I SA/Wa 2244/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Szmydt (spr.) Sędziowie: WSA Małgorzata Boniecka-Płaczkowska WSA Jolanta Dargas Protokolant starszy referent Agnieszka Bieńkowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 lutego 2013 r. sprawy ze skargi M. N. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] września 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody [...] z dnia [...] lipca 2012 r. nr [...]; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu; 3. zasądza od Ministra Skarbu Państwa na rzecz skarżącej M. N. kwotę 457 (czterysta pięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. M. N. wniosła skargę na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] września 2012 r. utrzymującą w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] lipca 2012 r. odmawiającą potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej w miejscowości O., powiat [...], województwo [...]. Minister Skarbu Państwa wnosił o oddalenie skargi. Sprawa rozpoznawana była na tle następującego stanu faktycznego i prawnego: M. N. wystąpiła w dniu [...] stycznia 2001 r. do Starostwa [...] w W. z wnioskiem o rekompensatę za mienie pozostawione w miejscowości O., powiat [...], województwo [...] przez T. I. s. I. M. N. w dniu [...] grudnia 2008 r. wystąpiła do Wojewody [...] o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty, za mienie pozostawione przez jej dziadka T. I. we wsi O. Postanowieniem z dnia [...] września 2009 r. Wojewoda [...] przekazał według właściwości do rozpatrzenia wniosek M.N. Wojewodzie [...]. Pismem z dnia [...] kwietnia 2010 r. wnioskodawczyni poinformowała, że część majątku T. I. - grunty i las pozostały na terenie dzisiejszej Białorusi, natomiast dom pozostał w Polsce. W dniu [...] lipca 2010 r. M. N. złożyła oświadczenia o miejscach zamieszkania na obecnym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz o dotychczasowym stanie realizacji uprawnień. Zgodnie z wydanym w dniu [...] września 2010 r. przez Wojewodę [...] poświadczeniem T. I. posiadał w dniu 1 września 1939 r. obywatelstwo polskie. Z zaświadczenia archiwalnego wydanego [...] maja 2010 r. przez Archiwum Państwowe Obwodu B. wynika, że T. I. zamieszkiwał w 1935 r. wieś O. Z zaświadczenia tegoż Archiwum z dnia [...] czerwca 2010 r. wynika, że w styczniu 1928 r. T. I. zakupił działkę nr [...], o łącznej powierzchni [...] ha w W., powiat [...], województwo [...], w Polsce. Z zaświadczenia Archiwum Państwowego w B. z dnia [...] sierpnia 2011 r. wynika, że T. I. był zameldowany na pobyt stały w miejscowości O. w okresie od dnia [...] września 1888 r. do dnia [...] lutego 1972 r. Pismem z dnia [...] października 2011 r. Wojewoda [...] wezwał H. R. i A. C., jako spadkobierczynie M. S. do wypowiedzenia się o przystąpieniu do prowadzonego postępowania. A. C. pismem z dnia [...] listopada 2011 r. przystąpiła do przedmiotowego postępowania. Organ wskazał, że zgodnie z art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomosci poza obecnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej (Dz. U. z 2005 r. Nr 169, poz.1418 ze zm.) przepisy ust. 1 stosuje się także do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Z art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. wynika, że prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: 1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim, zamieszkiwał w tym dniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz opuścił je z przyczyn, o których mowa w art. 1; 2) posiada obywatelstwo polskie. Na podstawie art. 7 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., jeżeli strona nie spełnia wymogów, o których mowa w art. 2, art. 3 oraz art. 5 ust. 1 i 2 wojewoda wydaje decyzję o odmowie potwierdzenia prawa do rekompensaty. Prawo do rekompensaty na podstawie powyższych przepisów przysługuje więc właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim, zamieszkiwał w tym dniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, opuścił je z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy oraz posiada obywatelstwo polskie. Organ wskazał, że w przedmiotowej sprawie ustalono, że T. I. był obywatelem polskim w dniu 1 września 1939 r. Zarówno przed wojną, jak i po wojnie zamieszkiwał na obecnym terenie RP, utracił natomiast w wyniku ustalenia granicy państwowej między Polską a ZSRR część swojej własności. W wyniku zmiany granic T. I. nie opuścił byłego terytorium RP i nie przemieścił się na terytorium obecnej RP, gdyż przez cały czas zamieszkiwał w jej obecnych granicach. Nie spełnia zatem przesłanki zamieszkiwania na byłym terytorium RP z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. i nie przysługuje mu prawo do rekompensaty. Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] lipca 2012 r. odmówił więc wniskodawczyni M. N. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej w miejscowości O., powiat [...], województwo [...] przez T. I. M. N., reprezentowana przez pełnomocnika r.pr. M. S. wniosła odwołanie od decyzji Wojewody [...] z dnia [...] lipca 2012 r. Minister Skarbu Państwa decyzją z dnia [...] września 2012r. utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] lipca 2012 r. W ocenie Ministra Skarbu Państwa nie można w przedmiotowej sprawie mówić o opuszczeniu byłego terytorium RP, gdyż w wyniku zmiany przebiegu granicy nie tylko nie zmieniło się miejsce zamieszkania właściciela w danej miejscowości, ale również konkretny fizyczny adres, gdyż mieszkał on w tym samym budynku zarówno przed, jak i po wojnie. Zmiana wielkości gospodarstwa spowodowana utratą części gruntów i lasów nie może oznaczać, że właściciel zmienił miejsce zamieszkania. W związku z powyższym, w wyniku zmiany granic T. I. nie opuścił byłego terytorium RP i nie przemieścił się na terytorium obecnej RP, gdyż przez cały czas zamieszkiwał w jej obecnych granicach. Nie spełnia więc przesłanki zamieszkiwania na byłym terytorium RP z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. i nie przysługuje mu prawo do rekompensaty. M. N., reprezentowana przez pełnomocnika r.pr. M. S. wniosła skarge na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] września 2012 r. Zaskarżonej decyzji zarzucała: - naruszenie przepisu prawa materialnego art. 2 ust. 1 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, poprzez błędną jego wykładnię polegającą, na przyjęciu, iż w niniejszej sprawie nie nastąpiło opuszczenie nieruchomości pozostawionej na byłym terytorium Rzeczpospolitej Polskiej oraz na błędnym przyjęciu, że pomimo tożsamości nazwy miejscowości, w której T. I. przebywał przed i po drugiej wojnie światowej istniała tożsamości miejsca zamieszkiwania T. I. przez co nie zostały spełnione przesłanki ustawowe do ustalenia prawa do rekompensaty. - naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy: art. 7 i art. 80 kpa, polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego i niepodjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, w tym niewyjaśnienie jakie konsekwencje społeczne, gospodarcze, rodzinne i mieszkaniowe powstały wobec T. I. wobec przeprowadzonej w 1945 r. delimitacji granic państwowych, a przebiegających bezpośrednio przez należącą do niego nieruchomość oraz pominięcie przy rozpatrywaniu sprawy przez organ II instancji specyfiki nieruchomości stanowiącej gospodarstwo rolne. art. 8 i 107 § 3 kpa przez nienależyte uzasadnienie zaskarżonej decyzji z uwagi na zawarcie w nim zbyt ogólnych stwierdzeń, co uniemożliwia realizację zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa oraz uniemożliwia dokonanie kontroli zaskarżonego decyzji, w szczególności niewyjaśnianie dlaczego organ uznał, że pozostawienie części nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej nie stanowi zmiany miejsca zamieszkania, a jedynie zmianę wielkości gospodarstwa oraz niewyjaśnienie dlaczego organ uznał, że opuszczenie części nieruchomości stanowiącej gospodarstwo rolne nie stanowi opuszczenia granic byłego terytorium Rzeczpospolitej Polskiej pomimo utraty prawa własności części nieruchomości przez T. I., która to część znalazła się poza aktualnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej. art. 9 i 11 kpa poprzez niedostateczne wyjaśnienie podstaw i przesłanek utrzymania w mocy decyzji organu I instancji oraz nienależyte i niewyczerpujące informowanie skarżącej o okolicznościach faktycznych i prawnych mających wpływ na ustalenie jej prawa do rekompensaty zarówno w trakcie postępowania przed organami administracyjnymi obu instancji jak i też w uzasadnieniu samej skarżonej decyzji. Skarżąca wnosiła o uchylenie zaskarżonej decyzji Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] września 2012 r. oraz poprzedzającej ją decyzji Wojewody [...] z dnia [...] lipca 2012 r. i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. Minister Skarbu Państwa wnosił o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji orzekając w sprawie nie naruszyły prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Stosownie natomiast do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270), powoływanej dalej jako "p.p.s.a.", sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Skarga wniesiona w niniejszej sprawie zasługuje na uwzględnienie. Należy przypomnieć, że opuszczenie nieruchomości w związku z delimitacją w okresie powojennym podlega przepisom ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.). Zgodnie z art. 1 ust. 2 tej ustawy przepisy jej stosuje się także do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Do okoliczności, o których mowa w tym przepisie należy zaliczyć także ustalenie przebiegu granicy państwowej na mocy umowy granicznej między Polską a ZSRR podpisanej 16 sierpnia 1945 r. w Moskwie. Ludność polską z terenów oddanych ZSRR zamierzano przesiedlić na inne obszary kraju. W dniu 25 listopada 1945 r. została podpisana w Warszawie przez przedstawicieli rządu Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej i Rządu Jedności Narodowej RP dodatkowa umowa o rejestracji i ewakuacji ludności białoruskiej z terytorium Polski na tereny BSRR i ludności polskiej z terenów BSRR na tereny Polski. Ogłoszenia o rejestracji i przedłużeniu do czerwca 1946 r. ewakuacji zostały rozplakatowane w B. i na terenie województwa. W dniu 6 listopada 1946 r. zakończono prace nad delimilitacją granicy pomiędzy Polską a ZSRR. Do ZSRR przeszły w całości lub częściowo niektóre wsie. Wiele rodzin polskich porzucało swe domy i przenosiło się do Polski. Wytyczenie granicy zostało przeprowadzone z pominięciem elementarnych zasad gospodarczych. Spowodowało to oddzielenie większości użytków rolnych od siedlisk, a także w niektórych przypadkach przedzielało siedliska. Planowano utworzenie pasa bezpieczeństwa w promieniu 20 km od granicy, z którego zamierzano usunąć wszystkie mniejszości narodowe i zasiedlić go repatriantami (www.bialystok.ap.gov.pl/delimitacja). Uprawnienie do rekompensaty za utracone mienie ustawodawca przyznał tym obywatelom polskim, którzy posiadali majątki na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, którzy zmuszeni byli je zostawić i którzy spełniali łącznie wszystkie warunki określone w art. 2 ustawy. Przepis ten stanowi, iż prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: 1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim, zamieszkiwał w tym dniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz opuścił je z przyczyn, o których mowa w art. 1; 2) posiada obywatelstwo polskie. W przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, prawo do rekompensaty, stosownie do art. 3 ust. 2 ustawy przysługuje wszystkim spadkobiercom albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2. Niespełnienie wymogów, o których mowa m.in. w art. 2, stosownie do art. 7 pkt 2 powołanej ustawy obliguje zaś wojewodę do wydania decyzji o odmowie potwierdzenia prawa do rekompensaty. T. I. był obywatelem polskim w dniu 1 września 1939 r. Zarówno przed wojną, jak i po wojnie zamieszkiwał na obecnym terenie RP, utracił natomiast w wyniku ustalenia granicy państwowej między Polską a ZSRR część swojej własności (zmiana wielkości gospodarstwa spowodowana utratą części gruntów i lasów). W wyniku zmiany granic T. I. nie opuścił byłego terytorium RP i nie przemieścił się na terytorium obecnej RP, gdyż przez cały czas zamieszkiwał w jej obecnych granicach. Organy przyjęły, że nie spełniał zatem przesłanki zamieszkiwania na byłym terytorium RP z art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. i nie przysługuje mu prawo do rekompensaty. Organ I instancji położył przy tym nacisk na przesłankę zamieszkiwania na terenie II RP na dzień 1 września 1939 r. Wskazać w tym miejscu należy, iż wyrokiem z dnia 23 października 2012 r., sygn. akt SK 11/12 Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że norma prawna, zgodnie z którą uzyskanie prawa do rekompensaty zależało od zamieszkiwania właściciela nieruchomości na byłym terytorium Polski w dniu 1 września 1939 r., jest niezgodna z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (prawo do równej ochrony praw majątkowych w związku z zasadą proporcjonalności w ograniczaniu ochrony konstytucyjnych wolności i praw). Skutkiem prawnym ogłoszenia tego wyroku jest obalenie domniemania zgodności tej normy prawnej z Konstytucją RP. Mając powyższe na uwadze Sąd doszedł do przekonania, że zaskarżona decyzja Ministra Skarbu Państwa wydana została z naruszeniem przepisów Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, co przemawia za jej uchyleniem. Przy czym wyjaśnienia wymaga, że pomimo zawartej w powyższym wyroku klauzuli odraczającej utratę mocy obowiązującej z upływem 18 miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej tj. 30 października 2012 r. (Dz. U. z 2012 r., poz. 1195) to skutek ten nastąpił już w dniu ogłoszenia powyższego wyroku. Niezależnie bowiem od tego czy Trybunał odroczył utratę mocy obowiązującej ww. przepisu we wskazanym zakresie, norma prawna w nim zawarta, uwarunkowująca przyznanie rekompensaty od zamieszkiwania na terytorium RP w dniu 1 września 1939 r., jest pozbawiona domniemania konstytucyjności. Rozpoznając niniejszą sprawę Sąd miał zatem, obowiązek uwzględnić tę okoliczność i dokonać oceny czy konieczność ochrony wartości konstytucyjnych (w szczególności zasad wynikających z klauzuli demokratycznego państwa prawnego, a także wolności lub praw człowieka i obywatela) przemawia za zastosowaniem, czy też za odmową zastosowania w danej sprawie przepisu, którego domniemanie konstytucyjności zostało obalone (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 13 listopada 2012 r. sygn. akt I SA/Wa 1136/12). Oceniając okoliczności niniejszej sprawy, biorąc pod uwagę zmianę w stanie prawnym wynikającą z powyższego orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, Sąd orzekający w niniejszej sprawie uznał, że przepis art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, w zakresie w jakim odnosi się do miejsca zamieszkania w dniu 1 września 1939 r. nie ma zastosowania. Kolejnym zagadnieniem wymagającym wykładni jest kwestia opuszczenia byłego terytorium RP, na tle dyspozycji art. 2 pkt 1 ustawy. W wyroku z dnia 11 lipca 2008r. sygn. akt I OSK 1087/07 Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie wskazał, że cel ustawy był taki, by prawo do rekompensaty za nieruchomości pozostawione poza granicami obecnej Rzeczpospolitej obejmowało takie stany faktyczne, w których właściciele mogli swobodnie korzystać z tych nieruchomości, czego zostali pozbawieni w związku z II wojną światową. Przy czym, nie ma żadnego uzasadnienia funkcjonalnego, czy systemowego wykluczenie tych właścicieli, którzy nie zamieszkiwali w nieruchomościach, utraconych w wyniku zmiany granic. Nie można też przyjąć za racjonalne i celowe wykluczenie właścicieli, którzy utracili część gospodarstwa, poza siedliskiem, w wyniku zmiany granic, przyznając prawo do rekompensaty (przy spełnieniu pozostałych warunków) właścicielom, którzy utracili wówczas również siedlisko (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 1 czerwca 2011 r. sygn. akt I SA/Wa 418/11). Takie różnicowanie prowadziłoby do naruszenia art. 64 ust. 2 Konstytucji RP, który stanowi, że: Własność, inne prawa majątkowe oraz prawo dziedziczenia podlegają równej dla wszystkich ochronie prawnej. Artykuł 2 pkt 1 ustawy prawo do rekompensaty wiąże z przesłanką utraty możliwości z korzystania z nieruchomości w wyniku zmiany granic po II wojnie światowej (jak wskazał NSA w przytoczonym wyżej orzeczeniu), a nie z zamieszkiwaniem na terenie tej nieruchomości. Wykładnia taka, wynika również z uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 października 2012 r., sygn. akt SK 11/12. Niewątpliwie T. I. w wyniku zmiany granic został pozbawiony własności części swoich nieruchomości, nie mógł z nich korzystać i został w tym sensie zmuszony do opuszczenia tych nieruchomości. Kwestia braku opuszczenia siedliska, jak wskazał Sąd wyżej, nie ma przy tym znaczenia przesądzającego o braku prawa do rekompensaty. Zatem ponownie rozpoznając sprawę organy administracji uwzględnią powyższe stanowisko Sądu i przyjmą, że wykładnia art. 2 pkt 1 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty nie wymaga, aby właściciel nieruchomości zamieszkiwał w dniu 1 września 1939 r. na terenie byłego terytorium RP, ani nie wymagają opuszczenia siedliska znajdującego się na terenie gospodarstwa rolnego (nieruchomości), którego część właściciel utracił w wyniku zamiany granic. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy winny też w sposób jednoznaczny ustalić jakie przepisy w ustalonym stanie faktycznym będą miały zastosowanie. M. N. w swoim wniosku pisała o mieniu pozostawionym za granicą w latach 1950-1954. Należy zatem ustalić w sposób nie budzący wątpliwości, na jakiej podstawie prawnej nastąpiło pozbawienie części nieruchomości. Należy przy ty wskazać, że w dniu 15 lutego 1951 r. została zawarta umowa pomiędzy Rzeczpospolitą Polską a ZSRR o zamianie odcinków terytorialnych. Natomiast umowy graniczne między Polską a ZSRR podpisano 16 sierpnia 1945 r. w Moskwie. W dniu 6 listopada 1946 r. zakończono prace nad delimilitacją granicy pomiędzy Polską a ZSRR. Z tych też względów biorąc za podstawę art. 145 § 1 pkt 1 a) i c) w związku z art. 152 p.p.s.a orzeczono jak na wstępie, w tym o kosztach orzeczono na podstawie art. 200 p.p.s.a.