I SA/Wa 1503/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Gabriela Nowak Sędziowie WSA Agnieszka Jędrzejewska-Jaroszewicz (spr.) WSA Joanna Skiba Protokolant Zbigniew Dzierzęcki po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 marca 2011 r. sprawy ze skargi E.L. i P.L. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] czerwca 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej oddala skargę. Zaskarżoną decyzją nr [...]) z [...] czerwca 2010 r. Minister Skarbu Państwa na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071, ze zm., dalej k.p.a.) oraz art. 9 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2005 r. Nr 169, poz. 1418, ze zm.), po rozpatrzeniu odwołania E. L. od decyzji Wojewody [...] z [...] marca 2010 r., nr [...] odmawiającej potwierdzenia E. L. oraz P. L. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości przez Z. L. oraz J. L. poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, postanowił utrzymać w mocy zaskarżona decyzję. Decyzją z [...] lutego 2002 r. nr [...] Prezydent Miasta G. wskazał, że E. L. oraz P. L., jako spadkobiercom właściciela mienia nieruchomego pozostawionego poza obecnymi granicami kraju, przysługuje prawo do realizacji uprawnień wynikłych z art. 212 ustawy o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 1997 r. Nr 115 poz.741). Wojewoda [...] decyzją ostateczną z [...] listopada 2008 r. stwierdził nieważność ww. ostatecznej decyzji Prezydenta Miasta G. z [...] lutego 2002 r., a następnie decyzją z [...] marca 2010 r. nr [...], odmówił potwierdzenia E. L. oraz P. L. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu stwierdził, że powodem przedmiotowego rozstrzygnięcia jest niespełnienie przesłanek wynikających z ustawy z 8 lipca 2005 r., w szczególności organ zaznaczył, że właściciele pozostawionych nieruchomości zamieszkiwali w dniu 1 września 1939 r. na obecnym terytorium Polski, a ponadto nie opuścili byłego obszaru państwa polskiego z przyczyn związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. Od decyzji z [...] marca 2010 r. E. L. złożyła [...] marca 2010 r. odwołanie za pośrednictwem Wojewody [...] do Ministra Skarbu Państwa. Wniosła w nim o uchylenie decyzji organu wojewódzkiego oraz o ponowne rozpatrzenie sprawy, w związku z czym Wojewoda [...] przekazał akta sprawy do Ministra Skarbu Państwa pismem z 22 kwietnia 2010 r. Organ II instancji wskazał, że kwestie rekompensat za tzw. mienie zabużańskie reguluje obecnie ustawa z 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, która weszła w życie w dniu 7 października 2005 r. Organ stwierdził swoją właściwość na podstawie art. 9 tej ustawy, zgodnie z którym organem wyższego stopnia w sprawach dotyczących potwierdzenia prawa do rekompensaty jest minister właściwy do spraw Skarbu Państwa. Na podstawie wyroku Sądu Rejonowego w G. z [...] listopada 1990 r. sygn. akt [...] organ odwoławczy ustalił, że J. i Z. L. jako współwłaściciele pozostawili w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. na terenach nie wchodzących obecnie w skład obszaru państwa polskiego, w miejscowości L., w województwie nowogrodzkim dwa odrębne majątki nieruchome tj. parcelę budowlaną uzbrojoną o powierzchni [...] m2 zapisaną w księdze hipotecznej jako działka nr [...], numer hipoteczny [...] oraz parcelę o powierzchni [...]ha zabudowaną w części budynkiem mieszkalnym drewnianym, piętrowym, na podmurówce z cegły, na parterze składającym się z 3 pokoi z kuchnią, a na piętrze z 3 pokoi z łazienką, budynek był kryty blachą, a w pozostałej części parcelę tą stanowił sad owocowy. Jednakże ze znajdującego się w aktach sprawy zaświadczenia Zarządu Miejskiego w [...] z [...] marca 1945 r., nr [...] wynika, że Z. L. zamieszkiwał w K. przy ul. [...] od dnia [...] października 1938 r. do dnia [...] maja 1941 r. Także z pisma E. L. z [...] maja 2009 r., adresowanego do [...] Urzędu Wojewódzkiego wynika, że Z. i J. oraz ich syn J. L. wyjechali z miasta L. w 1938 r., pozostawiając na [...] swoje nieruchomości i w związku z tym w dniu 1 września 1939 r. byli już mieszkańcami K. Powodem wyjazdu z miasta L., zdaniem skarżącej, były względy zdrowotne J. L. Jak podkreślił organ, zgodnie z art. 6 k.p.a. organy administracji publicznej działają na podstawie przepisów prawa. Badając zatem przepisy dotyczące przedmiotowej sprawy, zgodnie z art. 7 k.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności i podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Dalej zgodnie z art. 80 k.p.a. organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona, a zgodnie z art. 104 § 1 k.p.a. organ administracji publicznej załatwia sprawę przez wydanie decyzji, chyba że przepisy kodeksu stanowią inaczej, natomiast na podstawie art. 104 § 2 k.p.a. decyzje rozstrzygają sprawę co do jej istoty w całości lub w części albo w inny sposób kończą sprawę w danej instancji. Zgodnie z art. 27 ustawy z 8 lipca 2005 r. postępowania w sprawach potwierdzenia prawa do rekompensaty wszczęte i niezakończone przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy prowadzi się na podstawie jej przepisów. Wojewoda Śląski, działając na podstawie art. 104 § 1 k.p.a. oraz art. 7 ust. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. decyzją z [...] marca 2010 r. nr [...]odmówił potwierdzenia E. L. oraz P. L. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez Z. L. oraz J. L. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Zgodnie z treścią art. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie wymogi bycia w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim, zamieszkiwania w tym dniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz opuszczenia go z przyczyn, o których mowa w art. 1 i posiadania w momencie podejmowania decyzji przez organ obywatelstwa polskiego. W ocenie organu odwoławczego zebrany w sprawie materiał dowodowy nie daje podstaw do potwierdzenia prawa do rekompensaty stronom niniejszego postępowania, ze względu na to, że prawo do rekompensaty może być uznane jedynie w przypadku, gdy właściciel nieruchomości zamieszkiwał w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Uzasadniając to stanowisko, organ wskazał, że zgodnie z art. 25 Kodeksu cywilnego miejscem zamieszkania osoby fizycznej jest miejscowość, w której ona przebywa z zamiarem stałego pobytu. Ustalenie tego zamiaru powinno być oparte o kryteria zobiektywizowane. O zamieszkiwaniu w jakiejś miejscowości można mówić wówczas, gdy określona miejscowość jest głównym ośrodkiem działalności danej, dorosłej osoby fizycznej i występujące okoliczności pozwalają przeciętnemu obserwatorowi na wyciągnięcie takich wniosków (co wynika z wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 30 marca 2006 r. Sygn. akt I OW 265/05). Na podstawie zaświadczenia zamieszkania Zarządu Miejskiego w [...] z [...] marca 1945 r. nr [...], popartego w swej treści pismem E. L. z [...] maja 2009 r. organ odwoławczy ustalił, że Z. L. (jeden ze współwłaścicieli pozostawionego mienia) nie zamieszkiwał w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium państwa polskiego. Od 1938 roku mieszkał on bowiem wraz z rodziną w K. Miejscem zamieszkania drugiego ze współwłaścicieli majątku pozostawionego, tj. J. L. w dniu [...] września 1939 r. również był K. E. L. w piśmie z [...] maja 2009 r., wskazała bowiem, iż powodem wyjazdu J., Z. oraz J. L. z położonej na byłym terytorium RP miejscowości L. - co nastąpiło w 1938 r. - był stan zdrowia J. L. Zatem Minister Skarbu Państwa, zestawiając dwa powołane dowody, stwierdził bezspornie, iż małżonkowie J. i Z. L. od 1938 r. zamieszkiwali w K., a ich wyjazd z miejscowości L. nie stanowił chwilowego opuszczenia nieruchomości w związku z działaniami wojennymi. Państwo L. w 1938 r. zmienili miejsce zamieszkania na K., gdzie przebywali podczas okupacji Polski, a więc miejsce zamieszkania właścicieli pozostawionego mienia na dzień 1 września 1939 r. nie leżało na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Dlatego, zdaniem Ministra Skarbu Państwa, w niniejszej sprawie nie została spełniona przesłanka z art. 2 ust. 1 ustawy z 8 lipca 2005 r. i w konsekwencji, zdaniem organu II instancji, organ wojewódzki zasadnie odmówił potwierdzenia prawa do rekompensaty E. L. oraz P. L. Na tą decyzję pismem z [...] lipca 2010 r. skargę w imieniu własnym i P. L. wniosła E. L., której (pismem z [...] stycznia 2002 r.) udzielił on pełnomocnictwa do prowadzenia spraw dotyczących nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, również w jego imieniu. Skarżąca zarzuciła, że organy I i II instancji potraktowały jej sprawę w sposób "bezduszny", podnosząc, że jej teściowie nie zdążyli przed wyjazdem z L. w 1938 r. uregulować spraw własnościowych przed wybuchem II wojny światowej. Zdaniem skarżącej w tak wyjątkowej sytuacji "powinna zaistnieć możliwość uchylenia wymagań ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. odnośnie na przykład posiadania karty repatriacyjnej". Skarżąca podniosła także, że przed wejściem w życie ustawy z 8 lipca 2005 r. nie wymagano od niej dokumentów potwierdzających zamieszkiwanie w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczpospolitej Polskiej. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, uznając, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie, zwłaszcza z powodu niespełnienia przez spadkodawców skarżących wymogów art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.). Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje: Przede wszystkim wyjaśnić należy, że zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji orzekając w sprawie nie naruszyły prawa zarówno materialnego, jak i przepisów postępowania administracyjnego, według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania tej decyzji. Zatem kontrola sądowoadministracyjna sprowadza się do zbadania, czy organy, wydając zaskarżony akt, nie naruszyły przepisów prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Ocena dokonywana jest według stanu faktycznego i prawnego na dzień wydania aktu, na podstawie materiału dowodowego zebranego w toku postępowania administracyjnego. Ponadto zgodnie z treścią art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Dokonując oceny zaskarżonej decyzji i zebranego w postępowaniu administracyjnym materiału dowodowego, Sąd uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ zaskarżona decyzja oraz decyzja ją poprzedzająca nie naruszają prawa. W związku ze zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym, sąd podziela stanowisko organu wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. W przedmiotowej sprawie kluczowymi pytaniami jest kwestia czy skarżący są następcami prawnymi J. i Z. małżonków L. oraz czy małżonkowie L. pozostawili po wybuchu wojny 1 września 1939 r. mienie do nich należące poza granicami obecnej Rzeczpospolitej w związku z tymi właśnie działaniami wojennymi. Zgodnie z art. 3 ust. 2 ustawy o rekompensatach zabużańskich w przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej, prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim spadkobiercom, albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2, tj. posiadają obywatelstwo polskie, który to wymóg został bezspornie spełniony przez skarżących. Kwestię następstwa prawnego rozstrzygają postanowienia Sądu Rejonowego w G. z [...] maja 1990 r. sygn. akt [...] oraz z [...] maja 1997 r. sygn. akt [...]. Z pierwszego z opisanych postanowień tego sądu (sygn. akt [...]) wynika, że spadek po J. L. zmarłej [...] maja 1965 r. w K., na podstawie ustawy nabyli Z. L. oraz J. L., a także, że spadek po Z. L. zmarłym [...] kwietnia 1975 r. w G. na podstawie ustawy nabył J. L., który pismem z [...] stycznia 1991 r., złożył wniosek o potwierdzenie prawa do rekompensaty za mienie pozostawione poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Natomiast z postanowienia Sądu Rejonowego w G. z [...] maja 1997 r. sygn. akt [...] wynika, że spadek po J. L. zmarłym [...] sierpnia 1996 r. w Z., na podstawie ustawy nabyli E. L. oraz P. L. Odnośnie drugiej kwestii, wprawdzie na podstawie wyroku Sądu Rejonowego w G. z [...] listopada 1990 r. sygn. akt [...] ustalić można, że J. i Z. L. jako współwłaściciele pozostawili, w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., na terenach nie wchodzących obecnie w skład obszaru państwa polskiego, w miejscowości L., w województwie [...] dwa odrębne majątki nieruchome. Jednakże ze znajdującego się w aktach sprawy (niekwestionowanego, a nawet popartego przez skarżącą w swej treści) zaświadczenia Zarządu Miejskiego w [...] z [...] marca 1945 r., nr [...] wynika , że w dniu wybuchu II wojny światowej – 01.09.1939r. Z. L. zamieszkiwał stale w K. przy ul. [...], począwszy od dnia [...] października 1938 r. Z pisma E. L. z [...] maja 2009 r., adresowanego do [...] Urzędu Wojewódzkiego wynika, że Z. i J. oraz ich syn J. L. wyjechali z miasta L. w 1938 r., pozostawiając na [...] swoje nieruchomości. W związku z tym w dniu 1 września 1939 r. nie byli już mieszkańcami L. lecz K. Powodem wyjazdu rodziny z miasta L., zdaniem skarżącej, były względy zdrowotne J. L., nie zaś późkniejsze działania wojenne. Ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. w art. 1 ust. 1 określa zasady realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w wyniku wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., dokonanego na podstawie tzw. "układów republikańskich" z 1944 r. i umów enumeratywnie w nim wymienionych. Co wynika z treści art. 1 ust. 2, przepisy tej ustawy stosuje się także do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. były zmuszone po 1 września 1939 r. opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Zgodnie z art. 2 tej ustawy prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: 1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim, zamieszkiwał w tym dniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz opuścił je z przyczyn, o których mowa w art. 1; 2) posiada obywatelstwo polskie. Zgodnie z wyrokami sądów administracyjnych w porównywalnych sprawach (wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie: I SA/Wa 2020/05, I SA/Wa 715/08, I SA/Wa 299/10 i I SA/Wa 1512/08) łączne spełnienie wszystkich wymogów art. 1 i 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. jest konieczne i decydujące w kwestii potwierdzenia lub niepotwierdzenia prawa do rekompensaty. Skarga E. L. i P. L., ze względu na niespełnienie powyższych, ustawowych wymogów, nie może być uwzględniona. Jak podkreślił Wojewódzki Sąd Administracyjny w Wyroku z dnia 26 maja 2010 r. (sygn. akt I SA//Wa 299/10, niepubl.): niezbędnym do potwierdzenia prawa do rekompensaty jest, by spadkodawca – pierwotny właściciel – sam był osobą uprawnioną do rekompensaty, poprzez spełnienie przesłanek wskazanych w art. 2 "ustawy zabużańskiej". Pierwotny właściciel musiał więc pozostawić nieruchomości z przyczyn wskazanych w art. 1 powołanej ustawy. Brak spełnienia tej przesłanki oznacza, iż uprawnienie do potwierdzenia prawa do rekompensaty nie przysługuje mu i tym samym nie przysługuje jego ewentualnym spadkobiercom. Niespełnienie tego wymogu oznacza, iż osobom, które wywodzą swoje prawo do rekompensaty jako spadkobiercy pierwotnego właściciela, przedmiotowe prawo nie może być potwierdzone. Należy podkreślić, że wniosek o przyznanie prawa do rekompensaty może zostać uwzględniony jedynie wówczas, gdy spełnione zostaną kumulatywnie wszystkie wskazane w art. 1 i 2 ww. ustawy przesłanki. Niespełnienie chociażby jednej z nich skutkuje utratą prawa do rekompensaty w świetle art. 7 ust. 2 powołanej ustawy. W rozpoznawanej sprawie z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie jednoznacznie wynika, że właściciele nieruchomości opuścili miejscowość Lida przed 1 września 1939 r., z przyczyn innych niż okoliczności związane z wojną. Skoro więc ustawodawca uzależnia przysługiwanie lub nie prawa do rekompensaty właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, od tego czy zamieszkiwał w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz opuścił je z przyczyn, związanych z wybuchem wojny, należy stwierdzić, że państwo L. nie spełnili ustawowych przesłanek. Jak podkreślił Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w sprawie I SA/Wa 1512/08, innych wymogów, niż opisane w art. 1 i 2, przepisy cytowanej ustawy nie przewidują. Przepisy te zaś są oczywiste i jasne i z tego powodu - co podkreślił Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 11 lipca 2008 r. (sygn. akt I OSK 1087/07 - niepubl.) - sięgnięcie w ich przypadku do wykładni innej aniżeli gramatyczna jest nieuprawnione. Zatem wykładnia rozszerzająca, przyznająca prawo do rekompensaty nie tylko osobom spełniającym warunki wyżej opisane byłaby, wobec oczywistości i jasności przepisów ustawy nieprawidłowa. Zgodnie z orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 grudnia 2004 r., sygn. akt K 2/04 rekompensata za pozostawienie mienia w związku z działaniami wojennymi poza obecnym terytorium Rzeczpospolitej nie ma charakteru czysto odszkodowawczego. Cytując więc wspomniane orzeczenie Trybunału: przyrzeczona kompensacja miała przede wszystkim cechy świadczenia "pomocowego" o charakterze w pierwszej kolejności socjalnym (a nie tylko odszkodowawczym), umożliwiającego obywatelom Rzeczypospolitej Polskiej ponowny start życiowy po utracie mienia pozostawionego poza nowymi granicami państwa polskiego. Była, zgodnie z postanowieniami umów republikańskich, przeznaczona wyłącznie dla obywateli Rzeczypospolitej Polskiej (wg stanu prawnego z dnia 1 września 1939 r.) narodowości polskiej i żydowskiej, którzy -decydując się na przesiedlenie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w jej granicach po II wojnie światowej - manifestowali tym postępowaniem swą więź z państwem i narodem polskim. Miała ona zatem zrekompensować niedogodności związane z koniecznością szybkiego opuszczenia domu spowodowaną działaniami wojennymi, ułatwić ponowny start życiowy w nowym miejscu i okolicznościach oraz w pewien sposób "wynagrodzić" przywiązanie do państwa Polskiego, silniejsze od potrzeby zachowania własnego majątku. W przypadku Z. i J. L. żadna z tych funkcji rekompensaty nie miałaby zastosowania, gdyż nie opuścili oni swojego majątku w związku z działaniami wojennymi, ani z przyczyn z nimi związanych. Zatem nie jest w ich przypadku spełniony cel, dla jakiego rekompensata została ustanowiona. Dlatego też skarga jest bezzasadna i podlega oddaleniu. Bezzasadny jest również zarzut skarżącej, że przed wejściem w życie ustawy z 8 lipca 2005 r. nie wymagano od niej dokumentów potwierdzających zamieszkiwanie w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczpospolitej Polskiej, gdyż zgodnie z art. 27 ustawy z 8 lipca 2005 r. postępowania w sprawach potwierdzenia prawa do rekompensaty wszczęte i niezakończone przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy prowadzi się na podstawie jej przepisów. Mając powyższe na uwadze Sąd, na mocy art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku.