I SA/Wa 1800/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jolanta Rudnicka Sędziowie WSA Monika Nowicka (spr.) asesor WSA Sławomir Antoniuk Protokolant Maciej Kozłowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 maja 2006 r. sprawy ze skargi B. N. na decyzję Ministra Infrastruktury z dnia [...] sierpnia 2005 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia posiadania uprawnień do zaliczenia wartości mienia pozostawionego poza obecnymi granicami państwa polskiego 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody [...] z dnia [...] grudnia 2004 r., nr [...], 2) stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu, 3) zasądza od Ministra Transportu i Budownictwa na rzecz B. N. kwotę 200 zł (dwieście złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. I SA/Wa 1800/05 UZASADNIENIE Zaskarżoną decyzją z dnia [...] sierpnia 2005 r. nr [...] Minister Infrastruktury utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] nr [...] z dnia [...] grudnia 2004 r. odmawiającą potwierdzenia posiadania uprawnień do zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami państwa polskiego. Powyższe rozstrzygnięcie zostało oparte na następujących ustaleniach faktycznych i ocenach prawnych: Decyzją nr [...] z dnia [...] grudnia 2004 r. Wojewoda [...] odmówił B. N. potwierdzenia posiadania uprawnień do zaliczenia wartości pozostawionej przez niego poza obecnymi granicami Państwa Polskiego w G. w województwie [...] nieruchomości Od decyzji tej B. N. złożył odwołanie, w którym wskazał, że błędnie organ wojewódzki przyjął, iż wyjechał on do W. na początku 1942 r., gdyż w rzeczywistości wyjechał on w tym okresie czasu z G. do przyjaciół w okolicach Nowodrucka k/Konstantynowa a następnie - do Wilna, skąd dopiero w 1943 r. przekroczył "zieloną granicę" i osiedlił się w W. Rozpatrując sprawę w trybie instancji odwoławczej Minister podniósł, że - zgodnie z art. l ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. o zaliczaniu na poczet ceny sprzedaży albo opłat z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu Państwa wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego ( Dz. U. z 2004 r. Nr 6, poz. 39 ) - określa ona zasady zaliczania na poczet ceny sprzedaży albo opłat z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu Państwa wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Państwa Polskiego w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., za pozostawienie których miały przysługiwać świadczenia przewidziane w zwartym: 1) układzie z dnia 9 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącym ewakuacji obywateli polskich z terytorium B.S.R.R. i ludności Białoruskiej z terytorium Polski; 2) układzie z dnia 9 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącym ewakuacji obywateli polskich z terytorium U.S.R.R. i ludności ukraińskiej z terytorium Polski; 3) układzie z dnia 22 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Litewskiej Socjalistycznej Republiki Rad, dotyczącym ewakuacji obywateli polskich z terytorium Litewskiej S.R.R. i ludności litewskiej z terytorium Polski; 4) umowie z dnia 6 lipca 1945 r. między Tymczasowym Rządem Jedności Narodowej Rzeczypospolitej Polskiej i Rządem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich o prawie zmiany obywatelstwa radzieckiego osób narodowości polskiej i żydowskiej, mieszkających w ZSRR, i o ich ewakuacji do Polski, i o prawie zmiany obywatelstwa polskiego osób narodowości rosyjskiej, ukraińskiej, białoruskiej, rusińskiej i litewskiej, mieszkających na terytorium Polski, i o ich ewakuacji do ZSRR. Ponadto wskazano także, że - stosownie do art. 2 ust. 2 powołanej ustawy- w razie śmierci właściciela nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami państwa polskiego, prawo do zaliczenia wartości nieruchomości przysługuje łącznie wszystkim jego spadkobiercom, jeżeli posiadają oni obywatelstwo polskie albo jednemu z nich - wskazanemu przez pozostałych spadkobierców. Organ ustalił, że nieruchomość pozostawiona przez B. N. znajduje się obecnie na terenie Litwy, wobec czego w sprawie miał zastosowanie układ z dnia 22 września 1944 r. zawarty pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Litewskiej Socjalistycznej Republiki Rad, dotyczący ewakuacji obywateli polskich z terytorium Litewskiej S.R.R. i ludności litewskiej z terytorium Polski. Zgodnie z artykułem l w/w układu układające się strony, zobowiązywały się przystąpić do ewakuacji wszystkich Polaków i Żydów będących obywatelami polskimi do dnia 17 września 1939 r., mieszkających na terenach Litewskiej S. R.R. i chcących się przesiedlić na terytorium Polski. Organ nadmienił przy tym, że ewakuacja dotyczyła jedynie tych osób, które wyraziły chęć ewakuowania się i co do przyjęcia których wyrażona była zgoda Rządu Litewskiej S.R.R. i Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego. Chęć ewakuowania się mogła być wyrażona przy tym ustnie jak i pisemnie. Stosownie do artykułu 2 układu strony ustaliły, że ewakuacja zostanie rozpoczęta w dniu l grudnia 1944 r. i zakończy się w dniu l kwietnia 1945 r. W okresie od 15 października do l grudnia 1944 r. miała zostać przeprowadzona ewidencja ilości, miejsca pobytu i narodowość osób pragnących się ewakuować. Protokołem uzupełniającym do układu z dnia 22 września 1944 r., termin ewakuacji został przedłużony do dnia 15 czerwca 1946 r. Zgodnie z artykułem 19 układu przy przekazaniu partii ewakuowanych Przedstawiciel Państwa wysyłającego, wręczał za pokwitowaniem Przedstawicielowi Państwa przyjmującego listę osób znajdujących się w transporcie. Artykuł 4 pkt 6 układu zawierał zobowiązanie Państwa Polskiego do rekompensaty za pozostawione w wyniku ewakuacji mienie. Zobowiązanie to jest obecnie realizowane na podstawie ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. o zaliczeniu na poczet ceny sprzedaży albo opłat z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu Państwa wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Państwa Polskiego. Ponadto, powołując się na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 grudnia 2004 r. sygn. akt K 2/045, Minister stwierdził, ze przyrzeczona kompensacja miała przede wszystkim cechy świadczenia "pomocowego" o charakterze w pierwszej kolejności socjalnym (a nie tylko odszkodowawczym), umożliwiającego obywatelom Rzeczypospolitej Polskiej ponowny start życiowy po utracie mienia pozostawionego poza nowymi granicami państwa polskiego. Była, zgodnie z postanowieniami umów republikańskich, przeznaczona wyłącznie dla obywateli RP (wg stanu prawnego z dnia l września 1939 r.) narodowości polskiej i żydowskiej, którzy - decydując się na przesiedlenie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w jej granicach po II wojnie światowej - manifestowali tym postępowaniem swą więź z państwem i narodem polskim. Zaakcentowano również, że w odniesieniu do tych osób (inaczej niż w przypadku nacjonalizacji mienia) nie nastąpiło przymusowe przejęcie ich praw majątkowych lub zarządu mieniem przez państwo polskie czy jego instytucje. Państwo polskie, a z instytucjonalnego punktu widzenia - Skarb Państwa Rzeczypospolitej Polskiej - nie stało się bowiem beneficjentem przejęcia czy też tylko użytkownikiem mienia (ruchomego oraz nieruchomego) pozostawionego poza wschodnimi granicami państwa polskiego a zmiana granic (ze szkodą dla Zabużan ) nie została spowodowana przez państwo polskie ani nie przyczyniło się ono do tej zmiany. Zatem kompensacja wartości pozostawionego mienia przez państwo polskie nie miała i nadal nie ma natury i cech odszkodowania (w znaczeniu cywilnoprawnym) za mienie wywłaszczone de facto (lub bez podstawy prawnej), ale charakter sui generis publiczno-prawnej pomocy majątkowej dla obywateli polskich, którzy objęci zostali przemieszczeniem na terytorium państwa polskiego w jego powojennych granicach. Uzasadniając swoje stanowisko organ odwoławczy podniósł, że w aktach sprawy znajdowało się pismo B. N. z dnia 19 października 2004 r. z którego wynikało, że po 1941 r. przedostał się on przez "zieloną granicę" i przyjechał do W. ( w odwołaniu twierdził, że przyjazd do stolicy nastąpił w 1943 r. ). Niezależnie jednak czy wnioskodawca opuścił tereny Kresów Wschodnich w 1941 r. czy w 1943 r., nastąpiło to jeszcze przed zawarciem układu z dnia 22 września 1944 r. a zatem - w kontekście powyższego - Minister podzielił stanowisko Wojewody, iż B. N. nie był osobą, o której mowa w art. l układu z dnia 22 września 1944 r., co w konsekwencji prowadziło do wniosku, że organ wojewódzki zasadnie odmówił mu potwierdzenia prawa do zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami Państwa Polskiego. Powyższa decyzja stała się z kolei przedmiotem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, którą wniósł wnioskodawca. W skardze skarżący podniósł, że w 1945 r. Państwowy Urząd Repatriacyjny uznał go za repatrianta i przydzielił mu – jako rekompensatę z tego tytułu – mienie poniemieckie w Wesołej, która to decyzja do tej pory nie została wykonana. Obecnie zaś orzekające organy kwestionują fakt, że podlegał on przepisom repatriacyjnym. W tych warunkach - powołując się na orzecznictwo Sądu Najwyższego - skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonej decyzji. W odpowiedzi na skargę Minister Infrastruktury wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Wojewódzki Sąd Administracyjny sprawuje, w zakresie swojej właściwości, kontrolę – pod względem zgodności z prawem – zaskarżonych aktów lub czynności organów administracji publicznej, przy czym kontrola Sądu sprowadza się do zbadania, czy organy administracyjne w toku rozpoznawania sprawy nie naruszyły prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Ponieważ w rozpatrywanej sprawie Sąd uznał, że miało miejsce tego rodzaju naruszenie prawa, skutkowało to uchyleniem zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej. Jak wynika z treści zaskarżonego rozstrzygnięcia powodem odmowy uwzględnienia wniosku B. N. była okoliczność, że opuścił on tereny Kresów Wschodnich jeszcze przed datą zawarcia w/w układu z dnia 22 września 1944 r. zawartego pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Litewskiej Socjalistycznej Republiki Rad. Zdaniem organów obu instancji nie można było w tym przypadku bowiem mówić, że były właściciel majątku pozostawionego na Kresach Wschodnich był osobą, która repatriowała się do Kraju w oparciu o wspomniany wyżej układ. Dokonanie w tej sprawie przez organy literalnej a wręcz dosłownej interpretacji przepisów cytowanej wyżej ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. nie można było jednak uznać za prawidłowe, gdyż zwrócić należy w tym miejscu uwagę, że w myśl utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego ( vide: uchwały 7 sędziów z dnia 30 maja 1990 r. sygn. akt III CZP 1/90 OSNC 1990/10-11/129 i z dnia 10 kwietnia 1991 r. sygn. akt III CZP 84/90 OSNC 1991/8-9/97 ), które choć miało miejsce pod rządami dawnych regulacji prawnych dotyczących przedmiotowej materii, ale nie straciło swej aktualności także w stosunku do ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. ( będącej podstawą rozstrzygnięcia ), krąg osób uprawnionych do ekwiwalentu za pozostawione mienie nie może być ustalany przy uwzględnieniu wyłącznie kryteriów obiektywnych tzn. na podstawie tylko brzmienia umów międzynarodowych, regulujących repatriację obywateli polskich z tzw. terenów wschodnich. Kryteria obiektywne nie mogą być bowiem jedyną podstawą ocen zachowań Polaków, którzy w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. znaleźli się poza dawnymi granicami Państwa Polskiego. Obywatele polscy zamieszkujący na tzw. ziemiach wschodnich byli po dniu 17 września 1939 r. całkowicie pozbawieni ochrony prawnej przez polski porządek prawny i poddani byli powszechnej dyskryminacji prawnej. W związku z powyższym w tych sytuacjach muszą być brane także pod uwagę kryteria subiektywne, które pozwalają na ocenę zachowań Polaków w konkretnych, indywidualnych warunkach w jakich znalazły się poszczególne osoby. Ponadto - zgodnie z powołanym wyżej orzecznictwem – na równi z osobami, które powróciły do kraju na podstawie umów zawartych w latach 1944 – 1957, powinny być traktowane osoby, które nie mogły poddać się "procedurze" określonej w tych umowach, gdyż w tym okresie - z przyczyn od siebie niezależnych - nie przebywały w ZSRR a pozostawiły swoje mienie nieruchome na terenach nie wchodzących obecnie w skład Państwa, zamieszkiwały na tych terenach przed 1 września 1939 r. i opuściły ZSRR przed rozpoczęciem ewakuacji ( np.: zbiegły na terytorium obecne Polski z obawy przed represjami, zostały wywiezione na roboty przymusowe do Niemiec skąd powróciły do Polski, czy przybyły do kraju w szeregach wojska ). W przedmiotowej sprawie organ nie zajął się w ogóle kwestią z jakiej przyczyny B. N. opuścił swoje miejsce zamieszkania. Skarżący twierdził, iż nastąpiło to nie dobrowolnie a na skutek konieczności uniknięcia represji ze strony władz radzieckich a więc wyjaśnienie tej okoliczności – w świetle wyżej przytoczonego orzecznictwa – miałoby znaczenie dla rozstrzygnięcia. Ponadto wyjaśnienia wymagałyby także i inne okoliczności. Jak wynika z akt sprawy skarżący, który w latach 40 - tych został uznany przez organy państwowe za repatrianta, otrzymał powiadomienie, że została mu z tego powodu przyznana rekompensata polegająca na przydzieleniu – w zamian za mienie pozostawione na terenach [...] -części mienia poniemieckiego. Rozpatrując tę sprawę organ winien zatem odnieść się również do charakteru owej rekompensaty i jej znaczenia prawnego. W szczególności zaś ustalić czy wspomniane przydzielenie skarżącemu mienia położonego w W. przy ulicy [...] było istotnie ( czy też miało być ) rekompensatą mającą charakter odszkodowania za mienie pozostawione poza obecnymi granicami Państwa a jeśli tak to czy rekompensata ta została zrealizowana czy też winna być zrealizowana. Powyższe ustalenia są o tyle konieczne, że nie może zaistnieć taka sytuacja by repatriantowi przyznano podwójną rekompensatę. Z treści pisma skarżącego z dnia 22 listopada 1990 r. skierowanego do Urzędu Rejonowego Oddział Geodezji i Gospodarki Gruntami w W. wynikałoby pośrednio jak gdyby, że B. N. pobierał czynsz za najem 6 – ciu lokali mieszkalnych a ponieważ, wysokość jego była znikoma i nie wystarczała na pokrycie kosztów eksploatacyjnych obiektu, skarżący opuścił go i pozostawił do dyspozycji Zarządu Osiedle w W. Również protokół z kontroli prawidłowości postępowania w sprawie zakwalifikowania repatrianta B. N. na przydział poniemieckiego obiektu mieszkalnego w W. przy ulicy Moniuszki stwierdzał, że mienie przydzielone stanowi równowartość mienia pozostawionego przez zainteresowanego na terenach wschodnich. Z drugiej strony – zgodnie wyrokiem Sądu Okręgowego w W. z dnia [...] grudnia 2003 r. sygn. akt [...] - Skarb Państwa nabył własność wspomnianej nieruchomości w W. w trybie przepisów dekretu Rady Ministrów z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich ( Dz. U. Nr 13, poz. 87 ) dopiero w roku 1955 r. a zatem w latach 40 – tych nie mógł przenieść na nikogo własności tej nieruchomości, gdyż sam nie był jeszcze jej właścicielem. Powyższe potwierdza także treść pisma Urzędu Miejskiego w W. z dnia [...] października 1994 r. Powyższe ustalenia są o tyle konieczne, że gdyby organy - przy ponownym rozpatrywaniu sprawy - ustaliły, że B. N. przysługuje status repatrianta, który nawiasem mówiąc już wcześniej władza państwowa mu nadała, to nie może zaistnieć taka sytuacja, że repatriant mógłby otrzymać podwójną rekompensatę z tytułu pozostawienia mienia poza granicami Państwa. W przypadku, gdyby organy ustaliły, że w latach 40 – tych zainteresowanemu planowano jedynie przyznać rekompensatę w postaci konkretnego składnika mienia poniemieckiego, należało by rozważyć jakie obecnie znaczenie prawne dla sposobu realizacji przysługującego repatriantowi ekwiwalentu mają ówczesne decyzje. Rozpatrując ponownie sprawę organ winien mieć na uwadze powyższe wytyczne oraz treść przepisów ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej ( Dz. U. Nr 169, poz. 1418 ), której regulacje są już zgodne ze wskazaną wyżej linią orzecznictwa. Biorąc powyższe pod uwagę Sąd uznając sprawę za niewystarczająco wyjaśnioną – z mocy przepisów art. 145 § 1 pkt 1 lit c w związku z art. 152 oraz art. 200 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. ) – orzekł jak w sentencji.