I SA/Wa 2158/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Monika Nowicka (spr.) asesorowie WSA Iwona Kosińska WSA Agnieszka Miernik Protokolant Maciej Kozłowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 czerwca 2006 r. sprawy ze skargi C. S. na decyzję Ministra Infrastruktury z dnia [...] września 2005 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia posiadania uprawnień do zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody [...] z dnia [...] czerwca 2005 r., nr [...]; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] września 2005 r. nr [...] Minister Infrastruktury utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] nr [...] z dnia [...] czerwca 2005 r. odmawiającą potwierdzenia prawa do zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego. Powyższe rozstrzygnięcie zostało oparte na następujących ustaleniach faktycznych i ocenach prawnych: Decyzją z dnia [...] czerwca 2005r. Wojewoda [...] odmówił C. S. - jako następcy prawnemu F. S. - byłego właściciela nieruchomości o powierzchni [...] ha, pozostawionej w K. w województwie [...] - potwierdzenia prawa do zaliczenia wartości majątku pozostawionego poza obecnymi granicami państwa polskiego, gdyż -wg organu - F. S. powrócił do kraju w 1942 r. a zatem nie repatriował się w trybie żadnej z umów republikańskich. Od powyższej decyzji złożył odwołanie C. S. podnosząc, iż F. S. został deportowany do pracy przymusowej w Rzeszy w 1943 r. Rozpatrując sprawę w trybie instancji odwoławczej Minister podniósł, że - zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. o zaliczeniu na poczet ceny sprzedaży albo opłat z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu Państwa wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego (Dz. U. z 2004 r. Nr 6, poz. 39 ze zm.) - określa ona zasady zaliczenia na poczet ceny sprzedaży albo opłat z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu Państwa wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., za pozostawienie których miały przysługiwać świadczenia przewidziane w zawartym: 1. układzie z dnia 9 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącym ewakuacji obywateli polskich z terytorium B.S.R.R. i ludności Białoruskiej z terytorium Polski; 2. układzie z dnia 9 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącym ewakuacji obywateli polskich z terytorium U.S.R.R. i ludności ukraińskiej z terytorium Polski; 3. układzie z dnia 22 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Litewskiej Socjalistycznej Republiki Rad, dotyczącym ewakuacji obywateli polskich z terytorium Litewskiej S.R.R. i ludności litewskiej z terytorium Polski; 4. umowie z dnia 6 lipca 1945 r. między Tymczasowym Rządem Jedności Narodowej Rzeczypospolitej Polskiej i Rządem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich o prawie zmiany obywatelstwa radzieckiego osób narodowości polskiej i żydowskiej, mieszkających w ZSRR, i o ich ewakuacji do Polski, i o prawie zmiany obywatelstwa polskiego osób narodowości rosyjskiej, ukraińskiej, białoruskiej, rusińskiej i litewskiej, mieszkających na terytorium Polski, i o ich ewakuacji do ZSRR. Zgodnie zaś z art. 2 ust. l ustawy z dnia 12 grudnia 2003r. prawo do zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego przysługuje właścicielom tych nieruchomości, jeżeli spełniają łącznie następujące warunki: zamieszkiwali w dniu l września 1939 r. na terenach, o których mowa w art. l, byli w tym dniu obywatelami polskimi i opuścili te tereny w związku z wojną rozpoczętą w 1939r. oraz posiadają obywatelstwo polskie. Ponadto wskazano także, że - stosownie do art. 2 ust. 2 powołanej ustawy- w razie śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego, prawo do zaliczenia wartości nieruchomości przysługuje łącznie wszystkim jego spadkobiercom, jeżeli posiadają oni obywatelstwo polskie albo jednemu z nich, wskazanemu przez pozostałych spadkobierców. W oparciu o treść orzeczenia Państwowego Urzędu Repatriacyjnego Wojewódzkiego Oddziału w K. z dnia [...] grudnia 1946 r. organ ustalił, że przedmiotowa nieruchomość należała do F. S. i położona była w K. w województwie [...], zatem obecnie znajduje się ona na terenie Ukrainy. Zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego w G. z dnia [...] stycznia 1991 r. sygn. akt II Ns [...] spadek po F. S. nabyli C. S. i M. S., która – jako osobę uprawnioną do ubiegania się o ekwiwalent za mienie pozostawione poza obecnymi granicami państwa polskiego - wskazała C. S.. Jak wspomniano, obecnie przedmiotowa nieruchomość znajduje się na terenie Ukrainy, z której ewakuacja ludności polskiej odbywała się w trybie układu z dnia 9 września 1944 r. zawartego pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącym ewakuacji obywateli polskich z terytorium U.S.R.R. i ludności ukraińskiej z terytorium Polski. Minister- powołując się w tych warunkach na treść art. 1 - w/w układu stwierdził, że układające się strony, po podpisaniu niniejszego układu zobowiązały się przystąpić do ewakuacji wszystkich Polaków i Żydów będących obywatelami polskimi do dnia 17 września 1939 r. mieszkających w zachodnich okręgach U.S.R.R. i chcących się przesiedlić na terytorium Polski. Ewakuacja dotyczyła przy tym jedynie tych osób, które wyraziły chęć ewakuowania się, co do przyjęcia których wyrażona została zgoda Rządu Ukraińskiej S.R.R. i Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego. Chęć ewakuowania się mogła być wyrażona ustnie jaki i pisemnie. Stosownie natomiast do art. 2 układu strony ustaliły, że rozpoczną ewakuację od 15 października 1944 r. i zakończają do l lutego 1945r. W okresie od 15 września do 15 października 1944 r. przeprowadza się ewidencję ilości, miejsca pobytu i narodowość osób pragnących się ewakuować. Zgodnie z art. 19 układu przy przekazaniu partii ewakuowanych Przedstawiciel Państwa wysyłającego, wręczał za pokwitowaniem Przedstawicielowi Państwa przyjmującego listę osób znajdujących się w transporcie a art. 5 pkt 6 układu zawierał zobowiązanie Państwa Polskiego do rekompensaty za pozostawione w wyniku ewakuacji nieruchomości, które to zobowiązanie jest obecnie realizowane na podstawie przytoczonej wyżej ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. Ponadto, powołując się na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 grudnia 2004 r. sygn. akt K 2/045, Minister stwierdził, że przyrzeczona kompensacja miała przede wszystkim cechy świadczenia "pomocowego" o charakterze w pierwszej kolejności socjalnym (a nie tylko odszkodowawczym), umożliwiającego obywatelom Rzeczypospolitej Polskiej ponowny start życiowy po utracie mienia pozostawionego poza nowymi granicami państwa polskiego. Była, zgodnie z postanowieniami umów republikańskich, przeznaczona wyłącznie dla obywateli RP (wg stanu prawnego z dnia 1 września 1939 r.) narodowości polskiej i żydowskiej, którzy - decydując się na przesiedlenie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w jej granicach po II wojnie światowej - manifestowali tym postępowaniem swą więź z państwem i narodem polskim. Zaakcentowano również, że w odniesieniu do tych osób (inaczej niż w przypadku nacjonalizacji mienia) nie nastąpiło przymusowe przejęcie ich praw majątkowych lub zarządu mieniem przez państwo polskie czy jego instytucje. Państwo polskie, a z instytucjonalnego punktu widzenia - Skarb Państwa Rzeczypospolitej Polskiej - nie stało się bowiem beneficjentem przejęcia czy też tylko użytkownikiem mienia (ruchomego oraz nieruchomego) pozostawionego poza wschodnimi granicami państwa polskiego a zmiana granic (ze szkodą dla Zabużan) nie została spowodowana przez państwo polskie ani nie przyczyniło się ono do tej zmiany. Zatem kompensacja wartości pozostawionego mienia przez państwo polskie nie miała i nadal nie ma natury i cech odszkodowania (w znaczeniu cywilnoprawnym) za mienie wywłaszczone de facto (lub bez podstawy prawnej), ale charakter sui generis publiczno-prawnej pomocy majątkowej dla obywateli polskich, którzy objęci zostali przemieszczeniem na terytorium państwa polskiego w jego powojennych granicach. Uzasadniając swoje stanowisko organ odwoławczy podniósł też, iż w rozpatrywanej sprawie z książeczki pracy dla obcokrajowców nr [...], wydanej przez Urząd Pracy w G. w dniu [...] kwietnia 1944 r. wynikało, że właściciel pozostawionej nieruchomości w K. - F. S. od 1943 r. pracował w gospodarstwie rolnym w R. u J. P. a zatem co najmniej od tego czasu nie przebywał już na terenach, o których mowa w układzie z dnia 9 września 1944 r. W tych warunkach Minister – podzielając stanowisko Wojewody, że F. S. nie podlegał repatriacji w trybie wskazanych wyżej układów z 1944 r. – utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. Powyższe rozstrzygnięcie stało się z kolei przedmiotem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, którą wniósł C. S.. W skardze podniesiono, że F. S. pozostawił majątek na Kresach Wschodnich nie z własnej woli lecz został z niego przymusowo wysiedlony wraz z rodziną i deportowany do Rzeszy, gdzie był zmuszony bezpłatnie pracować. W odpowiedzi na skargę Minister Infrastruktury wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Wojewódzki Sąd Administracyjny sprawuje, w zakresie swojej właściwości, kontrolę – pod względem zgodności z prawem – zaskarżonych aktów lub czynności organów administracji publicznej, przy czym kontrola Sądu sprowadza się do zbadania, czy organy administracyjne w toku rozpoznawania sprawy nie naruszyły prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Ponieważ w rozpatrywanej sprawie Sąd uznał, że miało miejsce tego rodzaju naruszenie prawa, skutkowało to uchyleniem zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej. Jak wynika z treści zaskarżonego rozstrzygnięcia powodem odmowy uwzględnienia wniosku C. S. była okoliczność, że ojciec jego F. S. opuścił tereny Kresów Wschodnich jeszcze przed datą zawarcia w/w układu z dnia 9 września 1944 r. zawartego pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Rad. Zdaniem organów obu instancji nie można było w tym przypadku bowiem mówić, że były właściciel majątku pozostawionego na Kresach Wschodnich był osobą, która repatriowała się do Kraju w oparciu o wspomniany wyżej układ. Dokonanie w tej sprawie przez organy literalnej a wręcz dosłownej interpretacji przepisów cytowanej wyżej ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. nie można jednak uznać za prawidłowe, gdyż zwrócić należy w tym miejscu uwagę, że w myśl utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego (vide: uchwały 7 sędziów z dnia 30 maja 1990 r. sygn. akt III CZP 1/90 OSNC 1990/10-11/129 i z dnia 10 kwietnia 1991 r. sygn. akt III CZP 84/90 OSNC 1991/8-9/97), które choć miało miejsce pod rządami dawnych regulacji prawnych dotyczących przedmiotowej materii, ale nie straciło swej aktualności także w stosunku do ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. (będącej podstawą rozstrzygnięcia), krąg osób uprawnionych do ekwiwalentu za pozostawione mienie nie może być ustalany przy uwzględnieniu wyłącznie kryteriów obiektywnych tzn. na podstawie tylko brzmienia umów międzynarodowych, regulujących repatriację obywateli polskich z tzw. terenów wschodnich. Kryteria obiektywne nie mogą być bowiem jedyną podstawą ocen zachowań Polaków, którzy w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. znaleźli się poza dawnymi granicami Państwa Polskiego. Obywatele polscy zamieszkujący na tzw. ziemiach wschodnich byli po dniu 17 września 1939 r. całkowicie pozbawieni ochrony prawnej przez polski porządek prawny i poddani byli powszechnej dyskryminacji prawnej. W związku z powyższym w tych sytuacjach muszą być brane także pod uwagę kryteria subiektywne, które pozwalają na ocenę zachowań Polaków w konkretnych, indywidualnych warunkach w jakich znalazły się poszczególne osoby. Ponadto - zgodnie z powołanym wyżej orzecznictwem – na równi z osobami, które powróciły do kraju na podstawie umów zawartych w latach 1944 – 1957, powinny być traktowane osoby, które nie mogły poddać się "procedurze" określonej w tych umowach, gdyż w tym okresie - z przyczyn od siebie niezależnych - nie przebywały w ZSRR a pozostawiły swoje mienie nieruchome na terenach nie wchodzących obecnie w skład Państwa, zamieszkiwały na tych terenach przed 1 września 1939 r. i opuściły ZSRR przed rozpoczęciem ewakuacji (np.: zbiegły na terytorium obecne Polski z obawy przed represjami, zostały wywiezione na roboty przymusowe do Niemiec skąd powróciły do Polski, czy przybyły do kraju w szeregach wojska ). W przedmiotowej sprawie organ nie rozważył w ogóle, że F. S. opuścił swoje miejsce zamieszkania nie dobrowolnie a na skutek deportacji na tereny wchodzące w skład Rzeszy, w celu skierowania na tzw. roboty przymusowe. To, że miejscowość R. po wojnie znalazła się w granicach Polski spowodowało, że F. S. nie musiał poddawać się procedurze repatriacyjnej. Rozpatrując zatem ponownie sprawę organ winien mieć powyższe na uwadze oraz rozpoznać sprawę zgodnie z treścią przepisów obowiązującej aktualnie nowej ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418), której regulacje są już zgodne ze wskazaną wyżej linią orzecznictwa. Biorąc powyższe pod uwagę Sąd – z mocy przepisów art. 145 § 1 pkt 1 lit c w związku z art. 152 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) – orzekł jak w sentencji.