II SA/Sz 685/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Wojciechowska (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Marzena Iwankiewicz, Asesor WSA Krzysztof Szydłowski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 9 listopada 2023 r. sprawy ze skargi P. B. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. zasądza od Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącego P. B. kwotę [...]([...] złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wydał w dniu 14 czerwca 2023 r. decyzję nr [...] na podstawie art. 5 ust. 1 w związku z art. 2 oraz art. 3 ustawy z dnia 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 388; dalej "u.d.o.a."), w której odmówił P. B. (dalej "skarżący") potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych. Organ podał, że skarżący złożył wniosek o potwierdzenie statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych. Do wniosku dołączył decyzję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej (IPN), w której stwierdzono, że skarżący nie był pracownikiem, funkcjonariuszem lub żołnierzem organów bezpieczeństwa państwa oraz iż w archiwach Instytutu nie zachowały się dokumenty wytworzone przez niego lub przy jego udziale w ramach czynności wykonywanych przez skarżącego w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa. Decyzja Prezesa IPN potwierdziła, że w przypadku skarżącego nie zachodzą przesłanki negatywne, co do przyznania przedmiotowego statusu. Skarżący podał, że w okresie od 7 stycznia 1966 r. do 19 grudnia 1981 r. był pracownikiem Stoczni [...] w S.. Brał aktywny udział w tzw. strajkach sierpniowych jako rzecznik strajkujących. Po strajkach załoga stoczni wybrała go na Przewodniczącego Rady Pracowniczej Stoczni. Skarżący wskazał, że został zwolniony z powodów politycznych, ponieważ został wybrany przez pracowników Przewodniczącym Samorządu Pracowniczego Stoczni [...] Skarżący wyjaśnił, że przez kilka lat nie mógł znaleźć pracy i pracował dorywczo. W 1986 r. wyjechał w celach zarobkowych do Stanów Zjednoczonych. Do wniosku dołączył kserokopię pisma z 18 grudnia 1981 r. wystosowanego przez Stocznię [...] oraz pismo informacyjne z 21 grudnia 1981 r., a także dokument wydany przez IPN, z którego wynikało, że skarżący był rejestrowany w dniu 19 sierpnia 1980 r. przez KW MO S. w ramach sprawy operacyjnego sprawdzenia jako aktywny uczestnik strajku w Stoczni [...] w S. i że sprawę zakończono w dniu 3 kwietnia 1981 r. poinformowaniem władz politycznych. Organ pismem z dnia 14 kwietnia 2023 r. poinformował skarżącego o przesłankach nabycia statusu działacza opozycji antykomunistycznej i osoby represjonowanej z powodów politycznych oraz zwrócił się o przedstawienie: świadectwa pracy ze Stoczni [...] w S., pism wystosowanych przez ówczesny zakład pracy oraz wszelkiej dokumentacji, że zwolnienie z pracy miało związek z działaniami opozycyjnymi. W odpowiedzi skarżący nadesłał dokumentację pracowniczą oraz wskazał w piśmie przewodnim, że zwolnienie z pracy miało związek z jego działalnością związkową. Pismem z dnia 9 maja 2023 r. organ powiadomił skarżącego o uprawnieniach z art. 10 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 775; dalej "K.p.a.") oraz o tym, że nie spełnia on przesłanek określonych w art. 2 oraz 3 u.d.o.a. i wyznaczył skarżącemu dodatkowy termin na nadesłanie dowodów na okoliczność prowadzenia działalności opozycyjnej lub podlegania represjom. Skarżący nadesłał pismo, w którym wskazał na ponoszone obecnie wydatki. Rozpoznając sprawę organ wyjaśnił, że potwierdza status działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych na podstawie udokumentowanego wniosku strony, w przypadku spełnienia przesłanek określonych w art. 2 lub art. 3 u.d.o.a. Organ przywołał treść art. art. 2 ust. 1 i 2 i art. 3 u.d.o.a. Organ wskazał, że skarżący nie przestawił jednoznacznych dowodów, które wskazywałyby, iż prowadził przez minimum 12 miesięcy w zorganizowanych strukturach lub we współpracy z nimi zagrożoną odpowiedzialnością karną działalność, o której mowa w art. 2 u.d.o.a. Organ podał, że działalność określona w art. 2 u.d.o.a. to nie jakikolwiek przejaw aktywności stanowiącej o braku akceptacji dla zastanego stanu rzeczy, a ukierunkowana i prowadzona w ramach zorganizowanych struktur lub w ścisłej współpracy z nimi zakazana działalność na rzecz odzyskania niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowiek w Polsce, trwająca co najmniej 12 miesięcy. W przepisie tym nie chodzi o prezentowanie wyłącznie określonej werbalnej postawy czy incydentalne wsparcie, ale o aktywne uczestniczenie w strukturach lub działanie we współpracy z nimi. Organ zaznaczył, że działalność opozycyjna musi mieć miejsce w okresie od 1 stycznia 1956 r. do dnia 4 czerwca 1989 r. Jednocześnie do okresu 12 miesięcy wymaganych, by uzyskać status działacza opozycji antykomunistycznej nie wlicza się okresów działalności w ramach niezależnego ruchu związkowego lub niezależnego ruchu studenckiego, prowadzonej w okresie od dnia 31 sierpnia 1980 r. do dnia 12 grudnia 1981 r. Organ podał, że skarżący nie przedstawił dowodów na okoliczność podlegania represjom określonym w art. 3 pkt 3 lit.d u.d.o.a. Organ stwierdził, że ustawodawca wskazał, że potwierdzenie statusu osoby represjonowanej z wyżej wskazanego tytułu może nastąpić wyłącznie po udowodnieniu faktu zwolnienia z pracy ze względu na aktywne uczestnictwo w wystąpieniu wolnościowym na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce. W sprawie nie zostało wykazane, że zwolnienie z pracy miało związek z udziałem skarżącego w wystąpieniu wolnościowym. Na podstawie informacji z IPN ustalono, że skarżący brał udział w strajkach sierpniowych w 1980 r, jednakże zwolnienie z pracy miało miejsce dopiero w grudniu 1981 r., więc w ocenie organu, nie można łączyć tych dwóch faktów. Organ wskazał również, że na podstawie pisma z 21 grudnia 1981 r. ustalono, że zostali zwolnieni pracownicy nie zakwalifikowani do pracy w jednostce zmilitaryzowanej. Według organu, z wiedzy historycznej wynika, że po wprowadzeniu stanu wojennego zwalniano wielu pracowników cywilnych pracujących w jednostkach zmilitaryzowanych. Z tych względów organ uznał, że skarżący nie spełnia przesłanki określonej w art. 3 pkt 3 lit.c u.d.o.a., gdyż nie zostało udowodnione, że w wyniku udziału w strajku skarżący został pozbawiony wykonywania swojego zawodu. Skarżący złożył wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy, lecz pismem z 14 lipca 2023 r. cofnął go i oświadczył, że chce skorzystać z prawa do skargi do sądu administracyjnego. Organ wydał w dniu 24 lipca 2023 r. decyzję, w której umorzył postępowanie odwoławcze. Skarżący złożył skargę na decyzję organu z dnia 14 czerwca 2023 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. W pismach z 16 sierpnia 2023 r. i 31 lipca 2023 r. skarżący podnosił, że czuje się skrzywdzony decyzją organu z dnia 14 czerwca 2023 r. Podkreślił, że wbrew twierdzeniom organu, został zwolniony z pracy w stoczni z uwagi na swój udział w strajku w sierpniu 1980 r. Przewodniczący Wydziału skierował sprawę do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie wskazał co następuje: Przedmiotem zaskarżenia jest decyzja organu o odmowie potwierdzenia skarżącemu statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych. Na wstępie wyjaśnić należy, że przepisy u.d.a.o. wprowadzają dwie odrębne kategorie osób, którym przyznaje się status: działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych. Definicja działacza opozycji antykomunistycznej zawarta jest w art. 2 u.d.a.o. Jest nim osoba, która w okresie od dnia 1 stycznia 1956 r. do dnia 4 czerwca 1989 r., łącznie przez co najmniej 12 miesięcy prowadziła, w ramach struktur zorganizowanych lub we współpracy z nimi, zagrożoną odpowiedzialnością karną, działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce. Przy czym do okresu 12 miesięcy, o którym mowa w ust. 1, nie wlicza się okresów działalności w ramach niezależnego ruchu związkowego lub niezależnego ruchu studenckiego, prowadzonej w okresie od dnia 31 sierpnia 1980 r. do dnia 12 grudnia 1981 r. Organ odmówił skarżącemu statusu działacza antykomunistycznego, gdyż nie wykazał on zaistnienia przesłanek, wynikających z art. 2 u.d.a.o. Ze stanowiskiem organu w tym zakresie należy się zgodzić. Podkreślić należy jednak, że wniosek skarżącego nie dotyczył ww. statusu, lecz statusu represjonowanej z powodów politycznych. Do wniosku skarżący załączył decyzję IPN z dnia 10 marca 2023 r. nr [...], z której wynikało, że spełnił on warunki z art. 4 u.d.a.o. Definicja osoby represjonowanej zawarta jest w art. 3 u.d.a.o. Z zaskarżonej decyzji wynikało, że organ uznał, iż skarżący nie spełnił przesłanki z art. 3 pkt 3 lit.c u.d.a.o., tj. nie jest osobą represjonowaną z powodów politycznych, która brała udział w wystąpieniu wolnościowym na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce i w związku z tym była pozbawiona możliwości wykonywania swojego zawodu. Ze stanowiskiem organu w tym zakresie należy się zgodzić. Jednakże zwrócić należy uwagę, że treść wniosku skarżącego wskazuje, że podstawą wniosku był art. 3 pkt 3 lit.d u.d.o.a. Skarżący domagał się przyznania mu statusu osoby represjonowanej z powodów politycznych, która brała udział w wystąpieniu wolnościowym na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce, z którą w związku z tym została rozwiązana umowa o pracę. Spełnienie przez skarżącego przesłanki z ww. przepisu jest objęte sporem w niniejszej sprawie. W ocenie skarżącego, rozwiązano z nim umowę o pracę z powodu jego udziału w strajku w 1980 r. Według organu, skarżący nie wykazał, żeby jego zwolnienie z pracy miało związek z udziałem w wystąpieniu wolnościowym. Organ wskazał, że mimo iż skarżący brał udział w strajkach sierpniowych w 1980 r. to zwolnienie go z pracy miało miejsce dopiero w grudniu 1981 r. Organ powołał się na wiedzę historyczną, że po wprowadzeniu stanu wojennego zwalniano wielu pracowników cywilnych pracujących w jednostkach zmilitaryzowanych. Zdaniem Sądu, organ powołując się na wiedzę historyczną winien wskazać źródła, skoro wywodzi z nich określone wnioski. Okoliczność, że postępowanie jest wszczęte na wniosek strony, na której spoczywa ciężar dowodu, nie powoduje, że organ jest zwolniony z obowiązku zebrania materiału dowodowego. Tym bardziej, że w okolicznościach niniejszej sprawy dotarcie do niektórych dokumentów może być dla strony utrudnione, zaś organ w tym względzie posiada większe możliwości w ich uzyskaniu. Skarżący podał, że brał czynny udział w strajkach w sierpniu 1980 r. i został wybrany do Komitetu Strajkowego w Stoczni [...] Sąd uznał za konieczne przybliżenie okoliczności strajku. W tym czasie na terenie S. działała Stocznia [...] [...] Stocznia R. i największa z nich Stocznia S. [...]. W S. jako pierwsza zastrajkowała [...] Stocznia [...] Postulaty strajkowe zostały sformułowane zostały w 18 punktach, gdzie obok postulatów ekonomicznych, wymieniono też uznanie niezależnych związków zawodowych czy prawa do strajku zagwarantowanego ustawą. W skład Komitetu Strajkowego weszli A. K., B. K., A. D. i P. B.. Powyższe wiadomości pochodzą z artykułu M. S., IPN S. "Sierpień’80 w województwie szczecińskim. Przebieg i konsekwencje" (http://www.polska1918-89.pl/pdf/sierpien-%E2%80%9980-w-wojewodztwie-szczecinskim,2986.pdf). Na terenie byłej Stoczni [...] umieszczona jest pamiątkowa tablica o treści "Stoczniowcy [...] w latach styczeń 1971, sierpień 1980 wskazali drogę ludziom pracy jak należy walczyć o godność człowieka". Zgodzić należy się ze skarżącym, że strajki sierpniowe były zrywem wolnościowym. Zdaniem Sądu, organ nie pogłębił rozważań na temat czy fakt pełnienia funkcji w Komitecie Strajkowym oraz funkcji Przewodniczącego Rady Pracowniczej w Stoczni [...] miał wpływ na zwolnienie skarżącego z pracy. Nie przekonywujące, w ocenie Sądu, jest stwierdzenie organu, że na zwolnienie skarżącego z pracy nie było spowodowane jego udział w strajku, gdyż pomiędzy strajkiem, a zwolnieniem upłynął ponad rok czasu. Według Sądu, organ nie wziął pod uwagę, że czas od strajków sierpniowych 1980 r. do wprowadzenia stanu wojennego w grudniu 1981 r. zwany jest powszechnie "karnawałem Solidarności". To czas, w którym nie prześladowano pracowników zakładów pracy w związku z ich działalnością związkową. Zmieniło się to z nastaniem stanu wojennego. W tym miejscu wyjaśnić należy kwestię militaryzacji zakładów pracy wprowadzona na podstawie przepisów ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (Dz. U. z 1979 r. Nr 18 poz. 111; dalej "u.p.o.o." w brzmieniu na 1981 r.). Była to forma sprawowania kontroli nad przedsiębiorstwami, m.in. w celu zapobiegania strajkom. Z dniem objęcia określonych jednostek militaryzacją osoby posiadające przydziały organizacyjno-mobilizacyjne do tych jednostek oraz inne osoby w nich zatrudnione uważa się za powołane do służby w jednostce zmilitaryzowanej (art. 186 ust. 1 u.p.o.o.). Stosunek pracy między pracownikiem a zakładem pracy był z mocy prawa zawieszony i zastąpiony stukiem służbowym w jednostce zmilitaryzowanej. Osoby pełniące służbę w jednostce zmilitaryzowanej nie mogły jednostronnie rozwiązać stosunku służbowego z tą jednostką (art. 187, art. 189 ust.1 u.p.o.o.). Zwolnienie ze służby następowało w sytuacjach określonych w art. 189 ust. 2 i ust. 3 pkt 2 u.p.o.o. Stosunek służbowy powstały na podstawie art. 187 u.p.o.o. między daną osobą a jednostką zmilitaryzowaną wygasał z mocy prawa z dniem zwolnienia tej osoby ze służby (art.189 ust. 4 u.p.o.o.). Porzucenie pracy w jednostce zmilitaryzowanej traktowano jako dezercję (https://www.nowiny.pl/wiadomosci/184927-rezygnacja-z-pracy-jak-dezercja-po-to-w-stanie-wojennym-militaryzowano-kopalnie.html.). Podkreślić należy, że początkowo uznawano, iż zwalniana osoba nie ma prawa w ogóle się odwoływać od rozwiązania stosunku służbowego. Dopiero Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 27 lutego 1982 r. o sygn. akt III PZP 7/82 przyjął, że zwolnienie ze służby w jednostce zmilitaryzowanej jest równoznaczne z rozwiązaniem umowy o pracę. Pracownik, z którym rozwiązano umowę o pracę na skutek zwolnienia ze służby może dochodzić przed komisją odwoławczą do spraw pracy tylko odszkodowania w wysokości wynagrodzenia za okres wypowiedzenia; odszkodowanie nie przysługuje, jeśli zostanie wykazane, że istniały przesłanki z art. 52 k.p. uzasadniające rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia. Dopuszczono zatem jedynie możliwość ubiegania się o odszkodowanie. Oczywiste jest, że zwolnienia z pracy w jednostkach zmilitaryzowanych nie mogły zawierać adnotacji, że dokonano ich ze względów pozaprawnych np. politycznych. Takiej adnotacji nie zawierały również zwolnienia pracowników cywilnych. Stocznia [...] była jednostką zmilitaryzowaną, tak jak pozostałe stocznie w S.. W monografii "Stan wojenny 1981-1983" pod redakcją A. D. (https://ipn.gov.pl/pl/publikacje/ksiazki/12344,Stan-wojenny-w-Polsce-19811983.html; wersja elektroniczna w Bibliotece Cyfrowej IPN, k. [...]) wskazano, że w po zawieszeniu działalności Stoczni S. od 18 grudnia 1981 r. rozpoczęto akcję zwalniania pracowników i zwolniono wówczas od tysiąca do ponad 1,5 tysiąca osób. Nie można zatem wykluczyć, że zwolnienia pracowników ze Stoczni [...] również objęły pracowników, określanych potocznie jako "element niepewny politycznie". Powyższe koresponduje z informacją IPN z dnia 10 marca 2023 r. (k.19). Zdaniem Sądu, organ nie wykorzystał wszystkich dostępnych mu możliwości w ustaleniu stanu faktycznego. Jeżeli organ podważa stanowisko skarżącego, że zwolnienie go z pracy nastąpiło z przyczyn politycznych winien wyjaśnić kwestię zwolnienia skarżącego. W tym zakresie organ może dokonać przesłuchania skarżącego w charakterze strony postępowania. Ponadto na podstawie art. 5 ust. 5 u.d.a.o., organ może zwrócić się do Prezesa IPN o przekazanie informacji o treści zgromadzonych przez Instytut dokumentów lub o przekazanie uwierzytelnionych kopii tych dokumentów w zakresie charakteru zwolnień w Stoczni [...] w 1981 r. i ilości osób zwolnionych. Przy wyjaśnianiu wątpliwości organ może także zwrócić się o wydanie opinii w sprawie wniosku skarżącego do wojewódzkiej rady konsultacyjnej działającej przy wojewodzie (art. 5 ust. 6 u.d.a.o.). Na marginesie należy zwrócić uwagę organowi, że mimo, iż skarżący wyjaśnił, że wyjechał do Stanów Zjednoczonych w 1986 r., gdyż nie mógł znaleźć pracy to podał również, iż uzyskał tam azyl polityczny (k.41). Otrzymanie paszportu w tych czasach było utrudnione, gdyż wydawały je wydziały paszportowe w Komendach Wojewódzkich Milicji Obywatelskiej. Znany jest powszechnie fakt, że osobom niepożądanym przez władze umożliwiano wyjazd z kraju w jedną stronę (https://dzieje.pl/artykuly-historyczne/uchodzcy-jaruzelskiego). Skarżącemu wyjaśnić należy, że niniejsze postępowanie administracyjne wszczyna wniosek strony, zatem w ramach postępowania wymagana jest jego aktywności w zakresie przedstawiania dowodów, którymi mogą być np. dokumenty podpisywane przez skarżącego w czasie strajków, ulotki, fotografie, wskazanie świadków jego działalności. W tym celu przykładowo skarżący może skontaktować się z muzeum Centrum Dialogu Przełomy w S., czy też poszukiwać stosownych dokumentów w Archiwum Państwowym w S., gdzie trafiły materiały archiwalne zachodniopomorskiej "Solidarności" (https://archiwa.gov.pl/zrodla-do-dziejow-nszz-solidarnosc-regionu-pomorza-zachodniego-w-szczecinskim-archiwum-panstwowym/). W ocenie Sądu, zaskarżona decyzja została wydana przedwcześnie, bez zebrania pełnego materiału dowodowego przez organ. Sąd uznał, że tym samym organ naruszył przepisy postępowania, tj. art. 7, art. 7b, art. 8, art. 77 § 1 K.p.a., które mogły mieć wpływ na wynik sprawy. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ winien dokonać ponownej oceny skarżącego z uwzględnieniem wskazań Sądu. Mając na uwadze powyższe Sąd na podstawie 145 § 1 pkt 1 lit.c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634; dalej "p.p.s.a") uchylił zaskarżoną decyzję. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 p.p.s.a., zasądzając od organu na rzecz skarżącego kwotę [...]zł tytułem poniesionych kosztów postępowania sądowego - wpisu sądowego.