II SA/Sz 86/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Sokołowska (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Marzena Iwankiewicz, Asesor WSA Krzysztof Szydłowski po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 12 maja 2022 r. sprawy ze skargi M. Ż. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oddala skargę Decyzją z dnia [...] czerwca 2021 r., nr [...], Zastępca Kierownika ds. Świadczeń dla Rodziny Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w S. , działając z upoważnienia Wójta Gminy S., po rozpatrzeniu wniosku M. Z., dalej jako "skarżący", odmówił umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na osoby uprawnione. W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wskazał, że na dzień wydania decyzji zadłużenie M. Z. powstałe z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wynosi: należność główna – [...] zł, odsetki ustawowe – [...] zł. Podniósł, iż wnioskodawca poinformował go o terminie (mogącym ulec zmianie po wydaniu wyroku łącznego) opuszczenia Zakładu Karnego, gdzie obecnie przebywa, na marzec 2027 r. W toku postępowania organ I instancji ustalił, że wnioskodawca jest rozwiedziony, ma na utrzymaniu niepełnosprawnego syna legitymującego się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, którym podczas odbywania przez niego kary pozbawienia wolności opiekuje się jego matka, stan zdrowia strony (brak orzeczenia o niepełnosprawności) nie wskazuje natomiast na niemożność podjęcia przez niego pracy i spłaty zadłużenia w przyszłości. Zaznaczył, że nie można wykluczyć, iż w przyszłości sytuacja finansowa wnioskodawcy może ulec poprawie np. w wyniku spadkobrania. Uznał, że fakt odbywania kary pozbawienia wolności nie jest okolicznością zwalniającą dłużnika z obowiązku uregulowania swoich zaległości z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych na rzecz osób uprawnionych i stwierdził, iż w przeciwnym wypadku naganne działanie dłużnika, sprzeczne z przepisami prawa, byłoby premiowane i stawiałoby takiego dłużnika w sytuacji lepszej od dłużników, którzy pracują i spłacają swoje zobowiązania. M. Z. wniósł od powyższej decyzji odwołanie, w którym podniósł, że obecnie odbywa karę pozbawienia wolności, był zatrudniony nieodpłatnie przez półtora roku przy wydawaniu posiłków lecz zrezygnował z tej pracy, ponieważ nie miał szans na płatny etat. Ponadto nadmienił, że ogółem w jednostkach penitencjarnych ma przepracowane nieodpłatnie około 11 lat, jednak nie liczy mu się to do emerytury, nie nabywa żadnych praw pracowniczych, tylko rośnie mu zadłużenie, którego nie ma szans spłacić. Stwierdził, że ponieważ pracuje nieodpłatnie, nie miał nigdy żadnych ulg, nie jest też w stanie spłacić zadłużenia alimentacyjnego. Nadto wskazał, że jest po rozwodzie, sam wychowuje niepełnosprawnego syna, była żona w ogóle się nim nie interesuje, jest pozbawiona praw, ma zasądzone alimenty w wysokości [...] zł, których nigdy nie pobierał. Odnosząc się do ewentualnej poprawy swojej sytuacji finansowej podniósł, że nie oczekuje na żaden spadek, nigdy go nie otrzyma. Podkreślił także, iż jego syn wymaga całodobowej opieki, rehabilitacji, pomocy w podstawowych czynnościach życiowych, nie ma szans na podjęcie stałej pracy, nigdy nie odda syna do żadnego ośrodka, jest mu przykro, że nie może spłacać zadłużenia z powodu opieki nad synem, w której obecnie pomaga mu mama i z uwagi na powyższe wniósł o zmianę decyzji organu I instancji. Decyzją z dnia [...] grudnia 2021 r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735, ze zm.) w związku z art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2021 r. poz. 877, ze zm.), dalej jako "u.p.o.u.a.", utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy wskazał, że materialnoprawną podstawę wydanej w sprawie decyzji stanowił art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a., zgodnie z którym organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że decyzja wydawana w tym przedmiocie ma charakter uznaniowy, ale nie oznacza to, że może zostać podjęta w sposób całkowicie dowolny. Organ II instancji podkreślił, że dłużnik alimentacyjny jest co do zasady osobą borykającą się z problemami finansowymi, dlatego sytuacja dochodowa, rodzinna i zdrowotna dłużnika ubiegającego się o umorzenie należności tytułu wypłaconych z funduszu alimentacyjnego świadczeń powinna wyróżniać go spośród innych dłużników alimentacyjnych. W oparciu o akta przedmiotowej sprawy Kolegium ustaliło, że M. Z. zwrócił się do organu I instancji z prośbą o umorzenie zadłużenia alimentacyjnego. Wnioskodawca wskazał, że przebywa w Zakładzie Karnym, nie posiada żadnego majątku, nieruchomości, nie pracuje, nie stać go na spłatę zadłużenia, chciałby w swoim życiu kiedyś być wolnym od jakichkolwiek zadłużeń, ma bardzo trudną sytuację materialną. Z akt sprawy wynika, że przewidywany termin końca kary odbywania wolności przez odwołującego to marzec 2027 r. Termin ten będzie zmieniony z uwagi na mający być wydany wyrok łączny. Mając na uwadze powyższe, w ocenie Kolegium, sytuacja odwołującego nie nosi cech wyjątkowości przemawiających za umorzeniem należności z tytułu wypłaconych przez organ świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Sam fakt przebywania w Zakładzie Karnym, nieuzyskiwanie dochodów, nie mogą być przesłankami do umorzenia należności objętych wnioskiem. Przesłanką taką nie może też być chęć bycia kiedyś wolnym od zadłużeń. Odwołujący jest osobą zdolną, ze względu na wiek i stan zdrowia (z akt sprawy nie wynika aby miał problemy zdrowotne), do podjęcia zatrudnienia, o czym świadczy m. in. fakt, że wykonywał nieodpłatne prace. Po opuszczeniu Zakładu Karnego będzie miał możliwość uzyskania kwalifikacji zawodowych, znalezienia dobrze płatnej pracy. Zatem powyższe okoliczności nie mogą stanowić uzasadnienia dla uwzględnienia wniosku o umorzenie należności. W związku z powyższym Kolegium uznało, że na obecnym etapie postępowania, nie zachodzą wobec odwołującego na tyle szczególne okoliczności, które wykluczałyby go bezpowrotnie z rynku pracy, uniemożliwiając zwrot należności ponoszonych ze środków publicznych na utrzymanie jego dziecka. Kolegium podkreśliło, że w orzecznictwie sądów administracyjnych zwraca się uwagę na to, że zarówno sam pobyt dłużnika w zakładzie karnym, jak również ewentualne trudności w znalezieniu pracy po jego opuszczeniu nie stanowią wystarczającej przesłanki do uwzględnienia wniosku dłużnika alimentacyjnego w przedmiocie udzielenia ulg w spłacie zadłużenia. Okoliczność odbywania kary pozbawienia wolności nie jest okolicznością obiektywną. Nie stanowi też wystarczającej przesłanki do udzielenia wnioskowanej ulgi w postaci umorzenia, gdyż stanowi efekt, konsekwencję zabronionych z punktu widzenia prawa działań strony w przeszłości. Nie jest to więc okoliczność całkowicie niezależna od niego, na powstanie której nie miał on wpływu. W przeciwnym wypadku naganne działania dłużnika, sprzeczne z normami prawa karnego, byłyby premiowane umarzaniem zaległości z tytułu wypłacanych świadczeń alimentacyjnych, płaconych zamiast dłużnika z budżetu państwa. Państwo obciążyło podatników ciężarem częściowego comiesięcznego utrzymywania dziecka dłużnika, a teraz ma on obowiązek wydatkowane kwoty zwrócić. Organ podkreślił, że zabezpieczenie społeczne nie ma na celu zdejmowania w całości kosztów utrzymania dzieci z barków rodziców tychże dzieci i obciążania nimi podatników. Umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie uzasadnia także chęć podjęcia po opuszczeniu zakładu karnego nowego życia bez obciążenia długami powstałymi przed i podczas pobytu w zakładzie karnym. Organ II instancji wyjaśnił, że umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego ma charakter wyjątkowy i zachodzi jedynie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności sytuacja dochodowa i rodzinna uniemożliwia zobowiązanemu z wywiązania się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Stan taki powinien być jednak efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Pobyt w Zakładzie Karnym do takich przesłanek się nie zalicza. Wszelkiego rodzaju zwolnienia obowiązku alimentacyjnego mają charakter wyjątkowy i powinny być interpretowane w sposób ścisły, a nie rozszerzający, bowiem obowiązek alimentacyjny ciąży bezwzględnie na każdym z rodziców. Stąd, ustalony stan faktyczny i prawny uzasadniał, w ocenie Kolegium, utrzymanie w mocy decyzji organu I instancji. Pismem z dnia [...] grudnia 2021 r. M. Z. wniósł skargę na decyzję organu II instancji do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie. W uzasadnieniu skargi strona zarzuciła organom, iż nie wzięły one pod uwagę faktu, że od 2011 r. skarżący samotnie wychowuje niepełnosprawnego syna, który wymaga stałego nadzoru, opieki lekarskiej i rehabilitacji. Skarżący podniósł, że nie ma możliwości podjęcia stałej pracy, bo musi (po opuszczeniu zakładu karnego) opiekować się chorym synem, jego żona mu w tym nie pomaga, nie odwiedza syna, na którego ma zasądzone alimenty, których jednak skarżący nigdy nie otrzymał. Skarżący nie oczekuje również na spadek. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył co następuje: Na podstawie art. 119 pkt 2 i art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329 – j.t.), dalej jako "p.p.s.a.", sprawa niniejsza została rozpoznana w trybie uproszczonym, na posiedzeniu niejawnym. Skarga okazała się niezasadna, bowiem dokonana przez Sąd, w oparciu o art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 137 – j.t.), kontrola legalności zaskarżonej decyzji wykazała, że akt ten nie narusza prawa. Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego, którą organ ten utrzymał w mocy wydaną z upoważnienia Wójta [...] decyzję, odmawiającą skarżącemu umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Na wstępie rozważań należy wskazać, że podstawę udzielenia ulg w spłacie należności alimentacyjnych stanowi art. 30 u.p.o.u.a. W badanej sprawie zastosowanie miał ust. 2 przywołanego przepisu, który stanowi, że organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Decyzja o zastosowaniu ulg w spłacie należności jest decyzją uznaniową, na co trafnie zwrócił uwagę organ odwoławczy. Oznacza to, że wydanie rozstrzygnięcia pozostaje w wyłącznej gestii organu, który może wnioskowaną ulgę zastosować. Nie oznacza jednak dowolności, bowiem organ swoje stanowisko w tym zakresie winien szczegółowo uzasadnić, w taki sposób, aby z uzasadnienia wynikała jasno motywacja organu, okoliczności które zostały wzięte pod rozwagę przy wydawaniu decyzji, jak również (w przypadku decyzji odmownych), z jakich względów wniosek nie został rozpatrzony pozytywnie. W badanej sprawie zarówno decyzja pierwszej jako i drugiej instancji zawiera wyczerpujące uzasadnienie, z którego wynika z jakich przyczyn wniosek skarżącego nie został uwzględniony. W tym miejscu wyjaśnić należy, że obowiązek alimentacyjny rodziców wobec dzieci wynika wprost z przepisów prawa. Zgodnie z art. 133 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r. poz. 1359 – j.t.), dalej jako "k.r.o.", rodzice obowiązani są do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie, chyba że dochody z majątku dziecka wystarczają na pokrycie kosztów jego utrzymania i wychowania. Obowiązek alimentacyjny, co do zasady, materializuje się z chwilą urodzenia dziecka i polega na pokrywaniu wszystkich niezbędnych wydatków związanych z jego utrzymaniem i edukacją, a także zaspokojeniu szczególnych potrzeb wynikających na przykład z niepełnosprawności. Niewywiązywanie się z obowiązku alimentacyjnego przez rodzica dziecka i bezskuteczność egzekucji może, w przypadkach określonych w ustawie o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, uruchomić pomoc państwa w tym zakresie. Oznacza to, że alimenty zastępczo wypłacane są z funduszu alimentacyjnego, a obowiązkiem dłużnika, stosownie do art. 27 ust. 1 przywołanej ustawy, jest zwrot należności w wysokości wypłaconych z funduszu alimentacyjnego świadczeń wraz z odsetkami. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, według którego umorzenie należności z tego tytułu może nastąpić jedynie w sytuacjach wyjątkowych. Sytuacja rodzinna i dochodowa dłużnika ubiegającego się o umorzenie należności musi go więc wyróżniać spośród innych dłużników alimentacyjnych. Może mieć to miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa lub rodzinna nie pozwala dłużnikowi na wywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego. Okoliczności uzasadniające umorzenie należności z tytułu wypłaconych alimentów muszą mieć charakter wyjątkowy, powinny też być niezależne od dłużnika alimentacyjnego, a więc powinny być następstwem zdarzeń nagłych i nieprzewidywalnych, na powstanie których dłużnik nie miał wpływu, a trudności uniemożliwiające spłatę zadłużenia powinny mieć charakter trwały, bez szans na poprawę (por. wyroki WSA w Łodzi z dnia 30 marca 2022 r., sygn. akt II SA/Łd 956/21, WSA w Szczecinie z dnia 5 maja 2022 r. sygn. akt II SA/Sz 70/22). W przeciwnym wypadku umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego może być odebrane jako forma zachęcenia innych osób do unikania partycypowania w kosztach utrzymania własnych dzieci i przerzucenie tego obowiązku na wszystkich podatników. Na gruncie badanej sprawy okoliczności uzasadniające umorzenie wypłaconych z funduszu alimentacyjnego świadczeń nie zachodzą. Nie ulega bowiem, zadaniem Sądu wątpliwości, że okoliczność iż skarżący przebywa z zakładzie karnym nie stanowi ani stanu nadzwyczajnego, na powstanie którego skarżący nie miał wpływu, ani też takiego, którego nie mógł przewidzieć. Nie ulega również wątpliwości, że skarżący po opuszczeniu zakładu karnego będzie mógł podjąć zatrudnienie, a jego pierwszym obowiązkiem będzie spłata zadłużenia wynikającego z tego, iż nie łożył na utrzymanie własnego dziecka i obowiązek ten musiało przejąć Państwo. Bez znaczenia, na co słusznie zwrócił uwagę organ, pozostaje chęć ułożenia sobie życia na nowo, bez obciążeń w postaci zadłużenia. W sytuacji, gdy skarżący podejmie pracę i zacznie spłacać zadłużenie niewykluczone jest wystąpienie do organu o zastosowanie ulg w spłacie. Nie miała również znaczenia dla rozstrzygnięcia podnoszona przez skarżącego okoliczność, że matka dziecka je porzuciła i nie płaci alimentów. Wskazać bowiem należy, że do utrzymania dziecka zobowiązani są na równi oboje rodzice i w stosunku do każdego z nich organ może prowadzić odrębne postępowanie dotyczące świadczeń alimentacyjnych. Na marginesie jedynie należy zauważyć, że wychowaniem dziecka skarżącego zajmuje się obecnie babcia, zatem zarzuty dotyczące braku możliwości podjęcia pracy przez skarżącego w przyszłości z uwagi na niepełnosprawność dziecka są na obecnym etapie chybione. Nie ma również znaczenia, czy wskazana przez organ potencjalna możliwość poprawy sytuacji materialnej skarżącego w drodze spadkobrania jest realna. Została ona wskazana jedynie jako przykład, zatem nie mogła wpłynąć na ocenę zgodności z prawem zaskarżonej decyzji. Podsumowując organ dokonał prawidłowej oceny zebranego materiału dowodowego i należycie uzasadnił swoje rozstrzygnięcie, co skłoniło Sąd do uznania, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu. Z tych względów Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł o oddaleniu skargi.