II SA 3237/03

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Borowiec Sędziowie WSA Maria Werpachowska ( spraw.) WSA Eugeniusz Wasilewski Protokolant Monika Kwaśniak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 stycznia 2004r. sprawy ze skargi B. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2003r. nr [...] w przedmiocie przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Zaskarżoną decyzją z dnia [...] lipca 2003r. Nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych po ponownym rozpatrzeniu sprawy z wniosku B. W. o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku postanowił na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kodeksu postępowania administracyjnego, utrzymać w mocy decyzję podjętą w dniu [...] czerwca 2003r. odmawiającą przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku. W uzasadnieniu decyzji stwierdzono, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych /Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm./ jest możliwe, jeżeli wnioskodawca spełni łącznie następujące warunki: * jest lub był osobą ubezpieczoną lub członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, * nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, * nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, * nie ma niezbędnych środków utrzymania. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy nie stwierdzono istnienia jednej z czterech przesłanek umożliwiających uwzględnienie wniosku. Wyjaśniono, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, a zatem w pierwszej kolejności bada się uprawnienia jakie przysługiwałyby tej osobie. Również szczególna okoliczność, o której mowa w przytoczonym powyżej przepisie odnosi się do osoby zmarłej. Z przebiegu zatrudnienia T. H. wynika, że pracował on niesystematycznie, z przerwami w okresach: od [...] marca 1992r. do [...] maja 1995r., od [...] lipca 1995r. do [...] kwietnia 1999r., oraz od [...] stycznia 2000r. do [...] czerwca 2001r. Wnioskodawczyni nie wykazała, że niewykonywanie zatrudnienia przez ojca dziecka było spowodowane okolicznościami, na które zmarły nie miał wpływu. W związku z powyższym nie dopatrzono się szczególnych okoliczności, które były powodem braku spełnienia warunków ustawowych do renty. Wyjaśniono, że za szczególną okoliczność, na potrzeby stosowania przepisu art. 83 ustawy emerytalnej należy uznać zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy ojca dziecka wynoszący 11 lat 8 miesięcy i 14 dni jest nieadekwatny do wieku zmarłego, który w chwili śmierci miał 37 lat i w stosunku do tego wieku powinien mieć odpowiednio dłuższy okres zatrudnienia. Powołany wyżej przepis art. 83 nie daje podstaw do przyznania świadczenia w drodze wyjątku w oderwaniu od przepracowania dostatecznie długiego okresu, chociaż nie wystarczającego do uzyskania świadczeń na ogólnych zasadach. Natomiast podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, bowiem nie jest to świadczenie socjalne. Powyższą ostateczną decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych zaskarżyła do Naczelnego Sądu Administracyjnego B. W., w konkluzji wnosząc o jej uchylenie i przyznanie córce renty w drodze wyjątku. W uzasadnieniu podniosła, że do okresu ubezpieczenia zmarłego nie wliczono okresu zatrudnienia podczas przebywania w zakładach karny za czasów PRL, a jak wiadomo wówczas w więzieniach istniał przymus pracy. Niestety nie ma dokumentów potwierdzających w jakich zakładach karnych zmarły przebywał. Po opuszczeniu zakładu możliwość podjęcia pracy była ograniczona z uwagi na karalność. Stąd przerwy w zatrudnieniu spowodowane były niezależnie od ojca dziecka. Wskazała, że w miejscu jej zamieszkania panuje duże bezrobocie i mimo że ma 41 lat i jest zdolna do pracy to pracy nie może dostać. Tę okoliczność ZUS winien wziąć pod uwagę przy rozpatrywaniu wniosku. Nie rozumie, dlaczego uznano, że przedstawione przez nią trudne warunki materialne są niewystarczające do przyznania renty w drodze wyjątku. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości argumenty zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Ustosunkowując się do podniesionych zarzutów, zwrócił uwagę, że skarżąca w żaden sposób nie wyjaśniła przerw w ubezpieczeniu ojca dziecka. Podkreślił, że w ostatnim dziesięcioleciu poprzedzającym zgon zmarły udokumentował tylko 1 rok i 4 miesiące ubezpieczenia. Zaś sama trudna sytuacja materialna, choć brana pod uwagę przy podejmowaniu obu decyzji, nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania świadczenia. Skarżąca nie udokumentowała dłuższego niż wyliczony przez ZUS okresu ubezpieczenia ojca dziecka, a podnoszona okoliczność, że przebywał on w zakładach karnych nie oznacza, iż wówczas wykonywał jakąkolwiek pracę. Z posiadanej dokumentacji wynika, że ojciec dziecka w latach 1995 i 1999 przebywając w więzieniu pracował i okresy te zostały zaliczone do jego stażu ubezpieczeniowego. Zaliczono także udowodnione okresy ubezpieczenia z lat 1980-1990. Natomiast fakt, że zmarły ojciec dziecka przebywał w zakładach karnych, a co za tym idzie miał trudności w znalezieniu pracy, nie może być uznany za okoliczność szczególną, na którą nie miał wpływu. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: Na wstępie należy wyjaśnić, że zgodnie z art. 97 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Przepisy wprowadzające ustawę Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. Nr 153, poz. 1271 i Nr 240, poz. 2052/ sprawy, w których skargi zostały wniesione przed dniem 1 stycznia 2004r. i postępowanie nie zostało zakończone, podlegają rozpoznaniu przez właściwe wojewódzkie sądy administracyjne na podstawie ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Stąd właściwym do rozpoznania niniejszej sprawy jest Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, bowiem na obszarze tego sądu znajduje się siedziba Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych - art. 13 § 2 ustawy prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem - art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych /Dz.U. Nr 153, poz. 1269/. Oznacza to, że jeżeli zaskarżona decyzja prawa nie narusza, sąd obowiązany jest skargę oddalić. Materiałnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ww. ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Stanowi on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nim członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza bynajmniej, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie. Z treści przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich wymienionych przesłanek. Brak chociażby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Córka skarżącej spełnia niewątpliwie dwa z tych warunków. Jest osobą, która ze względu na wiek nie może podjąć pracy, ani działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz nie ma niezbędnych środków utrzymania. Nie został jednak spełniony trzeci warunek. Nie jest ona osobą pozostałą po ubezpieczonym, który tylko wskutek szczególnych okoliczności nie mógł uzyskać prawa do renty na podstawie ustawy. Świadczenie dla dzieci jest pochodne od świadczenia przysługującego ojcu. Analiza faktów z życia zmarłego T. H. prowadzi do wniosku, że niespełnienie przez niego warunków wymaganych w ustawie do renty nie było następstwem zdarzeń o charakterze szczególnym. Ojciec dziecka zmarł w dniu [...] stycznia 2002r. w wieku 37 lat. W ostatnim 10-leciu przed zgonem był zatrudniony tylko przez 1rok, 4 miesiące i 28 dni. W zatrudnieniu występowały liczne i długotrwałe przerwy, wskutek których łączny okres ubezpieczenia ww. wyniósł 11 lat, 8 miesięcy i 14 dni. W sprawie brak jest jakichkolwiek dowodów wskazujących na to, że przerwy w zatrudnieniu jak i okres zatrudnienia zmarłego wynikał z przyczyn od niego niezależnych. Skarżąca wskazuje, że zmarły T. H. pracował w zakładach karnych, jednakże nie może wskazać w jakich oraz, że miał problemy w znalezieniu pracy po ich opuszczeniu. Za taką szczególną okoliczność nie może być uznany fakt przebywania przez zmarłego ojca dziecka w zakładach karnych, skoro nie była to okoliczność od niego niezależna, lecz wynikała ze świadomego naruszania prawa. Podobnie problemy w znalezieniu pracy po opuszczeniu tych zakładów-nie mogą być traktowane jako szczególna okoliczność. Zjawisko bezrobocia dotyka również innych osób, stąd uprzednia karalność nie może być taktowana jako usprawiedliwienie braku aktywności zawodowej. Za okoliczność szczególną na potrzeby stosowania ww. przepisu art. 83 ust. 1 ustawy, należy bowiem uważać tylko zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Powyższe ustalenia wskazują, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych prawidłowo uznał, że w sprawie nie wystąpiły szczególne okoliczności uniemożliwiające uzyskanie przez T. H. prawa do renty. Niespełnienie przez ojca dziecka powyższego warunku powoduje, że skarżąca nie może skutecznie domagać się na rzecz córki M. renty rodzinnej po ojcu, jako że prawo do tego świadczenia jest pochodną prawa przysługującego ubezpieczonemu. Oznacza to, że może być przyznane dziecku wówczas, gdy mogłoby być przyznane ojcu. Dlatego też, ani wiek, ani trudna sytuacja materialna córki skarżącej nie uprawniają jej do przyznania świadczenia z art. 83 powołanej na wstępie ustawy o emeryturach i rentach z FUS, gdyż wszystkie przesłanki przewidziane w tym przepisie muszą być spełnione łącznie. Z przytoczonych powodów Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że zaskarżona decyzja prawa nie narusza i stąd na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji wyroku.