I SA/Wa 2801/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Przemysław Żmich sędzia WSA Małgorzata Boniecka–Płaczkowska (spr.) sędzia WSA Elżbieta Lenart Protokolant specjalista Katarzyna Krynicka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 kwietnia 2022 r. sprawy ze skargi P. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] września 2021 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Burmistrza Gminy [...] z dnia [...] lipca 2021 r. nr [...]; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] na rzecz P.S. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego. Zaskarżoną decyzją z [...] września 2021 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...], po rozpatrzeniu odwołania P.S. od decyzji Burmistrza Gminy [...] z [...] lipca 2021 r. nr [...] uznającej za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze na K. S. za okres od [...] lutego 2020 r. do [...] maja 2021 r. w wysokości [...] zł miesięcznie oraz zobowiązującej P.S. do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń w łącznej wysokości [...] zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu Kolegium wskazało, że wnioskiem z [...] lipca 2019 r. P. S. wystąpił o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na syna K.S. Burmistrz Gminy [...] informacją z [...] sierpnia 2019 r., nr [...] przyznał P.S. świadczenie wychowawcze na syna K.S. w kwocie [...] zł miesięcznie w okresie od [...] lipca 2019 r. do [...] maja 2021 r. Burmistrz Gminy [...] decyzją z [...] lipca 2021 r. uznał za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze na K.S. za okres od [...] lutego 2020 r. do [...] maja 2021 r. w wysokości [...] zł miesięcznie oraz zobowiązał P.S. do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń w łącznej wysokości [...] zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. Odwołanie od powyższej decyzji wniósł P.S. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] rozpoznając sprawę wskazało, że zgodnie z art. 25 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze jest obowiązana do jego zwrotu. Stosownie do art. 25 ust. 2 ustawy za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się: 1) (uchylony); 1a) (uchylony); 2) świadczenie wychowawcze przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą to świadczenie; 3) świadczenie wychowawcze wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 16 ust. 6, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń na rodzinę w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze; 4) (uchylony); 5) świadczenie wychowawcze wypłacone osobie innej niż osoba, której świadczenie zostało przyznane, z przyczyn niezależnych od organu, który przyznał świadczenie; 6) świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia. Z kolei zgodnie z art. 25 ust. 3 ustawy od kwot nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, o którym mowa w ust. 2 pkt 2, 3, 5 i 6, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie, chyba że przyznanie świadczenia wychowawczego było następstwem błędu podmiotu realizującego zadania w zakresie świadczenia wychowawczego. Kolegium podniosło, że powołane przepisy ustawy statuują obowiązek zwrotu nienależnie pobranych świadczeń (art. 25 ust. 1), a także zawierają definicję ustawową świadczenia nienależnie pobranego (art. 25 ust. 2). Organ odwoławczy wyjaśnił, że celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych (art. 4 ust. 1 ustawy) i przysługuje do dnia ukończenia przez dziecko 18 roku życia (art. 4 ust. 3 ustawy). Ponadto świadczenie to przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a (ust. 2 pkt 1). Wysokość przysługującego świadczenia reguluje art. 5 ustawy, w którym wskazano, że świadczenie to przysługuje w wysokości [...] zł (art. 5 ust. 1), chyba że sprawowana jest opieka naprzemienna nad dzieckiem, która wpływa na wysokość świadczenia na rzecz każdego z rodziców i przysługuje im w wysokości po [...] zł (art. 5 ust. 2a). Kolegium podkreśliło, że powyższe przepisy jednoznacznie wskazują, że w razie ustalenia istnienia opieki naprzemiennej świadczenie na rzecz z każdego rodziców może być przyznane w wysokości [...] zł. W niniejszej sprawie z wnioskiem o przyznanie świadczenia wystąpił ojciec dziecka, któremu świadczenie to zostało przyznane w okresie świadczeniowym 2019/2021. Jednakże do akt sprawy załączono kopię prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego w [...] z [...] stycznia 2020 r., sygn. akt [...] z którego wynika, że nad małoletnim K.S. została ustalona opieka naprzemienna sprawowana przez oboje rodziców w powtarzających się okresach. Orzeczenie to stało się prawomocne 13 stycznia 2020 r. Zdaniem Kolegium doszło do wypłacenia świadczenia na rzecz osoby, która była do tego uprawniona, jednak jej uprawnienie dotyczyło jedynie połowy wysokości świadczenia, tj. [...] zł na rzecz dziecka. Wobec tego organ I instancji prawidłowo stwierdził pobranie przez P.S. nienależnego świadczenia w wysokości [...] zł na rzecz K.S. w okresie od [...] lutego 2020 r. do [...] maja 2021 r., kiedy to uprawnionemu świadczenie przysługiwało jedynie w kwocie [...] zł. Kolegium podało, że w orzecznictwie sądowo-administracyjnym wskazuje się że, obowiązek zwrotu nienależnie pobranych świadczeń obciąża osobę, która przyjmowała świadczenia ze świadomością, że jej się one nie należały, a więc determinowany jest uprzednim ustaleniem istnienia takiego stanu świadomości u podmiotu pobierającego świadczenie, co pozwala na skuteczne nałożenie obowiązku zwrotu. W konsekwencji przyjmuje się, że obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która była świadoma okoliczności, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w przypadku świadomego zaniechania przekazania organowi posiadanych informacji wywierających wpływ na prawo do świadczenia. Oznacza to, że o świadczeniu nienależnie pobranym w rozumieniu art. 25 ust. 2 ustawy można mówić wtedy, gdy strona pobiera świadczenia, chociaż wie, że nie powinna ich pobierać w ogóle lub w danej wysokości. Istnieje wtedy element obiektywny (wystąpienie okoliczności) oraz subiektywny (świadome i celowe działanie wbrew pouczeniu). Zatem nienależnie pobrane świadczenie, to świadczenie wypłacone pomimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do jego pobierania, jeżeli niepowiadomienie o tych okolicznościach było świadomym i zamierzonym działaniem (lub zaniechaniem) świadczeniobiorcy. Okoliczności te potwierdza wypracowane orzecznictwo sądowe na podstawie przepisów ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, które organ powołał. Kolegium podniosło, że wniosek o przyznanie świadczenia wychowawczego zawiera pouczenie dotyczące obowiązku zgłoszenia wszelkich zmian w sytuacji faktycznej i dochodowej rodziny. Pouczenie zawarte we wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego jest jasne i czytelne, z którego jednoznacznie wynikają obowiązki osób, którym przyznane zostaje świadczenie wychowawcze. W związku z tym skarżący powinien był zawiadomić organ o zmianie sytuacji faktycznej rodziny oraz ustaleniu istnienia opieki naprzemiennej nad dziećmi. Zdaniem Kolegium okoliczności sprawy wskazują, że skarżący świadomie pobrał nienależne mu świadczenia wychowawcze w okresie od [...] lutego 2020 r. do [...] maja 2020 r. w wysokości [...] zł miesięcznie na rzecz K.S., co uzasadnia ich zwrot. Odnosząc się do zarzutów odwołania Kolegium wskazało, że nie ma znaczenia, iż matka dziecka pobierała świadczenie wychowawcze na córkę w pełnej wysokości. Skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z [...] września 2021 r. złożył P.S. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie: 1) przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na treść zaskarżonej decyzji, tj. art. 7 kpa w zw. z art. 77 § 1 kpa w zw. z art. 107 § 3 kpa, poprzez niepodjęcie wszelkich niezbędnych czynności oraz zaniechanie zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, a w szczególności zaniechanie ustalenia okoliczności złożenia wniosku o wypłatę świadczenia wychowawczego przez skarżącego w stosunku tylko do jednego dziecka, tj. K.S. oraz nie ustalenia okoliczności braku wniosku matki K.S. - A.S. co do świadczenia wychowawczego przysługującego na K.S.; 2) przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na treść zaskarżonej decyzji, tj. art. 80 kpa, poprzez dokonanie przez organ I instancji dowolnej, a nie swobodnej oceny zgromadzonego materiału dowodowego, w postaci pominięcia dowodu z oświadczenia A.S. w przedmiocie dokonanego uzgodnienia dotyczącego wnioskowania wspólnie z P.S. o świadczenia na K.S. oraz O. S., co skutkowało nieprawidłowym przyjęciem, że skarżący dokonał pobrania nienależnego świadczenia; 3) prawa materialnego poprzez zastosowanie przepisu art. 25 ust. 2 pkt. 2 ustawy w sytuacji, gdy skarżący nie przedstawił fałszywych zeznań ani dokumentów, jak również nie działał w złej wierze i nie wprowadził świadomie w błąd organu I instancji celem przyznania nienależnego mu świadczenia; 4) prawa materialnego poprzez niezastosowanie art. 22 ustawy w zw. z art. 4 ust. 1 ustawy w zw. z art. 7a § 1 kpa, polegające na przyjęciu, iż wysokość świadczenia wychowawczego należna rodzicowi sprawującemu opiekę naprzemienną nad dzieckiem to [...] zł, pomimo występującego interesu społecznego, słusznego interesu obywateli oraz występujących przesłanek w postaci porozumienia osób uprawnionych do pobierania świadczenia wychowawczego, a nie przyznania opiekunowi prawnemu dziecka kwoty [...] zł świadczenia wychowawczego. Wskazując na powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji i uchylenie decyzji organu I instancji. Zarzuty rozwinął w uzasadnieniu skargi. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Organy prawidłowo przytoczyły przepisy prawa, wobec czego nie ma potrzeby ponownego ich przytaczania. Nie dokonały jednakże prawidłowej oceny zebranego materiału dowodowego i wadliwe stosowały przepisy prawa materialnego. W ocenie Sądu, w przedmiotowej sprawie, organy nie uwzględniły podstawowego celu ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci - wyrażonego już w samym tytule ustawy, a także w jej art. 4 ust. 1, jakim jest zapewnienie przez państwo realnej pomocy w wychowywaniu dziecka, w postaci faktycznego dostarczenia środków dla częściowego pokrycia wydatków związanych z jego wychowywaniem, w tym z opieką nad dzieckiem i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Nie można bowiem przepisów o nienależnie pobranym świadczeniu interpretować ani stosować w sposób, który prowadziłby do rezultatów nie dających się pogodzić z celem ustawy. W szczególności, skoro świadczenie wychowawcze jest wypłacane na potrzeby dziecka, to przy ustaleniu, że rodzic dziecka, któremu świadczenie przyznano, faktycznie w tym okresie nie posiadał prawa do tego świadczenia w pełnej wysokości, np. w związku z ustaleniem opieki naprzemiennej, ale świadczenie wychowawcze zostało spożytkowane na pokrycie wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb dziecka, to oznaczałoby brak podstaw do żądania zwrotu świadczenia skonsumowanego na potrzeby dziecka. Kluczową zatem kwestią dla oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji stało się nie tylko ustalenie, czy skarżący był uprawniony do pobrania świadczenia wychowawczego na małoletniego syna w okresie od [...] lutego 2020 r. do [...] maja 2021 r. w pełnej kwocie [...] zł oraz czy dopełnił wszystkich ciążących na nim obowiązków, ale czy organy administracji orzekające w niniejszej sprawie prawidłowo uznały, że kwoty wskazane w decyzjach są nienależnie pobranymi świadczeniami wychowawczymi. Jak wyżej wskazano koniecznym jest ocena, czy środki przyznane i wypłacone, na podstawie przyznanego uprzednio prawa do świadczenia wychowawczego, zostały wykorzystane zgodnie z celem, jaki został przez ustawodawcę określony dla tego rodzaju świadczeń. W niniejszej sprawie istne jest również, że skarżący w toku postępowania konsekwentnie podnosił, że uzgodnił z matką dziecka, że będzie pobierał świadczenie na syna, a matka dziecka A.S. na wspólną córkę O. S. Wynika to także z oświadczenia A.S. z [...] lipca 2021 r. Okoliczności powyższe i oświadczenie matki zostały przez organy pominięte. Należy mieć też na uwadze, że świadczenie za sporny okres nie może już zostać przyznane na rzecz matki małoletniego K., która z wnioskiem takim nie występowała na syna, a tylko na córkę. Uznanie zatem w okolicznościach niniejszej sprawy, że wypłata części tego świadczenia była nienależna skarżącemu oznaczałoby w rezultacie faktyczne pozbawienie dziecka wsparcia finansowego, o którym mowa w przepisach ustawy, co naruszałoby zasadę uwzględnienia dobra rodziny zawartą w art. 71 ust. 1 zd. 1 Konstytucji RP. Powyższe stanowisko znajduje odzwierciedlenie w aktualnym orzecznictwie sądów administracyjnych, m.in. w wyrokach WSA w Gliwicach: z 12 lutego 2021 r., sygn. akt II SA/Gl 1151/20, z 28 kwietnia 2021 r., sygn. akt II SA/Gl 188/21, z 7 lipca 2021 r., sygn. akt II SA/Gl 47/21, z 15 lipca 2021 r., sygn. akt II SA/Gl 572/21, wyroku WSA w Olsztynie z 23 września 2021 r., sygn. akt II SA/Ol 648/21, wyroku WSA w Warszawie z 12 stycznia 2022 r., sygn. akt I SA/Wa 2096/21. Należy mieć na uwadze, w stanie faktycznym niniejszej sprawy, że każdy z byłych małżonków pobierał świadczenie w pełnej wysokości na jedno z dwójki wspólnych dzieci. Takie było porozumienie pomiędzy nimi przed rozwodem. Biorąc pod uwagę powyższe oraz fakt, że do ustalenia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia konieczna jest świadomość i zamiar świadczeniobiorcy działającego w złej wierze, za niewykazane Sąd uznał stanowisko organów, że skarżącemu można przypisać działanie w złej wierze. Zła wiara polega na przeświadczeniu, że działa się niezgodnie z prawem, że w danej sytuacji świadczenie nie przysługuje. Dobra wiara polega na usprawiedliwionym (chociaż nawet błędnym) w danych okolicznościach przekonaniu, iż podmiotowi przysługuje określone prawo, czyli że działa zgodnie z prawem. Nie należy tracić z pola widzenia okoliczność, że gdyby skarżący pobierał świadczenie w połowie na syna i w połowie na córkę, to kwota wypłacanego świadczenia byłaby w tej samej wysokości. Jak wyżej podniesiono konieczność zwrotu pobranego świadczenia będzie oznaczała brak wypłaty połowy świadczenia dla syna, o które już nie będzie można się ubiegać. Byłoby to niewątpliwie sprzeczne z celem świadczenia wskazanym w art. 4 ust. 1 ustawy. Mając zatem na uwadze cel świadczenia oraz biorąc pod uwagę, że jego wysokość nie przekroczyła kwoty [...] zł wskazać należy, że interes społeczny w żadnej mierze nie stał w sprzeczności ze słusznym interesem strony, tym bardziej, że działania ojca dziecka były ustalone i akceptowane przez matkę dziecka. W okresie tym matka nie występowała z wnioskiem o świadczenie na syna K. Fakt, że ojciec dziecka nie wykonał obowiązku wynikającego z pouczenia nie może, w tych okolicznościach przeważać nad interesem małoletniego dziecka. Reasumując należy wskazać, że nie można przepisów o nienależnie pobranym świadczeniu interpretować ani stosować w sposób, który prowadziłby do rezultatów nie dających się pogodzić z ratio legis ustawy. Celem tego świadczenia jest zapewnienie przez państwo realnej pomocy w wychowaniu dziecka, w postaci faktycznego dostarczania środków dla częściowego pokrycia wydatków związanych z jego wychowaniem. Skoro świadczenie wychowawcze jest wypłacane na potrzeby dziecka, to przy ustaleniu, że rodzic dziecka, któremu świadczenia przyznano, faktycznie w tym okresie nie posiadał prawa do tego świadczenia w pełnej wysokości, ale świadczenie wychowawcze, za porozumieniem obojga rodziców, zostało spożytkowane na pokrycie wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb dziecka, to oznacza brak podstaw do żądania zwrotu świadczenia skonsumowanego na potrzeby dziecka. Z przyczyn wyżej omówionych zasadne są zarzuty skargi dotyczące naruszenia 25 ust. 2 pkt 2 ustawy oraz przepisów postępowania. Mając wszystkie wyżej wskazane okoliczności na uwadze Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i lit. c) ppsa, orzekł jak w pkt 1 sentencji wyroku. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 ppsa i art. 205 § 2 ppsa. Ponownie rozpoznając sprawę, organ uwzględni stanowisko przedstawione w niniejszym uzasadnieniu.