I SA/Wa 1717/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Monika Nowicka (spr.) asesor WSA Agnieszka Miernik asesor WSA Sławomir Antoniuk Protokolant Rafał Puścian po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 maja 2006r. sprawy ze skargi T. S. na decyzję Ministra Infrastruktury z dnia [...] lipca 2005r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia uprawnień do zaliczenia wartości mienia pozostawionego poza granicami państwa polskiego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody [...] z dnia [...] marca 2005r. nr [...], 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu. I SA/Wa 1717/05 UZASADNIENIE Zaskarżoną decyzją z dnia [...] lipca 2005 r. nr [...] Minister Infrastruktury utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] marca 2005 r. nr [...] z dnia [...] marca 2005r. orzekającą o odmowie potwierdzenia posiadania przez T. S. i M. W. uprawnień do zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami Państwa Polskiego. Powyższe rozstrzygnięcie zostało oparte na następujących ustaleniach faktycznych i ocenach prawnych: Wojewoda [...] - działając na podstawie przepisu art. l ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. o zaliczaniu na poczet ceny sprzedaży albo opłat z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu Państwa wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego (Dz. U. z 2004 r. Nr 6, poz. 39), decyzją z dnia [...] marca 2005 r. orzekł o odmowie stwierdzenia posiadania przez wnioskodawczynie tj. T. S. i M. W. uprawnień do zaliczenia wartości nieruchomości stanowiącej folwark C., położony w gminie R. w powiecie [...] a pozostawionej przez ich ojca – M. R. poza obecnymi granicami państwa polskiego. W uzasadnieniu powyższej decyzji organ wojewódzki stwierdził, iż M. R. powrócił do kraju w dniu 15 października 1948r. z terytorium Afryki, a zatem w myśl powołanej ustawy nie był osobą uprawnioną do zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami państwa polskiego. Od powyższej decyzji odwołanie wniosła M. S. podnosząc, iż decyzja organu wojewódzkiego była dla stron krzywdząca i naruszała zasadę równego traktowania obywateli. M. R. nie ewakuował się bowiem do Polski z terenów wschodnich, ponieważ w czerwcu 1941 r. został aresztowany przez NKWD i osadzony w obozie w S. Rozpatrując sprawę w trybie instancji odwoławczej Minister podniósł, że - zgodnie z art. 1 powołanej ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. - określa ona zasady zaliczania na poczet ceny sprzedaży albo opłat z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu Państwa wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., za pozostawienie których miały przysługiwać świadczenia przewidziane w: 1) układzie z dnia 9 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącym ewakuacji obywateli polskich z terytorium B.S.R.R. i ludności Białoruskiej z terytorium Polski; 2) układzie z dnia 9 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącym ewakuacji obywateli polskich z terytorium U.S.R.R. i ludności ukraińskiej z terytorium Polski; 3) układzie z dnia 22 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Litewskiej Socjalistycznej Republiki Rad, dotyczącym ewakuacji obywateli polskich z terytorium Litewskiej S.R.R. i ludności litewskiej z terytorium Polski; 4) umowie z dnia 6 lipca 1945 r. między Tymczasowym Rządem Jedności Narodowej Rzeczypospolitej Polskiej i Rządem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich o prawie zmiany obywatelstwa radzieckiego osób narodowości polskiej i żydowskiej, mieszkających w ZSRR, i o ich ewakuacji do Polski, i o prawie zmiany obywatelstwa polskiego osób narodowości rosyjskiej, ukraińskiej, białoruskiej, rusińskiej i litewskiej, mieszkających na terytorium Polski, i o ich ewakuacji do ZSRR. Wskazano przy tym, iż w aktach sprawy znajduje się przepustka nr [...], wydana przez Państwowy Urząd Repatriacyjny w M., z której wynikało, iż M. R. powrócił do kraju z terytorium A. i przeszedł przez Punkt Odbiorczy w M. w dniu 15 października 1948 r. W dniu 30 maja 1970 r. M. R. zmarł a prawa spadkowe po nim - na podstawie postanowienia Sądu Powiatowego w G. z dnia [...] września 1970r. sygn. akt Ns [...] – nabyły: J. R., T. S. i M. W. Natomiast spadek po J. R. - na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego W. z dnia [...] października 1995r. sygn. akt [...], przeszedł na T. S. i M. W. Ponieważ pozostawiona nieruchomość znajduje się obecnie na terenie L., wobec czego w sprawie miał zastosowanie układ z dnia 22 września 1944 r. zawarty pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Litewskiej Socjalistycznej Republiki Rad, dotyczący ewakuacji obywateli polskich z terytorium Litewskiej S.R.R. i ludności litewskiej z terytorium Polski. Zgodnie z artykułem 1 w/w układu układające się strony, zobowiązały się przystąpić do ewakuacji wszystkich Polaków i Żydów będących obywatelami polskimi do dnia 17 września 1939 r., mieszkających na terenach Litewskiej S. R.R. i chcących się przesiedlić na terytorium Polski. Organ nadmienił przy tym, że ewakuacja dotyczyła jedynie tych osób, które wyraziły chęć ewakuowania się i co do przyjęcia których wyrażona była zgoda Rządu Litewskiej S.R.R. i Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego. Chęć ewakuowania się mogła być wyrażona ustnie jak i pisemnie. Stosownie do artykułu 2 układu strony ustaliły, że ewakuacja zostanie rozpoczęta w dniu 1 grudnia 1944 r. i zakończy się w dniu 1 kwietnia 1945 r. W okresie od 15 października do 1 grudnia 1944 r. miała zostać przeprowadzona ewidencja ilości, miejsca pobytu i narodowość osób pragnących się ewakuować. Protokołem uzupełniającym do układu z dnia 22 września 1944 r., termin ewakuacji został przedłużony do dnia 15 czerwca 1946 r. Zgodnie z artykułem 19 układu przy przekazaniu partii ewakuowanych Przedstawiciel Państwa wysyłającego, wręczał za pokwitowaniem Przedstawicielowi Państwa przyjmującego listę osób znajdujących się w transporcie. Artykuł 4 pkt 6 układu zawierał zobowiązanie Państwa Polskiego do rekompensaty za pozostawione w wyniku ewakuacji mienie. Zobowiązanie to jest obecnie realizowane na podstawie ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. o zaliczeniu na poczet ceny sprzedaży albo opłat z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu Państwa wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Państwa Polskiego. Ponadto, powołując się na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 grudnia 2004 r. sygn. akt K 2/045, Minister stwierdził, ze przyrzeczona kompensacja miała przede wszystkim cechy świadczenia "pomocowego" o charakterze w pierwszej kolejności socjalnym (a nie tylko odszkodowawczym), umożliwiającego obywatelom Rzeczypospolitej Polskiej ponowny start życiowy po utracie mienia pozostawionego poza nowymi granicami państwa polskiego. Była, zgodnie z postanowieniami umów republikańskich, przeznaczona wyłącznie dla obywateli RP (wg stanu prawnego z dnia l września 1939 r.) narodowości polskiej i żydowskiej, którzy - decydując się na przesiedlenie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w jej granicach po II wojnie światowej - manifestowali tym postępowaniem swą więź z państwem i narodem polskim. Zaakcentowano również, że w odniesieniu do tych osób (inaczej niż w przypadku nacjonalizacji mienia) nie nastąpiło przymusowe przejęcie ich praw majątkowych lub zarządu mieniem przez państwo polskie czy jego instytucje. Państwo polskie, a z instytucjonalnego punktu widzenia - Skarb Państwa Rzeczypospolitej Polskiej - nie stało się bowiem beneficjentem przejęcia czy też tylko użytkownikiem mienia (ruchomego oraz nieruchomego) pozostawionego poza wschodnimi granicami państwa polskiego a zmiana granic ( ze szkodą dla Z. ) nie została spowodowana przez państwo polskie ani nie przyczyniło się ono do tej zmiany. Zatem kompensacja wartości pozostawionego mienia przez państwo polskie nie miała i nadal nie ma natury i cech odszkodowania (w znaczeniu cywilnoprawnym) za mienie wywłaszczone de facto (lub bez podstawy prawnej), ale charakter sui generis publiczno-prawnej pomocy majątkowej dla obywateli polskich, którzy objęci zostali przemieszczeniem na terytorium państwa polskiego w jego powojennych granicach. Uzasadniając swoje stanowisko organ odwoławczy podniósł też, iż jedynie fakt przemieszczenia się i zamieszkania na obszarze państwa polskiego bezpośrednio po przemieszczeniu (repatriacji) mógł być zasadnie uznany za warunek korzystania z uprawnień kompensacyjnych a zatem w kontekście powyższego Minister podzielił stanowisko Wojewody, iż M. R. nie był osobą, o której mowa w art. 1 układu z dnia 22 września 1944 r., gdyż przybył do kraju z terytorium A., a tym samym przed powrotem do kraju nie zamieszkiwał na terenach Litewskiej S.R.R., co w konsekwencji prowadziło do wniosku, że organ wojewódzki zasadnie odmówił wnioskodawczyniom, będącym spadkobierczyniami w/w potwierdzenia prawa do zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami państwa polskiego. Powyższa decyzja oraz decyzją ją poprzedzająca stały się z kolei przedmiotem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, którą wniosła T. S. W skardze skarżąca podniosła, że ojciec jej z tego powodu powrócił do Polski z A. a nie z K., gdzie zamieszkiwał przed wojną, gdyż w czasie wojny został aresztowany przez NKWD i osadzony w obozie S., – po podpisaniu układu Sikorski – Majski dostał się do Armii Polskiej pod dowództwem gen. Andersa i z Armią tą opuścił tereny Związku Radzieckiego. W związku z powyższym skarżąca wywodziła, że M. R. nie miał żadnego wpływu na fakty i zdarzenia w jakich przyszło mu żyć po 1 września 1939 r. w tym m. in. na okoliczność opuszczenia własnego domu i całego terenu Kresów. W odpowiedzi na skargę Minister Infrastruktury wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Wojewódzki Sąd Administracyjny sprawuje, w zakresie swojej właściwości, kontrolę – pod względem zgodności z prawem – zaskarżonych aktów lub czynności organów administracji publicznej, przy czym kontrola Sądu sprowadza się do zbadania, czy organy administracji w toku rozpoznawania sprawy nie naruszyły prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Ponieważ w rozpatrywanej sprawie Sąd uznał, że miało miejsce tego rodzaju naruszenie prawa, skutkowało to uchyleniem zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej. Jak wynika z treści zaskarżonego rozstrzygnięcia powodem odmowy uwzględnienia wniosku o zaliczenie wartości mienia pozostawionego na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa Polskiego w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. była okoliczność, że ojciec wnioskodawczyń – M. R. powrócił do Polski nie z terenów Związku Radzieckiego a z Afryki. Zatem – zdaniem organów – nie można było w tym przypadku mówić, że były właściciel majątku pozostawionego na Kresach Wschodnich był osobą, która repatriowała się do Kraju w oparciu o układ zawarty w 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Litewskiej Socjalistycznej Republiki Rad. Należy zwrócić jednak uwagę, że w myśl orzecznictwa Sądu Najwyższego (vide: uchwały 7 sędziów z dnia 30 maja 1990 r. sygn. akt III CZP 1/90 OSNC 1990/10-11/129 i z dnia 10 kwietnia 1991 r. sygn. akt III CZP 84/90 OSNC 1991/8-9/97), które choć miało miejsce pod rządami dawnych regulacji prawnych dotyczących przedmiotowej materii, ale nie straciło swej aktualności także w stosunku do ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. (będącej podstawą rozstrzygnięcia), krąg osób uprawnionych do ekwiwalentu za pozostawione mienie nie może być ustalany przy uwzględnieniu wyłącznie kryteriów obiektywnych tzn. na podstawie tylko brzmienia umów międzynarodowych, regulujących repatriację obywateli polskich z tzw. terenów wschodnich. Kryteria obiektywne nie mogą być bowiem jedyną podstawą ocen zachowań Polaków, którzy w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. znaleźli się poza dawnymi granicami Państwa Polskiego. Obywatele polscy zamieszkujący na tzw. ziemiach wschodnich byli po dniu 17 września 1939 r. całkowicie pozbawieni ochrony prawnej przez polski porządek prawny i poddani byli powszechnej dyskryminacji prawnej. W związku z powyższym w tych sytuacjach muszą być brane także pod uwagę kryteria subiektywne, które pozwalają na ocenę zachowań Polaków w konkretnych, indywidualnych warunkach w jakich znalazły się poszczególne osoby. W przedmiotowej sprawie M. R. opuścił swoje miejsce zamieszkania nie dobrowolnie a na skutek aresztowania go przez NKWD i został osadzony w obozie. Następnie opuszczenie przez niego terenów Kresów Wschodnich spowodowane zostało zaciągnięciem się do Armii gen. Andersa. Nadmienić także wypada, iż jego powrót do Polski odbył się poprzez Punkt Repatriacyjny, w którym otrzymał dokument jako repatriant. Zatem nie można było w tym przypadku pominąć powyższych okoliczności i traktować ich jako nie mających znaczenia. Ponadto - zgodnie z powołanym wyżej orzecznictwem – na równi z osobami, które powróciły do kraju na podstawie umów zawartych w latach 1944 – 1957, powinny być traktowane osoby, które nie mogły poddać się "procedurze" określonej w tych umowach, gdyż w tym okresie - z przyczyn od siebie niezależnych - nie przebywały w ZSRR a pozostawiły swoje mienie nieruchome na terenach nie wchodzących obecnie w skład Państwa, zamieszkiwały na tych terenach przed 1 września 1939 r. i opuściły ZSRR przed rozpoczęciem ewakuacji (np.: zbiegły na terytorium obecne Polski z obawy przed represjami, zostały wywiezione na roboty przymusowe do Niemiec skąd powróciły do Polski, czy przybyły do kraju w szeregach wojska). Ponieważ warunki te spełniał M. R. organ winien powyższe uwzględnić. Rozpatrując ponownie sprawę – z uwagi na wejście w życie ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418), której regulacje są już zgodne ze wskazaną wyżej linią orzecznictwa, przepisy tej ustawy winny być podstawą nowego rozstrzygnięcia. Biorąc powyższe pod uwagę Sąd uznając sprawę za niewystarczająco wyjaśnioną – z mocy przepisów art. 145 § 1 pkt 1 lit c w związku z art. 152 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) – orzekł jak w sentencji.