III PZP 7/82

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN T. Szymanek. Sędziowie SN: T. Kasiński (sprawozdawca), S. Perestaj, M. Rafacz-Krzyżanowska, S. Rejman, Z. Stypułkowska (współsprawozdawca). J. Wasilewski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, T. Potapowicza, po rozpoznaniu wniosku Ministra Sprawiedliwości, skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego na podstawie art. 29 ust. 2 ustawy o Sądzie Najwyższym pod rozpoznanie składu siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego, o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"I. Czy zwolnienie pracownika ze służby w jednostce zmilitaryzowanej na podstawie art. 189 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony PRL (tekst jedn.: Dz. U. z 1979 r. Nr 18, poz. 111), zmierzające do rezygnacji z dalszej pracy takiego pracownika wyrażającej się w niedopuszczeniu go do pracy, jest równoznaczne z rozwiązaniem umowy o pracę?II. Czy pracownikowi jednostki zmilitaryzowanej, z którym rozwiązano umowę o pracę w związku ze zwolnieniem ze służby, przysługuje prawo dochodzenia przed komisją odwoławczą do spraw pracy roszczeń przewidzianych w przepisach kodeksu pracy w razie niezgodności z prawem rozwiązania umowy o pracę?"uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Zwolnienie ze służby w jednostce zmilitaryzowanej (art. 189 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej - tekst jedn.: Dz. U. z 1979 r. Nr 18, poz. 111) jest równoznaczne z rozwiązaniem umowy o pracę.Pracownik, z którym rozwiązano umowę o pracę na skutek zwolnienia ze służby, może dochodzić przed komisją odwoławczą do spraw pracy tylko odszkodowania w wysokości wynagrodzenia za okres wypowiedzenia; odszkodowanie nie przysługuje, jeśli zostanie wykazane, że istniały przesłanki z art. 52 k.p. uzasadniające rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia.Uzasadnienie faktyczneZgodnie z § 2 uchwały Rady Państwa z dnia 12 grudnia 1981 r. w sprawie wprowadzenia stanu wojennego ze względu na bezpieczeństwo państwa (Dz. U. Nr 29, poz. 155), w czasie obowiązywania stanu wojennego stosuje się obowiązujące w czasie wojny przepisy ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (tekst jedn.: Dz. U. z 1979 r. Nr 18, poz. 111) w wymienionych tam zakresach, m.in. w zakresie służby w jednostkach zmilitaryzowanych (przepisy art. 183 oraz art. 186-198 wymienionej ustawy).W myśl pierwszego z tych przepisów w razie ogłoszenia mobilizacji i w czasie wojny obejmuje się militaryzacją określone przez Komitet Obrony Kraju jednostki organizacyjne, które stają się z dniem objęcia militaryzacją jednostkami zmilitaryzowanymi. Jednostki organizacyjne objęte militaryzacją wymienione zostały w uchwale nr 9/81 Komitetu Obrony Kraju z dnia 12 grudnia 1981 r. w sprawie militaryzacji (nie publ.).Według treści art. 186 i 187 wymienionej na wstępie ustawy z dniem objęcia militaryzacją określonych jednostek organizacyjnych osoby w nich zatrudnione uważa się za powołane do służby w jednostce zmilitaryzowanej, przy czym dotychczasowy stosunek pracy tych osób ulega zawieszeniu na okres pełnienia tej służby, a równocześnie powstaje z mocy prawa stosunek służbowy unormowany w dalszych artykułach działu VII ustawy, tj. w przepisach art. 188-197. Końcowy przepis działu VII - art. 198 - stanowi, że w sprawach nie unormowanych w ustawie do osób pełniących służbę w jednostkach zmilitaryzowanych stosuje się przepisy prawa pracy lub przepisy szczególne regulujące stosunek służbowy, jeżeli w takim stosunku służbowym pozostawały uprzednio osoby powołane do służby w jednostce zmilitaryzowanej.Unormowania stosunku służbowego zawarte w przepisach art. 191-196 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. charakteryzują się zaostrzeniem dyscypliny pracy i zwiększeniem uprawnień kierownika jednostki w zakresie zmiany miejsca i rodzaju pracy oraz wynagrodzenia osób pełniących służbę, a także przyznaniem organom administracji państwowej prawa ustalania czasu pracy obowiązującego w jednostkach zmilitaryzowanych. Podstawową odrębność w stosunku do przepisów prawa pracy zawiera art. 189 ustawy dotyczący kwestii ustania stosunku służbowego. Jak stanowi ust. 1 tego artykułu, osoby pełniące służbę w jednostce zmilitaryzowanej nie mogą jednostronnie rozwiązać stosunku służbowego z tą jednostką, według zaś jego ust. 4 stosunek służbowy powstały na podstawie art. 187 pomiędzy osobą powołaną do służby w jednostce zmilitaryzowanej a tą jednostką wygasa z mocy prawa z dniem zwolnienia ze służby, co następuje w przypadkach stwierdzenia utraty zdolności do wykonywania zatrudnienia lub osiągnięcia przez zatrudnioną osobę wieku emerytalnego, a w innych przypadkach - na mocy decyzji kierownika jednostki zmilitaryzowanej za zgodą organu nadrzędnego (ust. 2 i 3 art. 189).Przedstawione do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów zagadnienie prawne dotyczy wykładni art. 189 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. pod kątem widzenia stosunku tego przepisu do przepisów prawa pracy o rozwiązaniu umowy o pracę (stosunku pracy) i przysługujących pracownikowi uprawnień w razie niezgodności z prawem rozwiązania przez zakład pracy umowy o pracę. Według zgłaszającego pytanie prawne panują w tym względzie dwa przeciwstawne stanowiska. W części zakładów zmilitaryzowanych przyjmuje się, że zwolnienie ze służby pracownika dotychczas zatrudnionego w tym zakładzie stanowi z mocy prawa także rozwiązanie stosunku pracy, w konsekwencji czego nie podejmuje się drugiej czynności prawnej - rozwiązania umowy o pracę za wypowiedzeniem lub bez wypowiedzenia. Równolegle reprezentowany jest pogląd, że jeżeli zwolnienie ze służby ma na celu odsunięcie pracownika od dalszego świadczenia pracy w jednostce zmilitaryzowanej, to zakład pracy powinien równocześnie lub po rozwiązaniu stosunku służbowego rozwiązać stosunek pracy zgodnie z zasadami określonymi w kodeksie pracy. Pogląd ten uzasadniony jest brzmieniem art. 187 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. Przytaczana jest argumentacja, że skoro według tego przepisu stosunek pracy osób powołanych do służby ulega zawieszeniu jedynie na okres pełnienia tej służby, to z chwilą wygaśnięcia stosunku służbowego reaktywuje się zawieszony stosunek pracy.Rozważając przedstawione zagadnienie, należy przede wszystkim wyjaśnić charakter prawny stosunku służbowego unormowanego w dziale VII powoływanej ustawy, w szczególności odpowiedzieć na pytanie, czy mieści się on w ramach stosunków pracy objętych unormowaniami szczególnymi (pragmatykami pracowniczymi), a określonych przez nie niekiedy jako stosunki służbowe. Analiza przepisów o służbie w jednostkach zmilitaryzowanych prowadzi w tym względzie do odpowiedzi negatywnej. O ile cechą stosunku pracy bez względu na podstawę prawną jego nawiązania jest zobowiązaniowość, wyrażająca się w zasadzie, że do jego nawiązania wymaga się zgodnego oświadczenia woli zakładu pracy i pracownika (art. 11 k.p.), o tyle stosunek służbowy w jednostce zmilitaryzowanej powstaje z mocy prawa niezależnie od woli osoby powołanej do służby. Dowodem nie zobowiązaniowego charakteru stosunku służbowego jest również niemożność rozwiązania jego przez osobę pełniącą służbę, z pozostawieniem decyzji w tym przedmiocie wyłącznie kierownikowi jednostki zmilitaryzowanej, który dokonuje - jak to określa ust. 2 i 3 art. 189 - "zwolnienia ze służby" tej osoby, w następstwie czego stosunek służbowy wygasa z mocy prawa. Z unormowań tych wynika, że służba w jednostkach zmilitaryzowanych ma charakter publicznoprawny, jakkolwiek regulacja stosunku służbowego w wielu punktach zbliżona jest z przedmiotem prawa pracy. Konsekwentnie należy przyjąć, że decyzja o zwolnieniu ze służby ze względu na jej publicznoprawny charakter nie podlega kontroli organów orzekających w ramach rozpoznawania sporów o roszczenia pracowników ze stosunku pracy.Powstanie z mocy prawa, zgodnie z art. 187 ustawy, stosunku służbowego z chwilą objęcia zakładu pracy militaryzacją powoduje bezprzedmiotowość odrębnego rozwiązywania uprzednio istniejącego stosunku pracy. Zawieszenie stosunku pracy oznacza, że zwolnienie z pracy odbywa się w ramach mechanizmu stosunku służbowego. Decyzja o zwolnieniu ze służby przesądza zatem nie tylko o ustaniu (wygaśnięciu z mocy prawa) stosunku służbowego, ale również o zakończeniu wykonywania pracy w jednostce zmilitaryzowanej przez osobę powołaną do służby w tej jednostce, chyba że z treści decyzji lub odrębnego oświadczenia woli wynika zamiar dalszego zatrudnienia osoby zwolnionej ze służby. Jeżeli takiego zamiaru nie wyrażono, decyzja o zwolnieniu ze służby jest równoznaczna z rozwiązaniem umowy o pracę.Publicznoprawny charakter stosunku służbowego nie oznacza dowolności w zwalnianiu ze służby, a tym samym w rozwiązywaniu stosunku pracy przez zakład pracy. Nad prawidłowością zwolnień powinny czuwać organa nadrzędne i nadzorcze poprzez kontrolę w tej mierze podległych jednostek, podejmowaną z urzędu bądź w trybie skarg i wniosków.Fakt, że ze względu na publicznoprawny charakter decyzji o zwolnieniu ze służby nie podlega ona kontroli organów rozpatrujących spory ze stosunku pracy, wyłącza możliwość dochodzenia przed tymi organami przywrócenia do pracy, co nie przesądza jednak o niemożności dochodzenia innych roszczeń na podstawie przepisów prawa pracy, mających zastosowanie w ramach zakreślonych art. 198 omawianej ustawy. W myśl przepisów kodeksu pracy rozwiązanie umowy o pracę następuje z reguły za wypowiedzeniem, tylko bowiem w razie dopuszczenia się przez pracownika szczególnie nagannych czynów umowa o pracę może z nim być rozwiązana bez wypowiedzenia (art. 52 k.p.). Rozwiązanie umowy o pracę będące skutkiem zwolnienia ze służby w trybie art. 189 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. stawia pracownika w trudnej sytuacji. W związku z tym zakład pracy, odsuwając go od pracy, jest obowiązany niezwłocznie wypłacić mu odszkodowanie, opierając się na przepisach art. 56 i 58 kodeksu pracy. Odszkodowanie to nie przysługuje, jeśli zakład pracy udowodni, że istniały przesłanki przewidziane w art. 52 k.p. uzasadniające rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia.Stosowanie w zakresie roszczeń odszkodowawczych art. 56 k.p. zgodnie ze zdaniem drugim tego przepisu przemawia za przyjęciem właściwości komisji odwoławczej do spraw pracy do rozpoznania tych roszczeń. Komisja ta powinna orzec o odszkodowaniu również w wypadku braku wyraźnego żądania w tym kierunku, do czego daje podstawę treść art. 261 w związku z art. 270 § 1 k.p. Dlatego też w razie zgłoszenia wniosku tylko o przywrócenie do pracy komisja nie może ograniczyć się do uznania swej niewłaściwości, lecz powinna rozpoznać sprawę w zakresie odszkodowania, z wykorzystaniem środków przewidzianych w art. 245 k.p.Występujące w praktyce zmilitaryzowanych zakładów wątpliwości i różnice poglądów w zakresie wykładni przepisów ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o służbie w jednostkach zmilitaryzowanych powodują - co też wynika ze spraw, które już wpłynęły do komisji odwoławczych - że w miejsce decyzji o zwolnieniu ze służby na podstawie art. 189 tej ustawy pracownikom jednostek zmilitaryzowanych wręcza się pisma o rozwiązaniu umowy bez wypowiedzenia, nawet bez nawiązywania do przepisów wymienionej ustawy. Użycie takich sformułowań nie stoi na przeszkodzie przyjęciu, że w istocie doszło do zwolnienia ze służby w rozumieniu art. 189, jeżeli ten cel wynika z okoliczności zwolnienia i potwierdzony został oświadczeniami zakładu pracy w ramach wszechstronnego badania wszystkich istotnych okoliczności sprawy. Tłumaczenie oświadczeń woli w ten sposób zgodne jest z regułą art. 65 § 1 k.c.