zaległych świadczeń alimentacyjnych, zatem nie jest znana sytuacja dotycząca płatności bieżących alimentów. Z uwagi na powyższe organ nie dał wiary oświadczeniu K. K. i uznał, że nie udowodnił on swojej trudnej sytuacji jak również nie uzasadnił należycie wniosku. Końcowo organ wyjaśnił, że w przypadku zaistnienia obiektywnych okoliczności uniemożliwiających wnioskodawcy wywiązywanie się ze zobowiązań istniałyby przesłanki do zastosowania ustawowej ulgi w formie umorzenia należności. Organ zaznaczył także, że powołana ustawa o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej nie daje podstawy prawnej do rozstrzygania wniosku o rozłożenie należności dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconych na osobę uprawnioną zaliczek alimentacyjnych na raty. W odwołaniu od opisanej decyzji K.K. wniósł o jej uchylenie i umorzenie należności z tytułu wypłaconych zaliczek w wysokości [..] zł. Skarżący ponownie potwierdził swoją trudną sytuację finansową oraz zaznaczył, że [..] r. ustnie rozszerzył swoją prośbę o umorzenie należności z tytułu wypłaconej zaliczki alimentacyjnej. Skarżący stanowczo zaprzeczył jakoby jego wnioski były "pełne sprzeczności", wskazując, że zarówno w piśmie z dnia 25 lipca 2014 r. jak i w ustnych wyjaśnieniach złożonych w dniu 30 września 2014 r. wyraźnie wskazał, że jego sytuacja finansowa jest bardzo trudna, ma liczne problemy zdrowotne i z tego tytułu ponosi koszty leczenia w wysokości około [..] zł, samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, którego koszty utrzymania zwłaszcza w miesiącach zimowych są wysokie, ponadto ponosi koszty swojego wyżywienia, zakupu odzieży, środków czystości itp. Wszelkie kwoty, które uda mu się zarobić w pierwszej kolejności musi przeznaczyć "na życie", by móc dalej pracować. W celu poprawienia swojej sytuacji finansowej, świadomy ciążących na nim licznych zobowiązań, w tym alimentacyjnych, założył działalność gospodarczą, jednak dotychczas przynosi ona straty. Niemniej z doświadczenia życiowego wynika, że każda działalność gospodarcza zaczyna być rentowna dopiero po dłuższym czasie. Odnosząc się do pisma z dnia 25 lipca 2014 r. skarżący wskazał, że zawarł w nim trzy alternatywne wnioski celem umożliwienia organowi dokonania obiektywnej oceny jego sytuacji i dobrania najstosowniejszego rozwiązania i nigdy jego intencją nie było złożenie wniosku sprzecznego. Jest on odpowiedzialnym człowiekiem i chce wywiązywać się ze swoich zobowiązań, zwłaszcza wobec członków rodziny. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją wydaną w dniu [...] utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W ocenie Kolegium postępowanie przed organem I instancji zostało przeprowadzone z zachowaniem zasad postępowania określonych przepisami Kodeksu postępowania administracyjnego. Ponieważ wszelkiego rodzaju zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego mają charakter wyjątkowy, zatem winny być stosowane w sposób ścisły. Umorzenie może mieć miejsce jedynie wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, a nadto stan taki powinien być efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu. Zdaniem organu odwoławczego, okoliczność, że prowadzona przez skarżącego działalność gospodarcza nie przynosi zysków, sama w sobie nie jest sytuacją nadzwyczajną, uzasadniającą umorzenie należności z funduszu alimentacyjnego. Brak środków finansowych na pokrycie należności z powodu braku dochodu mógłby skutkować zastosowaniem art. 16 ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej wtedy, gdyby zobowiązany z uwagi na okoliczności od niego niezależne np. chorobę uniemożliwiającą pracę, konieczność osobistej opieki nad inną osobą, nie był w stanie podjąć zatrudnienia. Własnym wyborem skarżącego jest przyjęcie i zaakceptowanie sposobu zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych przez pozyskiwanie dochodu z prowadzonej działalności, która sporadycznie przynosi dochód, skoro on sam podaje, że stara się na bieżąco płacić alimenty i wpłaca niewielkie kwoty. W postępowaniu pierwszoinstancyjnym nie zostały wykazane żadne okoliczności przemawiające za umorzeniem przedmiotowych należności. Skarżący z uwagi na wiek i stan zdrowia ma możliwość uzyskiwania dochodu, który w części mógłby być przeznaczany na pokrywanie jego zobowiązań jako dłużnika alimentacyjnego. Ponadto skarżący tylko we wniosku o umorzenie, w sposób bardzo ogólnikowy, wskazał, że jego sytuacja zdrowotna jest "bardzo trudna", ale w toku dalszego postępowania nie przedłożył żadnych dowodów potwierdzających leczenie oraz wydatki w tym zakresie. Pomimo faktu, że okoliczność ta była jednym z powodów wydania decyzji odmownej, do odwołania skarżący również nie załączył żadnego zaświadczenia potwierdzającego ten fakt, mimo, że jak podaje leczy się na nadciśnienie tętnicze, cukrzycę, otyłość olbrzymią, przerost gruczołu krokowego, zwyrodnienie kręgosłupa, dnę moczanową i ponosi z tego tytułu wydatki rzędu [..] zł. Kolegium zaznaczyło, że wprawdzie organy prowadzące postępowanie zobowiązane są do wyjaśnienia wszystkich okoliczności istotnych dla końcowego rozstrzygnięcia, to jednak nie może to oznaczać całkowitego przerzucenia na te organy ciężaru udowodnienia wskazywanych przez stronę okoliczności, tym bardziej, że w realiach niniejszej sprawy oznaczałoby to poszukiwanie przez organy dokumentacji medycznej skarżącego, do której tylko on ma dostęp. Nie zgadzając się z powyższą decyzją Kolegium, K.K. zaskarżył ją do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego , wnosząc o jej uchylenie oraz zmianę decyzji organu I instancji poprzez umorzenie należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych w wysokości [..] zł. Skarżonej decyzji zarzucił naruszenie przepisów art. 7 i 8 K.p.a. polegające na nieprzeprowadzeniu postępowania w sposób umożliwiający dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego, poprzez brak pouczenia go o możliwości złożenia dokumentów potwierdzających jego sytuację. Powyższe spowodowało wydanie decyzji niekorzystnej oraz naruszającej interesy zarówno jego osoby jak i osoby uprawnionej do otrzymywania alimentów. W sytuacji negatywnego zakończenia niniejszej sprawy zostanie on obarczony obowiązkiem spłaty ogromnych kwot, których nie będzie w stanie spłacić w terminie, co spowoduje naliczenie kolejnych odsetek i wówczas nie będzie w stanie płacić bieżących alimentów, które aktualnie spłaca. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze podtrzymało stanowisko zajęte w sprawie i wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z przepisem art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2014 r. poz. 1647) - sądy administracyjne powołane są do badania zgodności z prawem decyzji, postanowień, czynności i innych aktów administracyjnych. Kontrolują zatem, czy organy administracyjne wydające zaskarżone akty nie dopuściły się naruszenia przepisów prawa materialnego lub procesowego, i to naruszenia mającego bądź mogącego mieć istotny wpływ na wynik sprawy, czy stanowiącego podstawę wznowienia postępowania, albo wreszcie naruszenia prawa uzasadniającego ich nieważność, albowiem jedynie wówczas jest możliwe uchylenie kwestionowanej decyzji bądź stwierdzenie jej nieważności - art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz.270 ze zm.). Zgodnie z art. 134 tej ustawy, sądy nie są związane zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, czyli rozpatrują sprawę w jej całokształcie. Kontrolując zaskarżoną decyzję Sąd doszedł do przekonania, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Przedmiotem kontroli sądowej w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta z dnia [...]., którą odmówiono K. K. – umorzenia należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych w wysokości [...] zł. Jako podstawę zaskarżonej decyzji Samorządowe Kolegium Odwoławcze powołało art. 16 ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej, która utraciła moc z dniem 1 grudnia 2008 r. Organ odwoławczy (podzielając stanowisko organu I instancji) uznał, że w tym wypadku ma zastosowanie art. 41 ustawy obecnie obowiązującej, zgodnie z którym sprawy o zaliczki alimentacyjne, do których prawo powstało do dnia wejścia w życie ustawy, podlegają rozpatrzeniu na zasadach i w trybie określonym w przepisach dotychczasowych. Z tego względu – zdaniem organów obu instancji - podstawą rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie jest art. 16 ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej, zgodnie z którym organ właściwy wierzyciela może umorzyć należności dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconych zaliczek, a także wierzyciela z tytułu nienależnie pobranej zaliczki, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną tych osób. Z takim stanowiskiem organów nie sposób jednak się zgodzić. Należy zwrócić uwagę, że powołany art. 41 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów nie jest jedynym przepisem przejściowym. Reguły intertemporalne zawarte są również w przepisach art 42 i 43 tej ustawy. Zgodnie z art. 42 ust 2 cytowanej ustawy sprawy o nienależnie pobrane zaliczki alimentacyjne podlegają rozpatrzeniu i dochodzeniu na zasadach i w trybie określonych w dotychczasowych przepisach. Z kolei w myśl art. 43 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów egzekucję należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych prowadzi się w dalszym ciągu aż do ich zaspokojenia na podstawie dotychczasowych przepisów. Przytoczone przepisy wskazują zatem do jakich rodzajów spraw mają zastosowanie dotychczasowe przepisy, są to: sprawy o zaliczki alimentacyjne (art. 41), sprawy o nienależnie pobrane zaliczki alimentacyjne (art. 42), egzekucji należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych (art. 43). Jak wynika z powyższego, pod pojęciem spraw o zaliczki alimentacyjne, użytym w art. 41 ustawy o pomocy, nie mieszczą się wszystkie sprawy uregulowane w rozdziale trzecim ustawy o zaliczce, lecz wyłącznie stricte sprawy o zaliczki alimentacyjne, a więc o ustalenie prawa do zaliczki i jej wysokości. Nie można zatem podzielić stanowiska organów, według którego art. 41 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów obejmuje również sprawy o umorzenie należności dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconych zaliczek, których poprzednio dotyczył przepis art. 16 ustawy o zaliczce. Należy podzielić pogląd wyrażony m.in. w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 15 kwietnia 2011 r. w sprawie o sygn. akt II SA/Łd 289/11 oraz wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 listopada 2011 r. (sygn. akt I OSK 1095/11), zgodnie z którym, " art. 41 ustawy o pomocy nie uzależnia stosowania przepisów dotychczasowych od chwili wszczęcia postępowania administracyjnego, lecz od chwili powstania prawa do zaliczki alimentacyjnej. Ponieważ prawo to nie mogło powstać po wejściu w życie ustawy o pomocy, nie przewidującej już tego rodzaju świadczenia, to art. 30 ust. 1 tej ustawy nie miałby nigdy zastosowania do należności wymienionych w art. 28 ust. 1 pkt 2 tej ustawy. Byłoby to sprzeczne z treścią owego art. 30 ust. 1, który właśnie wymienia należności, o których mowa m.in. w art. 28 ust. 1 pkt 2". Mając na uwadze powyższe należy wskazać, że do wniosku skarżącego o umorzenie zaliczek alimentacyjnych mogą mieć zastosowanie jedynie przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, w tym w szczególności art. 30 tej ustawy. Rozpatrując sprawę ponownie organ zobowiązany będzie do jej rozpoznania zgodnie z wymogami Kodeksu postępowania administracyjnego, z uwzględnieniem przedstawionej powyżej oceny Sądu. Organ winien przy tym dokonać wszelkich niezbędnych ustaleń – w tym m.in. czy wniosek skarżącego dotyczy umorzenia o jakim mowa art. 30 ust. 1 czy też art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów i w zależności od powyższego czy skierowany jest do organu właściwego dłużnika czy też do organu właściwego wierzyciela. Następnie organ winien podjąć rozstrzygnięcie z uwzględnieniem stanowiska Sądu i uzasadnić je zgodnie z regułami obowiązującymi w postępowaniu administracyjnym. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny, działając na podstawie art.145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U z 2012 r. poz. 270 z zm.) uchylił zaskarżoną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego.