I SA/Wa 1542/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Jolanta Dargas, sędzia WSA Magdalena Durzyńska (spr.), sędzia WSA Anna Falkiewicz-Kluj, , Protokolant referent stażysta Marta Stec po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 2 listopada 2022 r. sprawy ze skargi R. H. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia 19 kwietnia 2022 r. nr KO-5/4103/3/22 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta Miasta P. nr DŚR.4014.001183.2021 z dnia 9 grudnia 2021 r. 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. na rzecz R. H. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Zaskarżoną decyzją Nr KO - 5/4103/3/22 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] (dalej jako organ/SKO) utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia 9 grudnia 2021r. Nr DŚR.4014.001183.2021 o odmowie przyznania R.H. (dalej jako skarżąca) prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawnym mężem. W uzasadnieniu organ podał, że wg organu I instancji w przedmiotowej sprawie nie zostały spełnione przesłanki zawarte w art. 17 ust. 1b pkt 1-2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. 2020, poz. 111, dalej jako ustawa), zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Podano, że mąż skarżącej został uznany za trwale niezdolnego do pracy i samodzielnej egzystencji, ale całkowita niezdolność do pracy i niezdolność do egzystencji powstały od 9 grudnia 2002 r., tj. w 58 roku życia, co stanowi negatywną przesłankę do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. SKO zweryfikowało stanowisko organu I instancji co do art. 17 ust. 5 pkt 2a ustawy. Podało jednak, że świadczenie pielęgnacyjne kierowane jest do osób, które wywiązują się ze swego obowiązku alimentacyjnego, osobiście zapewniając stałą i długotrwałą opiekę i pomoc niepełnosprawnemu członkowi rodziny i jednocześnie z tego właśnie powodu zaprzestają aktywności zawodowej lub nie podejmują zatrudnienia. Jak wskazano, świadczenie pielęgnacyjne ma na celu zrekompensować osobie - która zmuszona była zrezygnować z zatrudnienia lub nie może podjąć zatrudnienia w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny - utracony zarobek. Odnosząc powyższe do stanu faktycznego sprawy SKO uznało, że jakkolwiek R. H., w myśl przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z dnia 25 lutego 1964 r. (t. j. Dz. U. z 2020, poz. 1359), jest osobą zobowiązaną do alimentacji wobec swojego małżonka W.H., to jednak nie wykazano związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia a opieką nad mężem. Organ podał w tym zakresie, że źródłem utrzymania rodziny jest emerytura męża, a do września 2021r. stanowiły je również dochody z działalności gospodarczej skarżącej, którą to działalność prowadziła ona sezonowo - przez dwa miesiące w roku, a ponadto skarżąca i jej mąż mogą liczyć na pomoc syna, który odwiedza ich w każdy weekend i opiekuje się wtedy ojcem a także pomaga finansowo, gdy zaistnieje taka potrzeba. Dalej organ podał, że mąż skarżącej choruje od ok. 15 lat (stwardnienie rozsiane i cukrzyca), porusza się po mieszkaniu przy pomocy wózka - dłuższe przebywanie na wózku powoduje ból pleców, więc spędza czas w pozycji leżącej, z toalety korzysta bezpośrednio z wózka, na noc jest pampersowany; jest przy tym sprawny umysłowo i pozostaje w kontakcie werbalnym; o jego higienę dba skarżąca (mycie, golenie, strzyżenie, pielęgnacja skóry). Ponadto Pani H. przygotowuje i podaje leki - rano i wieczorem, mierzy poziom cukru we krwi. Wg ustaleń mąż pozostaje pod opieką neurologa i kardiologa, korzysta z rehabilitacji domowej z NFZ dwa razy w tygodniu na ok. godzinę (itd.). Organ podał też, że w trakcie składania wyjaśnień w siedzibie Kolegium, małżonek skarżącej przebywał w domu sam, natomiast w czasie gdy przebywała w U. prowadząc tam działalność gospodarczą, wynajmowała opiekunkę do męża, która świadczyła pomoc w ciągu dnia, natomiast nocą zostawała z nim jego siostra. Podając powyższe SKO uznało, że nie zachodzi zawiązek przyczynowy między rezygnacją z zatrudnienia a koniecznością opieki nad mężem, gdyż skarżąca z powodzeniem godziła tę opiekę z prowadzeniem działalności gospodarczej dzięki szczególnej sytuacji, jaką było wykonywanie pracy tylko przez dwa miesiące w ciągu roku, a przez pozostałe miesiące pozostawała w domu i była w pełni dyspozycyjna. Wg organu skarżąca mogła liczyć na pomoc siostry męża i syna, który mieszka w tym samym mieście, zatrudniała też opiekunkę do pomocy w ciągu dnia. Zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej nastąpiło w dniu 27 września 2021 r., a wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego opatrzony jest datą 8 października 2021r., zatem w okresie, gdy skarżąca nie wykonywała pracy w prowadzonym przez siebie lokalu gastronomicznym. Wg SKO skarżąca może liczyć na pomoc rodziny, a z osiąganych dochodów była w stanie wynająć opiekunkę na czas swojej nieobecności. Jak wskazało SKO, świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy, nie jest przyznawane za samą opiekę nad osobą niepełnosprawną o znacznym stopniu niepełnosprawności (np. mężem) - bowiem ta wynika z prawnego i moralnego obowiązku względem współmałżonka - lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Świadczenie to nie może być zatem traktowane jako zastępcze źródło dochodu. W konsekwencji sprawowana opieka, a ściślej mówiąc jej wymagany, konieczny i wykonywany w stosunku do danej osoby niepełnosprawnej zakres, musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania jakiejkolwiek pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły, a taki w niniejszej sprawie nie zachodzi. SKO wskazało, że materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. 2020, poz. 111). Stanowi on, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują tub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacz/tym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W skardze na ww. decyzję skarżąca zarzuciła SKO naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Wskazując na powyższe skarżąca wniosła o uchylenie decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia 19 kwietnia 2022 r. nr KO-420/4103/3/22 oraz poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta [...] z dnia 9 grudnia 2021 r i decyzji i zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga ma uzasadnione podstawy. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji, jak również decyzji wydanej przez organ pierwszej instancji, stanowiły przepisy ustawy 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2022r., poz 615, dalej jako ustawa). Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy świadczenie pielęgnacyjne przysługuje z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką sprawowaną nad określonym członkiem rodziny. W kontrolowanej sprawie nie budzi wątpliwości pokrewieństwo jak i niepełnosprawność osoby wymagającej opieki. Bezsporna wg organu pozostaje też okoliczność, że skarżąca sprawuje rzeczywistą opiekę nad niepełnosprawnym mężem, SKO twierdzi jednak, że dotychczasowy charakter pracy skarżącej i jej dochody pozwalały zapewnić mężowi opiekę przez inne osoby. W odniesieniu do kryterium określonego w art. 17 ust. 1b ustawy, tj. kryterium daty powstania niepełnosprawności, zasadnie SKO przyjęło, że w punkcie 2 sentencji wyroku z 21 października 2014 r., sygn. K 38/13 (OTK-A 2014/9/10), Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy, w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W jednolitym obecnie orzecznictwie sądów administracyjnych, uznaje się, że brak zmiany przez ustawodawcę treści art. 17 ust. 1b ustawy zgodnie ze stanowiskiem Trybunału Konstytucyjnego powoduje, że w tak ukształtowanym stanie prawnym, przy rozpatrywaniu wniosków opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego - wobec wynikającego z ww. wyroku z 21 października 2014 r. wymogu ich równego traktowania bez względu na moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki - organy mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia z wyłączeniem tej części art. 17 ustawy, która została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 czerwca 2017 r., I OSK 2920/16, Lex nr 2324296, 2 czerwca 2017 r., I OSK 108/12, Lex nr 1260038 oraz 26 maja 2017 r., I OSK 128/16, Lex nr 2305184). W realiach rozpoznawanej sprawy nieusprawiedliwione było więc przyjęcie przez organ I instancji, że ustalenie niepełnosprawności u męża skarżącej po ukończeniu 18 roku życia i nie w trakcie nauki w szkole, uzasadnia odmowę przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia. Weryfikacyjne stanowisko Kolegium zasługuje w tym zakresie na całkowitą aprobatę. W zaskarżonej decyzji SKO uznało jednak na brak związku przyczynowego między rezygnacją z zatrudnienia i sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym mężem. Wskazano tu na charakter pracy i dochody umożliwiające zlecanie opieki osobom trzecim. Stanowiska tego Sąd w tym składzie nie podziela. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest zapewnienie odpowiednich świadczeń dla członków rodzin osób niepełnosprawnych, którzy poświęcając się dla najbliższych rezygnują z zatrudnienia, aby stale się nimi opiekować. Celem uregulowania z art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy jest udzielenie pomocy państwa osobie, która podejmuje się sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną i tym samym, na czas tej opieki, dobrowolnie pozbawia się potencjalnego dochodu. Musi zatem istnieć związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia a podjęciem opieki. Świadczenie pielęgnacyjne jest niejako surogatem wynagrodzenia za pracę, które jest uzyskiwane przez uprawnionego nie od pracodawcy z tytułu świadczenia pracy, a na podstawie decyzji administracyjnej, w związku z koniecznością rezygnacji przez wnioskującego z zatrudnienia z powodu opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Celem ustawodawcy było zapewnienie osobie rezygnującej z zatrudnienia lub go niepodejmującej, ekwiwalentu zatrudnienia, którego nie może podjąć lub kontynuować ze względu na sprawowanie opieki nad niepełnosprawną osobą. Wbrew twierdzeniom organu, jego zadaniem nie jest wykazanie czy osoba wnioskująca o sporne świadczenie prowadząc dotychczasowy sposób życia i osiągając dotychczasowe dochody może nadal funkcjonować sprawując opiekę nad osobą najbliższą i pracując. Bez znaczenia w realiach tej sprawy jest czas pracy i jej charakter. Organ podał, że mąż skarżącej porusza się na wózku, jest pampersowany i regularnie rehabilitowany, a pomimo to skarżąca może pracować, jak dotychczas, może prosić o pomoc syna i siostrę męża, a więc jej rezygnacja z zatrudnienia nie znajduje uzasadnienia i nie ma związku ze sprawowaną nad mężem opieką. Ten pogląd jest nie do przyjęcia. Ustawodawca jasno określił podstawy przyznania wnioskowanego świadczenia. Jak jednoznacznie stanowi art. 17 ust. 1 ustawy, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeśli wnioskodawca (...) rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przepis ten nie określa innych przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, w szczególności zadaniem SKO nie jest badanie czy wnioskodawca może godzić pełną opiekę nad osobą najbliższą i nadal pracować zawodowo. Rezygnacja z zatrudnienia lub niepodejmowanie zatrudnienia w związku ze sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną wypełniają warunki ustawowe. Istotna jest obiektywnie zaistniała konieczność sprawowania opieki, a w tej sprawie ta jest oczywista i nie budzi żadnych wątpliwości – czego zresztą SKO nie zanegowało. Przywołany wyżej przepis ten nie wyznacza też ram czasowych dotyczących podejmowania bądź niepodejmowania aktywności zawodowej czy też rezygnacji z aktywności, a tym bardziej charakteru aktywności zawodowej i kryterium dochodowego. Wobec tego okoliczność, że skarżąca była dotychczas aktywna zawodowo a charakter prowadzonej przez nią działalności i pomoc osób trzecich umożliwiały jej pracę - nie wyklucza, co do zasady, przyznania spornego świadczenia w związku z rezygnacją z zatrudnienia z uwagi na sprawowanie opieki. Skarżąca złożyła wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w okresie, w którym jej mąż legitymował się orzeczeniem o zaliczeniu do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym ze wskazaniem na konieczność stałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Skarżąca sprawuje obecnie nad mężem opiekę, której zakres wyklucza możliwość podjęcia zatrudnienia, zrezygnowała też z prowadzenia działalności gospodarczej. W sprawie została zatem spełniona przesłanka przyznania świadczenia wynikająca z art. 17 ust. 1 ustawy, jaką jest niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną osobą bliską. Skutkowało to uchyleniem zaskarżonej decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 17 ust. 1 ustawy (w zw. z art. 135 ppsa). Rozpoznając ponownie sprawę organ będzie związany oceną prawną i wskazaniami zawartymi w niniejszym uzasadnieniu (art. 153 ppsa).