II SA/Wa 1021/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Kołodziej, Sędziowie WSA Ewa Grochowska-Jung, WSA Sławomir Antoniuk (spr.), Protokolant Sylwia Falkowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 stycznia 2009 r. sprawy ze skargi B. K. przedstawicielki ustawowej małoletniej D. K. i J. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2008 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku - oddala skargę - Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] maja 2008 r. nr [...] utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] marca 2008 r. nr [...] odmawiającą przyznania małoletnim D. i J. K. renty rodzinnej w drodze wyjątku. Z akt administracyjnych wynika następujący stan sprawy: Prawomocnym wyrokiem z dnia 26 października 2007 r., sygn. akt II SA/Wa 1353/07 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej ZUS) z dnia [...] czerwca 2007 r. nr [...] oraz utrzymaną nią w mocy decyzję z dnia [...] maja 2007 r. nr [...] odmawiającą B. K. przyznania renty rodzinnej w szczególnym trybie dla jej małoletnich córek J. (urodzonej [...]) i D. (urodzonej [...]) po zmarłym w wieku 39 lat ojcu - D. K. W uzasadnieniu wyroku Sąd podniósł, iż Prezes ZUS badając ustawową przesłankę "szczególnych okoliczności" uniemożliwiających uzyskanie przez zmarłego ojca dzieci D. K. świadczenia w trybie ustawowym nie zebrał w sposób wyczerpujący, nie rozpatrzył i nie ocenił materiału dowodowego oraz nie uzasadnił swojego rozstrzygnięcia według wymagań określonych w art. 107 § 3 k.p.a. W wyniku wydania powyższego wyroku i po ponownym rozpatrzeniu wniosku B. K. - opiekuna prawnego małoletnich córek J. i D. o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku, Prezes ZUS decyzją z dnia [...] marca 2008 r., wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia. Uzasadniając rozstrzygnięcie organ podniósł, że warunki określone w przepisie stanowiącym podstawę wydania decyzji muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Renta rodzinna dla dzieci na podstawie ww. przepisu może być przyznana, jeżeli między innymi zachodzi brak niezbędnych środków utrzymania. W toku postępowania ustalono, iż B. K. od 7 czerwca 2006 r. podjęła zatrudnienie i otrzymuje z tego tytułu wynagrodzenie w wysokości 2.520 zł miesięcznie. Dochód przypadający na osobę w rodzinie wynoszący 840 zł miesięcznie przekracza wysokość najniższych świadczeń emerytalno - rentowych i nie wskazuje aby dzieci pozostawały bez niezbędnych środków utrzymania. W związku z dokonaną aktualną oceną sytuacji materialnej rodziny wnioskodawczyni pod względem niezbędnych środków utrzymania, organ stwierdził, iż nie może przyznać renty w drodze wyjątku. Uznając rozstrzygnięcie z dnia [...] marca 2008 r. za krzywdzące, B. K. wniosła o ponowne rozparzenie sprawy. Odwołująca się podnosiła, iż Prezes ZUS w zaskarżonej decyzji nie wyjaśnił co należy rozumieć pod pojęciem "niezbędnych środków utrzymania". Dokonał jedynie prostego porównania uzyskiwanych przez nią dochodów z najniższym świadczeniem emerytalnym, jednakże nie uwzględnił sytuacji materialnej jej rodziny w okresie od śmierci męża do czasu znalezienia pracy zarobkowej. Ponadto nie uwzględnił w swej ocenie niezbędnych wydatków ponoszonych przez rodzinę wnioskodawczyni i realnego wpływu tego czynnika na kryterium braku niezbędnych środków utrzymania. Nie znajdując podstaw do uwzględnienia wniosku odwoławczego, Prezes ZUS decyzją z dnia [...] maja 2008 r. utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy. W uzasadnieniu tej decyzji podtrzymał wcześniej prezentowane stanowisko w sprawie. Odnosząc się do argumentacji strony przedstawionej we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, organ podniósł, że wykazane środki utrzymania w kwocie 840 zł na członka rodziny nie są wystarczające, zważywszy na potrzeby dzieci, lecz trudno uznać wymienioną sytuację jako tę, która nie pozwala zaspokoić potrzeb niezbędnych. Prezes ZUS wskazał, iż brak niezbędnych środków utrzymania, jako przesłanka przyznania świadczenia w drodze wyjątku, nie jest pojęciem zdefiniowanym w ustawie o emeryturach i rentach z FUS. W celu ustalenia tego kryterium, należy posiadane przez wnioskodawczynię środki utrzymania oceniać na tle minimalnej emerytury, która od 1 marca 2008 r. wynosi 636,29 zł miesięcznie. Taką wykładnię niezbędnych środków utrzymania podzielił Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 27 września 2006 r., sygn. akt I OSK 112/06. Porównując dochód na osobę w rodzinie wnioskodawczyni z wysokością najniższej emerytury, należy wykluczyć możliwość uznania, że dzieci nie posiadają niezbędnych środków utrzymania. Dodatkowo organ wyjaśnił, iż ocena sytuacji materialnej osób ubiegających się o świadczenia w drodze wyjątku przez pryzmat osiągniętych dochodów, jest najbardziej obiektywna. Obiektywizmu tej oceny nie zapewniłoby posłużenie się jako kryterium głównym wydatkami, chociażby zdeterminowanymi nawet najbardziej uzasadnionymi potrzebami. Organ jest obowiązany te potrzeby oceniać, lecz nie jest to kryterium autonomiczne w stosunku do uzyskiwanych dochodów. Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie przez B. K. - przedstawiciela ustawowego małoletnich D. i J. K. (po wniesieniu skargi J. K. uzyskała pełnoletność). Wnioskując o uchylenie zaskarżonej decyzji i przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku, skarżąca zarzuciła kwestionowanemu rozstrzygnięciu jego wydanie z naruszeniem art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, poprzez błędną jego wykładnię i zastosowanie oraz naruszeniem art. 7, art. 8, art. 75 § 1, art. 77, art. 107 § 3 k.p.a. W uzasadnieniu skargi podniesiono, że Prezes ZUS błędnie ustalił dochód uzyskiwany przez skarżącą i niewłaściwie ten dochód ocenił na tle pojęcia niezbędnych środków utrzymania w kontekście niezbędnych wydatków. Wskazano, iż w czerwcu 2006 r. skarżąca podjęła zatrudnienie lecz jej dochód z wynagrodzenia za pracę wynosił wówczas nie 2.520 zł jak przyjął organ, lecz jedynie 796,45 zł. Dopiero od czerwca 2007 r., gdy skarżąca podjęła dodatkowe zatrudnienie, jej dochód wzrósł do 1.631 zł (dochód na osobę w rodzinie 543 zł). Zdaniem skarżącej, wynagrodzenie z dodatkowego zatrudnienia nie powinno być jednak wliczane do dochodu stanowiącego podstawę przyznania świadczenia w drodze wyjątku, bowiem zostało ono pozyskane kosztem czasu przeznaczonego na odpoczynek i na opiekę nad dziećmi. Podstawą określenia dochodu rodziny powinno być wynagrodzenie netto, gdyż takie środki pozostają do jej dyspozycji. Ponadto, oceniając przesłankę niezbędnych środków utrzymania należy brać pod uwagę wydatki rodziny, które w przypadku skarżącej kształtują się następująco: czynsz - 610 zł, energia elektryczna - 100 zł, gaz - 50 zł, telefon - 50 zł, woda - 50 zł, internet - 50 zł, telewizja - 40 zł, artykuły chemiczne i środki czystości - 60 zł, artykuły żywnościowe średnio 30 zł dziennie, co daje 900 zł miesięcznie. Skoro zatem średnio w miesiącu dochód rodziny skarżącej wynosi 543 zł netto, to jest on niższy od minimalnego świadczenia emerytalno - rentowego wynoszącego 639,29 zł. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymał dotychczas zajmowane stanowisko w sprawie. Odnosząc się do zarzutów skargi, organ wskazał m.in., iż wywód skarżącej odnoszący się do ponoszonych przez nią kosztów utrzymania w kontekście przesłanki ustawowej, określonej w art. 83, nie zasługuje na uwzględnienie. NSA bowiem w wyroku z dnia 30 maja 2008 r., sygn. akt I OSK 137/08 przesądził, iż kryterium wydatków, jakiego przyjęcia domagała się skarżąca, nie zapewnia obiektywizmu oceny braku niezbędnych środków utrzymania. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. W zakresie dokonywanej kontroli Sąd bada, czy organ administracji orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. W przypadku uwzględnienia skargi, zgodnie z art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), Sąd orzeka wyłącznie kasacyjnie. Oznacza to, że nie jest możliwe uwzględnienie wniosku strony zawartego w skardze, dotyczącego wydania rozstrzygnięcia co do istoty sprawy, stanowiącej przedmiot zaskarżonej decyzji. Skarga nie może zastać uwzględniona, bowiem zaskarżona decyzja odpowiada prawu. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostającym po nim członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej wysokości odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z przepisu tego wynika, że prawo do świadczeń w nim przewidzianych przysługuje wyłącznie w przypadku łącznego spełnienia przez wnioskodawcę określonych warunków. W orzecznictwie podkreśla się, iż świadczenie w drodze wyjątku przyznawane jest uznaniowo i nie jest utożsamiane ze świadczeniami, które muszą być przyznane po spełnieniu precyzyjnie określonych ustawowych przesłanek. Te pierwsze świadczenia są przyznawane decyzjami konstytutywnymi i przysługują od dat wynikających ze wskazanych w decyzji, natomiast w przypadku świadczeń przysługujących obligatoryjnie, których dotyczą decyzje deklaratoryjne, decyduje data spełnienia ustawowych warunków. Uznaniowość decyzji odnosi się bowiem zarówno do faktu przyznania prawa do świadczenia, jak i daty powstania tego prawa (patrz wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 kwietnia 2001 r., sygn. akt II SA 2270/00 - publik. LEX nr 53782). Analogiczne stanowisko zajął Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 12 października 2000 r., sygn. akt II SA 1243/00 (publik. - LEX nr 51002) podkreślając, iż nie stosuje się, w odniesieniu do świadczeń przyznanych w trybie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, przepisów regulujących przyznanie prawa do emerytury lub renty w trybie ustawowym. Dlatego też organ rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku bierze pod uwagę stan faktyczny istniejący w dacie orzekania, a nie jak tego domaga się skarżąca, analizuje zmianę sytuacji materialnej wnioskodawcy na przestrzeni kilku lat. Sąd nie kwestionuje trudnej sytuacji materialnej rodziny skarżącej, bowiem środki, którymi w świetle przedstawionych wydatków dysponuje skarżąca mogą nie wystarczać na zaspokojenie wszystkich potrzeb. Jednak przepis art. 83 ust. 1 powołanej ustawy uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych środków utrzymania. Tymczasem skarżąca posiada zabezpieczone potrzeby mieszkaniowe oraz stałą pracę. Jak wynika z zaświadczenia jej pracodawcy z dnia [...] marca 2008 r. znajdującego się w aktach administracyjnych, uzyskuje ona wynagrodzenie miesięczne w wysokości 2.520 zł brutto (1.631,65 zł netto). Zatem należy podzielić stanowisko organu w zakresie niespełnienia w niniejszej sprawie przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania, co eliminuje skarżącą z kręgu osób, którym może być przyznane świadczenie w drodze wyjątku. Wykazana kwota 840 zł brutto, przypadająca miesięcznie na jedną osobę w rodzinie, może zostać uznana za środki niewystarczające na zaspokojenie wszystkich potrzeb skarżącej, jednakże nie pozwala stwierdzić, że strona nie ma niezbędnych środków utrzymania. Sąd rozpoznający niniejszą sprawę w pełni podziela pogląd wyrażony przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 15 kwietnia 2002 r., sygn. akt II SA 4189/2001 (publik. - LEX nr 83733), zgodnie z którym niezbędnych środków utrzymania nie można utożsamiać z wystarczającymi środkami utrzymania. Zgodzić należy się też z organem, że w celu ustalenia kryterium braku niezbędnych środków utrzymania - wobec niezdefiniowania tej przesłanki w ustawie o emeryturach i rentach z FUS - należy posiadane przez skarżącego środki utrzymania oceniać na tle wysokości minimalnej emerytury brutto, albowiem ten pogląd został już w orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany. W tym stanie rzeczy należy stwierdzić, iż zarzut skargi dotyczący naruszenia przepisu prawa materialnego nie zasługuje na uwzględnienie. Prezes ZUS podejmując zaskarżone orzeczenie przestrzegał reguł procesowych, w sposób prawidłowy dokonał oceny sytuacji materialnej rodziny skarżącej z punktu widzenia braku niezbędnych środków utrzymania, albowiem oparł się na dowodach obrazujących sytuację finansową w dacie orzekania, przedstawionych przez stronę toczącego się postępowania administracyjnego. Zgodzić się z organem należy, że ocena sytuacji materialnej osób ubiegających się o świadczenie na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS przez pryzmat osiąganych dochodów jest najbardziej obiektywna. Obiektywizmu tej oceny nie zapewniłoby posłużenie się jako kryterium głównym wydatkami, na które powołuje się skarżąca. W analizowanym przypadku wydatki te nie wiążą się z sytuacją nadzwyczajną, związaną np. z ciężką chorobą członka rodziny, jego rehabilitacją itp., lecz stanowią następstwo normalnego zaspokajania potrzeb rodziny. Wobec niespełnienia przez skarżącą warunku braku niezbędnych środków utrzymania, organ nie miał możliwości przyznania świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Wobec niespełnienia przez skarżącą wymienionego warunku, nie zachodziła zatem konieczność analizowania przez Prezesa ZUS pozostałych przesłanek określonych w art. 83 ust. 1 ww. ustawy. Mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, należało orzec jak w sentencji.