II SA/Wa 1031/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Łukasz Krzycki, Sędzia WSA Joanna Kruszewska-Grońska (spr.), Asesor WSA Dorota Kozub-Marciniak, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 10 grudnia 2024 r. sprawy ze skargi małoletniego I. D. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego J. D. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzją z [...] kwietnia 2024 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes ZUS", "organ"), w oparciu o art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (obecnie tekst jednolity: Dz. U. z 2024 r., poz. 1631 ze zm.; dalej: "ustawa emerytalna"), odmówił J. D. (dalej: "przedstawicielka ustawowa") przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla jej małoletniego syna – I. D. (dalej: "skarżący") po jego zmarłym ojcu – K. P.. Powyższa decyzja została wydana po rozpoznaniu wniosku przedstawicielki ustawowej z [...] listopada 2023 r., sprecyzowanego pismami z [...] stycznia 2024 r. i z [...] marca 2024 r. Motywując żądanie przyznania ww. świadczenia na rzecz skarżącego, przedstawicielka ustawowa podała, że znajduje się w bardzo trudnej sytuacji materialnej, która pogorszyła się po śmierci jej ojca (on bowiem opłacał wszystkie rachunki). Wyjaśniła, iż ojciec skarżącego był alkoholikiem i odebrał sobie życie po kolejnym leczeniu odwykowym. Przedstawicielka ustawowa pobiera rentę ze względu na zły stan zdrowia, a nie posiada rodziny, która mogłaby jej pomóc. Skarżący uczy się w szkole średniej i chciałby w przyszłości studiować, lecz osiągane przez przedstawicielkę ustawową dochody mogą nie zapewnić mu tej możliwości, gdyż nawet teraz nie stać ją na zakup wszystkich podręczników do technikum. W uzasadnieniu powołanej na wstępie decyzji organ zaznaczył, że wszystkie warunki wymienione w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, dlatego w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie tych warunków przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny osoby zmarłej. Dalej Prezes ZUS, w nawiązaniu do dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych, wskazał, że ojciec skarżącego stał się całkowicie niezdolny do pracy w wieku 42 lat, a na przestrzeni 43 lat jego życia udokumentowano jedynie 12 lat, 3 miesiące i 28 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych. Ponadto w dziesięcioleciu przypadającym przed dniem śmierci ojca dziecka, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano tylko 2 lata, 5 miesięcy i 17 dni łącznych okresów składkowych. W latach 1986-1989, 1994-1995, 1995-1997 oraz 1997-2005 wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez ojca skarżącego zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe. W ocenie organu, w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, gdyż w wymienionych przerwach wobec ojca dziecka nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy i nie zostały wykazane żadne inne szczególne okoliczności uniemożliwiające wykonywanie zatrudnienia oraz objęcie ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Prezes ZUS uwzględnił też sytuację materialną, przy czym - jak podkreślił - nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Opisaną wyżej decyzję organu przedstawicielka ustawowa zaskarżyła, w imieniu skarżącego, do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji i przyznanie wnioskowanego świadczenia wraz z wyrównaniem, ewentualnie przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. W skardze przedstawicielka ustawowa, poza argumentami na poparcie trudniej sytuacji finansowej i zdrowotnej, podniosła, iż ojciec skarżącego był trwale i całkowicie niezdolny do pracy od [...] lipca 2008 r., jak również zażądała przeprowadzenia dowodu z orzeczenia lekarza orzecznika ZUS na okoliczność ww. niezdolności ojca dziecka oraz zaświadczenie lekarskiego na okoliczność jej stanu zdrowia. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o oddalenie skargi i zawartych w niej wniosków dowodowych. Organ podtrzymał stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Nadto zawnioskował o rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym. Po doręczeniu odpisu odpowiedzi na skargę, przedstawicielka ustawowa nie zażądała w imieniu małoletniego skarżącego przeprowadzenia rozprawy, zaś w piśmie z [...] września 2024 r. zgłosił się do sprawy pełnomocnik strony skarżącej w osobie adwokat S. M., podtrzymując jednocześnie w całości stanowisko zaprezentowane w skardze. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Na wstępie zaznaczyć trzeba, że niniejsza sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym w oparciu o art. 119 pkt 2 i art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935 ze zm.; dalej: "p.p.s.a."). Pierwszy z ww. przepisów stanowi, że sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Natomiast art. 120 p.p.s.a. wskazuje, iż w trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawy na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów. Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Powyższy przepis przewiduje trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku: po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Wszystkie te przesłanki muszą być spełnione kumulatywnie. Ustawa emerytalna nie definiuje pojęcia "szczególnych okoliczności", których zaistnienie może usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym, jednak w orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest pogląd, iż za szczególne okoliczności uważa się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, czyli takie, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę do kontynuowania zatrudnienia. Chodzi tu o obiektywne, niezawinione i niezależne od ubiegającego się o świadczenie w drodze wyjątku, zdarzenia albo trwały stan, które ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia. Pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy zatem wyjątkowych potrzeb czy niedostatku bądź sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie. Za szczególną okoliczność nie traktuje się wykonywania tzw. pracy "na czarno", tj. bez odprowadzania składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Działanie takie jest bowiem przejawem podjęcia świadomego życiowego wyboru co do sposobu i warunków pracy w kontekście braku wypracowania odpowiednio długiego stażu ubezpieczeniowego, z pełnymi tego konsekwencjami (vide wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego; dalej: "NSA" z 18 listopada 2022 r., sygn. akt III OSK 4651/21 - orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń na stronie: orzeczenia.nsa.gov.pl). Także alkoholizm co do zasady nie stanowi okoliczności szczególnej, o której mowa w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, gdyż skutków alkoholizmu (a także innych uzależnień) nie można uznać za okoliczności usprawiedliwiające bezczynność zawodową. Jednakże brak aktywności zawodowej spowodowany chorobą alkoholową może być uznany za usprawiedliwiony szczególnymi okolicznościami, o ile osoba nim dotknięta podejmuje działania zmierzające do przezwyciężenia zaistniałej sytuacji, a w szczególności podejmuje stosowne leczenie. Należy przy tym zaznaczyć, że chodzi tu permanentną walkę z nałogiem, czyli podejmowanie nieprzerwanie prób leczenia, nawet jeśli próby te są nieudane. W związku z tym okoliczności dotyczące leczenia nałogu alkoholowego mogą mieć znaczenie dla oceny zaistnienia przesłanek, od których spełnienia uzależnione jest przyznanie świadczenia w drodze wyjątku (vide wyrok NSA z 25 kwietnia 2024 r., sygn. akt III OSK 3129/23). Świadczenie w drodze wyjątku nie jest również świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną lub zdrowotną wnioskodawcy, gdyż tego rodzaju świadczenia są przyznawane w ramach pomocy społecznej (vide wyrok NSA z 29 lutego 2024 r., sygn. akt III OSK 754/23). Na gruncie niniejszej sprawy nie był kwestionowany fakt, iż zmarły w dniu [...] lipca 2009 r. ojciec skarżącego był całkowicie niezdolny do pracy od [...] lipca 2008 r. (vide orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z [...] stycznia 2024 r. - karta nr 143 akt administracyjnych sprawy). Nie był też podważany stan zdrowia przedstawicielki ustawowej. Dlatego przeprowadzenie w tym zakresie zgłoszonych dowodów jest bezprzedmiotowe w świetle art. 106 § 3 p.p.s.a, w myśl którego sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Prezes ZUS zasadnie zwrócił uwagę, że w latach 1986-1989, 1994-1995, 1995-1997 i 1997-2005, czyli przed orzeczeniem całkowitej niezdolności do pracy ojca dziecka, nie były odprowadzane składki na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Udokumentowane okresy składkowe i nieskładkowe ojca skarżącego obejmują 12 lat, 3 miesiące i 28 dni na przestrzeni 43 lat jego życia, a w dziesięcioleciu przypadającym przed dniem śmierci zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych (wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym) udokumentowano niespełna połowę tego okresu (2 lata, 5 miesięcy i 17 dni). Jak słusznie podniósł NSA w wyroku z 18 czerwca 2020 r., sygn. akt I OSK 1257/19, przy rozpatrywaniu spraw o świadczenie w drodze wyjątku, należy brać pod uwagę udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy, który powinien obejmować znaczący okres. Niedostrzeganie okresu zatrudnienia prowadziłoby w prosty sposób do przyznawania świadczeń, niewiele różniących się co do wysokości, osobom powołującym się na nieporównywalne okresy zatrudnienia, co w ostatecznym rachunku naruszałoby interes społeczny, a także zasady sprawiedliwości. Prawidłowo organ ocenił, iż w ww. przerwach w objęciu ubezpieczeniem wobec ojca dziecka nie była orzeczona całkowita niezdolność do pracy (ani nawet częściowa), nie zostały też wykazane żadne inne szczególne okoliczności usprawiedliwiające przerwy w wykonywaniu zatrudnienia. W aktach administracyjnych sprawy znajduje się jedynie karta leczenia szpitalnego K. P., z której wynika, że z powodu uzależnienia od alkoholu przebywał w szpitalu od [...] lipca 2008 r. do [...] sierpnia 2008 r., czyli od daty stwierdzenia całkowitej niezdolności do pracy, lecz został z niego wypisany za złamanie kontraktu terapeutycznego (vide karta nr 79). Decyzja wydawana w trybie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej ma charakter uznaniowy. Oznacza to, iż ustawodawca wyposażył organ administracji - Prezesa ZUS w kompetencję do samodzielnego ustalenia, czy w jego uznaniu zachodzą szczególne okoliczności przemawiające za przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku. Innymi słowy, działalność organu w ramach ww. przepisu polega na wielopłaszczyznowym i pogłębionym rozeznaniu co do wszystkich okoliczności, które ubiegający się podaje w toku postępowania o świadczenie w drodze wyjątku. W ramach badania legalności decyzji uznaniowej, obowiązkiem sądu jest sprawdzenie nie tylko tego, czy organ nie przekroczył granic uznania administracyjnego, lecz również zweryfikowanie, czy w granicach upoważnienia ustawowego zrealizował swoje kompetencje uznaniowe w sposób odpowiadający standardom demokratycznego państwa prawnego, w tym czy realizując te kompetencje respektował konstytucyjne publiczne prawo podmiotowe obywateli do zaopatrzenia społecznego w wysokości określonej w oparciu o materialnoprawne zasady, tj. czy rozstrzygnięcie nie ma charakteru arbitralnego, bądź dowolnego. Sąd administracyjny nie jest władny wkraczać w sam wybór rozstrzygnięcia meritum sprawy, gdyż wtedy musiałby dokonać oceny zaskarżonej decyzji z punktu widzenia słuszności i celowości, wychodząc poza granice określone w art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych - Dz. U z 2024 r., poz. 1267 (vide wyrok NSA z 12 stycznia 2011 r., sygn. akt I OSK 2051/11). W ocenie Sądu rozpoznającego przedmiotową sprawę, zaskarżona decyzja nie była ani arbitralna ani dowolna. Organ właściwie zebrał materiał dowodowy i wydał rozstrzygnięcia mieszczące się w granicach uznania administracyjnego. Należycie wywiązał się z obowiązków wynikających z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., bowiem ustalił i właściwie ocenił wszystkie niezbędne okoliczności faktyczne, a podjęte rozstrzygnięcie klarownie i wyczerpująco uzasadnił. Mając na uwadze powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.