I SA/Wa 343/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Monika Sawa, sędzia WSA Joanna Skiba (spr.), asesor WSA Anna Milicka-Stojek, Protokolant specjalista Monika Bodzan, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 2 czerwca 2023 r. sprawy ze skargi K. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Siedlcach z dnia 1 grudnia 2022 r. nr SKO.4000-1999/2022 w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta Miasta Siedlce z dnia 7 października 2022 r. nr SR/4130-3/8/5803/57/22. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] (dalej również jako SKO lub Kolegium) decyzją z 1 grudnia 2022 r., nr SKO.4000-1999/2022 utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta S. z 7 października 2022 r. nr [...]. Decyzja SKO została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy. Informacją nr [...] z 9 września 2019 r. Kierownik Działu Świadczeń Wychowawczych Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w S., po rozpatrzeniu wniosku K. S. poinformował o przyznaniu świadczenia wychowawczego na dzieci: - J. B. w kwocie 500 zł, na okres od 2019-10-01 do 2021-05-31; - A. K. w kwocie 500 zł, na okres od 2019-10-01 do 2021-05-31. W dniu 14 września 2022 r. do Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w S. wpłynęło postanowienie Sądu Rejonowego w S. III Wydział Rodzinny i Nieletnich z 24 listopada 2020 r., sygn. akt [...], na podstawie którego Sąd ustalił wykonywanie władzy rodzicielskiej na małoletnim J. B. rodzicom K. S. i L. B. w ten sposób, że małoletni J. B. będzie mieszkać naprzemiennie, w powtarzających się okresach siedmiodniowych, u jednego, a następnie u drugiego z rodziców. Postanowienie stało prawomocne z dniem 2 grudnia 2020 r. Po ustaleniu powyższego faktu organ I instancji uznał, powołując się na przepisy ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, że w sytuacji sprawowania opieki naprzemiennej nad synem J. na podstawie ww. postanowienia sądu rodzinnego, skarżącej przysługuje połowa wysokości świadczenia wychowawczego, które przyznano jej informacja z 9 września 2019 r. za okres od 1 grudnia 2019 r. do 31 maja 2021 r. W myśl przepisów ustawy, zmiana ta powoduje konieczność weryfikacji uprawnień rodziny do przyznanych świadczeń na to dziecko. W ocenie organu I instancji w ww. okresie doszło do pobrania przez skarżącą świadczeń nienależnych w rozumieniu art. 25 ust. 2 pkt 6, zgodnie z którym za nienależnie pobrane świadczenia wychowawcze uważa się "świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia". Wobec powyższego, stosownie do treści art. 25 ust. 1 i ust. 9 organ wskazał, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu, a zgodnie z art. 25 ust. 9 ustawy kwoty nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych podlegają zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. W odwołaniu od decyzji organu I instancji z 7 października 2022 r. skarżąca zarzuciła jej niezgodność z celem ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci. Powołała się również na porozumienie zawarte z ojcem dziecka, że całość świadczenia 500+, które przysługuje obojgu, będzie pobierała matka. Utrzymując w mocy decyzję organu I instancji, Kolegium stwierdziło, że niewątpliwie syn skarżącej pozostaje pod opieką naprzemienną obojga rodziców. Powołując się na treść art. 5 ust. 2a ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, organ wskazał, że w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego. Mając na uwadze wynikły w sprawie stan faktyczny oraz powołane regulacje zawarte w art. 5 ust. 2a, art. 20 ust. 1 ustawy (o treści którego strona odwołująca była pouczona we wniosku z 20 lipca 2019 r. - złożonym w postaci elektronicznej oraz w informacji przyznającej świadczenia wychowawcze z 9 września 2019 r.), świadczenie wychowawcze wypłacone na dziecko J. B. za okres od 1 grudnia 2019r. do 31 maja 2021 r. w łącznej wysokości 1500 zł (tj. 250 zł X 6 miesięcy) jest świadczeniem nienależnie pobranym, do którego zwrotu powinna zostać zobowiązana wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Skargę na powyższą decyzję wniosła K. S. Wniosła w niej "o umorzenie zaskarżonej decyzji SKO" oraz szeroko opisała sposób sprawowania opieki przez ojca dziecka, który według niej nie jest prawidłowy. Zdaniem skarżącej odebranie w części świadczenia 500+ godzi w dobro rodziny, istotą rzeczy jest bowiem odpowiedź czy pieniądze zostały wydane na pokrycie wydatków związanych z wychowaniem dziecka, czyli zgodnie z ich przeznaczeniem. W jej przypadku taka sytuacja miała miejsce, co oznacza, że pobrane przez skarżącą świadczenie nie zostało nienależnie pobrane. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie i podtrzymało stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 stawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 329 - dalej p.p.s.a.), wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który miał lub mógł mieć wpływ na wynik sprawy. Należy również podkreślić, że sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest wyłącznie w granicach danej sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną art. 134 § 1 p.p.s.a.). Oceniając zaskarżoną decyzję w kontekście wskazanych wyżej przepisów, wniesiona skargę należy uznać za zasadną. Przedmiotem kontroli w sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta S., którą ustalono wysokość nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego przyznanego skarżącej na syna J. B. w łącznej wysokości 1500 zł za okres od 1 grudnia 2020r. do 31 maja 2021 r., wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, a nadto zobowiązano K. S. do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego we wskazanej wyżej wysokości. W niniejszej sprawie bezspornym jest przy tym, że informacją z dnia 9 września 2019 r. K. S. przyznano świadczenie wychowawcze na okres od 1 grudnia 2019 r. do 31 maja 2021 r. w wysokości 500 zł miesięcznie na dziecko J. B. Poza sporem pozostaje również okoliczność, że postanowieniem Sądu Rejonowego w S. z dnia 24 listopada 2020 r. sygn. akt [...] pozostawiono obu stronom władzę rodzicielską nad małoletnimi J. B., w ten sposób, że małoletni J. B. będzie mieszkać naprzemiennie, w powtarzających się okresach siedmiodniowych, u jednego, a następnie u drugiego z rodziców. Postanowienie to stało się prawomocne 2 grudnia 2020 r. Nie ulega też wątpliwości, że w okresie od 1 grudnia 2020 r. do 31 maja 2021 r. skarżąca otrzymywała świadczenie w wysokości 500 zł na syna J. B. Sporna pomiędzy stronami natomiast jest okoliczność, czy w związku z treścią zacytowanego powyżej postanowienia z 24 listopada 2020 r., świadczenie wypłacone w okresie od 1 grudnia 2020 r. do 31 maja 2021 r. w pełnej wysokości jest świadczeniem nienależnie pobranym. Zgodnie z treścią art. 25 ust. 1 i ust. 2 pkt 6 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz.U. z 2019 r., poz. 2407 ze zm.) osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu, przy czym za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się m.in. świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia. Z kolei w myśl art. 5 ust. 2a tej ustawy, w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego. Zdaniem organów, z uwagi na treść powyższego przepisu, jak również okoliczność, że zgodnie z treścią postanowienia z dnia 24 listopada 2020 r. dziecko skarżącej J. B. znalazł się pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców, stronie przysługiwała jedynie połowa świadczenia w okresie od 1 grudnia 2020 r. do 31 maja 2021 r. Natomiast pozostała połowa świadczenia tj. po 250 zł miesięcznie, zdaniem organów, jest świadczeniem nienależnie pobranym, bowiem wypłacone zostało pomimo braku prawa do tego świadczenia. Z takim poglądem organu odwoławczego, zdaniem Sądu, nie sposób się jednak zgodzić, bowiem nie uwzględnia on celu świadczenia wychowawczego, o którym mowa w art. 4 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Zgodnie z tym przepisem, celem wspomnianego świadczenia jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Stąd też w niniejszej sprawie należało zastosować celowościową wykładnię tego przepisu, gdyż żadne wartości chronione konstytucyjnie nie przemawiają za innym rozwiązaniem zaistniałej sytuacji. Wobec powyższego, na organach ciążył obowiązek dokonania oceny, czy środki przyznane w ramach świadczenia wychowawczego zostały wykorzystane zgodnie z ich przeznaczeniem, czyli zostały spożytkowane stosownie do celu wskazanego w art. 4 ust. 1 ustawy. Należy w tym miejscu wskazać, że chociaż świadczenie wychowawcze przysługuje matce, ojcu, opiekunowi (faktycznemu albo prawnemu), to w istocie świadczenie to służy dziecku. W konsekwencji okoliczność, na co zostało przeznaczone wypłacone świadczenie ma istotny wpływ na ocenę, czy świadczenie to było nienależne (por. wyrok Wojewódzkich Sądów Administracyjnych: w Łodzi z 24 czerwca 2021 sygn. II SA/Łd 668/20, w Gliwicach z dnia 7 lipca 2021 sygn. II SA/Gl 47/21 oraz z dnia 15 lipca 2021 sygn. II SA/Gl 572/21, w Krakowie z 18 października 2021 sygn. III SA/Kr 772/12, w Olsztynie z 23 września 2021 r., sygn. akt II SA/Ol 648/21 r.), W rozpatrywanej sprawie skarżąca podnosi, że z ojcem J. ustaliła, że to ona będzie pobierać całą kwotę z tytułu świadczenia wychowawczego i nią rozporządzać na potrzeby syna J. Z tego powodu ojciec dziecka nie będzie występował o to świadczenie, ani też go pobierał. Mając na uwadze cel świadczenia oraz jego wysokość (500 zł), w ocenie sądu administracyjnego dopuszczalne jest zawarcie porozumienia w tej kwestii. W takiej sytuacji interes społeczny w żadnej mierze nie stał w sprzeczności ze słusznym interesem strony, o ile ojciec dziecka dostosował się do treści porozumienia i nie wystąpił o świadczenie w przedmiotowym okresie. Istotne jest bowiem jedynie to, czy łączna kwota świadczenia wynosi 500 zł. Do takiej bowiem kwoty Państwo partycypuje w wydatkach na wychowanie dziecka. Żaden z organów nie ustalał jednak tej kwestii, przyjmując, że okoliczność ta nie ma dla sprawy żadnego znaczenia. Tymczasem, w świetle przedstawionych powyżej rozważań, należy wskazać, że pobrane przez skarżącą świadczenie wychowawcze, przy założeniu, że spożytkowane zostały na pokrycie wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb syna J., nie mogą być zakwalifikowane jako pobrane nienależnie. Wskazany powyżej cel świadczenia wychowawczego, jak już wspomniano, nie został wzięty pod uwagę przez Kolegium, ani przez organ I instancji. W konsekwencji w toku kontrolowanego obecnie postępowania administracyjnego nie ustalono, czy skarżąca zawarła porozumienie z ojcem syna J. w zakresie możliwości pobierania przez nią świadczenia w całości oraz czy wypłacone jej kwoty świadczenia wychowawczego przeznaczyła w całości na potrzeby syna J. Należy bowiem zauważyć, że gdyby przyjąć za organami, że część świadczeń wychowawczych wypłaconych skarżącej w spornym okresie jest świadczeniem nienależnie pobranym podlegającym zwrotowi, to doszłoby do sytuacji, w której faktycznie J. B. otrzymałyby tylko połowę należnych mu świadczeń. Bowiem ojciec J. – jak wynika z twierdzeń skarżącej – nie złożył dotychczas wniosku o sporne świadczenie wychowawcze, a obecnie uczynić już tego nie może, bo termin składania wniosków na sporny okres 2019-2021 już minął. Z uwagi na niewyjaśnienie wskazanych powyżej istotnych dla sprawy okoliczności, w niniejszej sprawie doszło do naruszenia art. 7 i 77 § 1 k.p.a., które to naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Organy naruszyły ponadto art. 4 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, przy czym naruszenie to miało wpływ na wynik sprawy. Z tych względów, Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) oraz lit. c) p.p.s.a. w związku z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. Wskazania co do dalszego postępowania wynikają wprost z przedstawionych powyżej rozważań. Prowadząc ponowne postępowanie, organ I instancji winien ustalić, czy ojciec dziecka uzyskał świadczenie wychowawcze w przedmiotowym okresie i w jakiej wysokości, a także czy zawarł z matką dziecka porozumienie w zakresie pobierania przez nią świadczenia w pełnej wysokości. O podanie tej informacji należy zwrócić się do właściwej gminy po zobowiązaniu skarżącej do podania adresu zamieszkania ojca dziecka. Gdyby okazało się, że ojciec dziecka nie pobierał świadczenia wychowawczego w spornym okresie, a jednocześnie zawarł porozumienia z matką dziecka co do możliwości pobierania przez nią świadczenia w pełnej wysokości na syna J., wówczas organ ustali czy, a jeżeli tak, to w jakiej wysokości, środki te zostały wydatkowane przez skarżącą stosownie do celu wskazanego w art. 4 ust. 1 ustawy. Należy w tym miejscu zaznaczyć, że konieczność ustalenia tych okoliczności nie zwalnia skarżącej z aktywności w ich dowodzeniu. Przeciwnie, strona skarżąca, na wezwanie organu, powinna przedstawić dowody na poparcie powyższych okoliczności oraz udzielić szczegółowych wyjaśnień dotyczących sposobu zadysponowania każdej z otrzymanych kwot świadczenia za sporny okres. Rolą organu będzie zaś ich ocena oraz ewentualna weryfikacja poprzez chociażby uzyskanie stosownego oświadczenia ojca małoletniego J. Dopiero po wyjaśnieniu powyższej okoliczności możliwe będzie rozstrzygnięcie sprawy. Wszystkie przywołane orzeczenia publikowane w CBOSA.