I SA/Wa 2560/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Emilia Lewandowska po rozpoznaniu w dniu 8 października 2013 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy z wniosku Szkoły [...] w W. o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Szkoły [...] w W. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] listopada 2012 r., nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nabycia z mocy prawa nieodpłatnie prawa własności nieruchomości postanawia odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, wyrokiem z dnia 11 czerwca 2013 r., sygn. akt I SA/Wa 2560/12 oddalił skargę Szkoły [...] w W. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] listopada 2012 r., nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nabycia z mocy prawa nieodpłatnie prawa własności nieruchomości. W dniu 27 sierpnia 2013 r. do Sądu wpłynęła - sporządzona przez profesjonalnego pełnomocnika - skarga kasacyjna Szkoły [...] w W. od powyższego wyroku wraz z wnioskiem o przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Powyższy wniosek rozpoznany został odmownie postanowieniem referendarza sądowego z dnia 13 września 2013 r. Z kolei w dniu 26 września 2013 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wpłynął sprzeciw Szkoły [...] w W. od przedmiotowego postanowienia z dnia 13 września 2013 r., wobec czego straciło ono moc, a sprawa z wniosku o przyznanie prawa pomocy podlega rozpoznaniu na nowo. Występując o przyznanie prawa pomocy we wskazanym wyżej zakresie Szkoła [...] w W. podkreśliła, że jest akademicką uczelnią publiczną, działającą na podstawie ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. Nr 164, poz. 1365 ze zm.). Podstawowymi zadaniami statutowymi uczelni są w szczególności kształcenie, wychowywanie studentów, prowadzenie badań naukowych i prac rozwojowych, jak również upowszechnianie i pomnażanie osiągnięć nauki czy działanie na rzecz społeczności lokalnych i regionalnych. Skarżąca zaznaczyła, że posiada znaczne zadłużenie, które powoduje, iż nie ma ona dostatecznych środków na uiszczenie kosztów sądowych, o czym świadczy m.in. niekorzystny wynik bilansów za rok 2007, 2008 i 2009, kiedy [...] odnotowała straty, a także stan środków finansowych na rachunku bankowym z dnia [...] sierpnia 2013 r. (zadłużenie w kwocie [...] zł). Wysokość zysku za ostatni rok obrotowy, jak wynika z wniosku, wynosił [...] zł. Wnioskodawczyni wskazała ponadto, że wszelkie aktywa trwałe oraz środki pieniężne, jak również inne aktywa pieniężne, mogą być wydatkowane jedynie na cele ustalone w uchwale Senatu [...] oraz tylko i wyłącznie na cele naukowe i badawcze. Natomiast jakakolwiek czynność prawna mającą na celu rozporządzenie majątkiem Uczelni przewyższającym kwotę 250 000 Euro wymaga zgody Ministra Skarbu Państwa. Skarżąca podkreśliła dodatkowo niezarobkowy z zasady charakter działalności szkół wyższych sprawiający, że wnioskodawczynię powinno się traktować na równi z podmiotami działającymi na zasadzie non profit. Strona zaznaczyła jednocześnie, że środki finansowe Uczelni pochodzą z dotacji uzyskiwanej z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego jako środki celowe z budżetu państwa. Dotacja ta nie zapewnia jednak 100 % pokrycia potrzeb Uczelni. Dlatego działalność finansowana jest dodatkowo m.in. z grantów (badania naukowe), funduszy pomocowych (inwestycje), opłat od studentów (działalność dydaktyczna). Jednakże środki pochodzące z tych źródeł nie mogą być przeznaczone na inne cele niż wynikające z umowy lub ustawy. Tylko znikomy procent przychodu uzyskiwany jest z innej, pobocznej i nieprowadzonej w sposób stały działalności np. sprzedaży nieruchomości. Jednakże w ostatnich latach działalność ta została zablokowana przez działania Ministra Skarbu Państwa, niewyrażającego co do zasady zgody na zawieranie przez [...] umów rozporządzających własnym majątkiem. Wnosząc sprzeciw [...] powtórzyła wcześniejsze argumenty podkreślając m.in. w szczególności, że przy ocenie sytuacji majątkowej wnioskującej należy wziąć pod uwagę specyfikę działalności uczelni publicznych, która ma charakter niezarobkowy. Zaznaczono, że postępowanie sądowe w działalności Uczelni jest zdarzeniem wyjątkowym i nadzwyczajnym. Podkreślono ponadto, że co prawda Uczelnia posiada limity środków na koncie jednakże i te środki podlegają restrykcyjnym wymogom dotyczącym ich wydatkowania. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270) w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, postanowienie referendarza sądowego, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Wskazać należy, że zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – zgodnie z art. 199 powołanej ustawy - ponoszenie przez strony kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Przyznanie prawa pomocy ze środków publicznych jest instytucją wyjątkową i następuje tylko w przypadkach określonych we wskazanej ustawie, po spełnieniu przez stronę określonych przesłanek. Przesłanki te są każdorazowo odnoszone do stanu majątkowego strony ubiegającej się o przyznanie tego prawa. W myśl art. 243 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w jego toku. Stosownie zaś do art. 245 § 1 - 3 powołanej ustawy, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Zgodnie natomiast z treścią art. 246 § 2 pkt 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Zauważyć przy tym trzeba, że w orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, iż przez pojęcie "środki" należy rozumieć środki finansowe gromadzone na rachunkach bankowych, a także wartość środków trwałych (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 sierpnia 2009 r., sygn. akt II OZ 679/09). W rozpoznawanej sprawie Szkoła [...] w W. wystąpiła z wnioskiem przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych na etapie skargi kasacyjnej od wyroku z dnia 11 czerwca 2013 r. Koszty sądowe na tym etapie postępowania sprowadzają się zatem do wpisu od skargi kasacyjnej w wysokości 100 zł. Wszystkie wcześniejsze koszty sądowe zostały przez skarżącą uiszczone. W ocenie Sądu skarżąca nie wykazała, że nie ma dostatecznych środków finansowych na poniesienie kosztów sądowych w sprawie, które jak wyżej wskazano sprowadzają się w istocie do wpisu od skargi kasacyjnej w wysokości 100 zł. Przede wszystkim zauważyć trzeba, że ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie przewiduje zwolnienia takich instytucji jak uczelnie publiczne od opłat sądowych. Podmioty te powinny zatem uwzględnić w swojej działalności koszty niezbędne do prowadzenia postępowania sądowoadministracyjnego. Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 27 listopada 2006 r., sygn. akt I FZ 534/06 podkreślił, że chcąc dochodzić praw przed sądem należy przede wszystkim zadbać o środki na pokrycie kosztów sądowych. Instytucje państwowe (których zadanie nie polega na prowadzeniu działalności gospodarczej) powinny uwzględniać w swojej działalności koszty niezbędne do prowadzenia sądowego postępowania administracyjnego, albowiem w przeciwnym wypadku zostaną pozbawione możliwości pełne realizacji prawa strony w takim postępowaniu. Zdaniem Sądu przesłankami uzasadniającymi uwzględnienie złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy nie mogą być podnoszone przez wnioskodawczynię argumenty dotyczące niezarobkowej działalności [...], nadzwyczajnego charakteru niniejszego postępowania sądowego, a także wskazywane zasady finansowania Uczelni, czy też odnotowane w poprzednich latach straty oraz wskazywane zadłużenie na posiadanym rachunku bankowym. Zauważyć trzeba, że z danych zawartych w złożonym urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, iż w ostatnim roku obrotowym zysk Uczelni wyniósł [...] zł. Natomiast wysokość kapitału zakładowego, majątku i środków finansowych to [...] zł. Wartość środków trwałych wnioskodawczyni to z kolei [...] zł. W ocenie Sądu już sama wysokość uzyskanego w ostatnim roku obrotowym zysku, który wielokrotnie przewyższa wysokość żądanego wpisu od skargi kasacyjnej (100 zł), a także wartość kapitału zakładowego i środków trwałych, mimo wykazywanego zadłużenia na rachunku bankowym, przemawiają za stwierdzeniem, że skarżąca nie znajduje się sytuacji majątkowej uzasadniającej uwzględnienie złożonego wniosku. Wskazać również należy, co podniosła sama skarżąca w złożonym wniosku o przyznanie prawa pomocy, że poza środkami pochodzącymi z dotacji z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego, grantów, czy opłat od studentów, Uczelnia może i pozyskuje środki z innej działalności, np. ze sprzedaży nieruchomości. Z § 93 pkt 6 Statutu [...] w W. jednoznacznie wynika, że Uczelnia może uzyskiwać środki finansowe m.in. z wydzielonej działalności gospodarczej innej niż działalność naukowa. Zdaniem Sądu zatem wnioskodawczyni, jako podmiot uprawniony do prowadzenia poza działalnością naukową również działalności gospodarczej, powinna w procedurze planowania wydatków uwzględnić potrzebę wydatkowania zgromadzonych środków na prowadzenie ewentualnych postępowań sądowych w tych sprawach i liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów na ten cel. Jak wyżej wskazano instytucja zwolnienia od kosztów sądowych stanowi w istocie pomoc Państwa, a więc podmiot ubiegający się o taką pomoc powinien w każdym przypadku poczynić wszelkie możliwe czynności, które pozwolą mu na uiszczenie kosztów sądowych i dopiero wtedy, gdyby podjęte w ten sposób czynności okazałyby się niewystarczające może zwrócić się o pomoc Państwa. W orzecznictwie podkreśla się, że skoro dostępność do sądu wymaga z natury rzeczy posiadania środków finansowych, posiadanie tych środków staje się istotnym składnikiem działalności gospodarczej, zaś podmiot prowadzący taką działalność, nawet, gdy działalność ta jest działalnością uboczną, przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinien uwzględnić także konieczność posiadania środków na prowadzenie procesu sądowego. Planowanie wydatków bez uwzględnienia zasady, o której wspomniano wyżej, jest naruszeniem równoważności w traktowaniu swoich powinności finansowych, zaś strona, która realizuje swoje zobowiązania w taki sposób, że wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych, nie może prawnie skutecznie podnieść ewentualnego zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądami (postanowienie s. apel. z dnia 9 lipca 1992 r., sygn. akt I ACz 393/92 publ., Wokanda 1993/2/32). Powyższe stanowisko dotyczące oceny sytuacji materialnej podmiotu występującego o przyznanie prawa pomocy, będącego uczelnią publiczną w pełni podziela Naczelny Sąd Administracyjny (postanowienie NSA z dnia 18 czerwca 2013 r., sygn. akt II OZ 459/13). W świetle powyższego stwierdzić należy, że w sprawie nie zaistniały przesłanki uzasadniające uwzględnienie złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na mocy art. 246 § 2 pkt 2 i art. 260 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi postanowił jak w sentencji.