II SA/Wa 1087/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Dąbrowska (spr.), Sędziowie Anna Mierzejewska, Joanna Kube, Protokolant Izabela Filipowicz, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 listopada 2008 r. sprawy ze skargi I. M. na decyzję Prezesa Rady Ministrów z dnia [...] czerwca 2008 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania emerytury specjalnej 1. oddala skargę, 2. przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz radcy prawnego A. J. kwotę 240 (dwieście czterdzieści) zł oraz kwotę 52,80 (pięćdziesiąt dwa osiemdziesiąt) zł stanowiącą 22% podatku VAT, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu Prezes Rady Ministrów decyzją z dnia [...] czerwca 2008 r. nr [...], po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia z dnia [...] maja 2008 r. nr [...], którą odmówił I. M. przyznania emerytury specjalnej. W uzasadnieniu decyzji Prezes Rady Ministrów podkreślił, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 82 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), jest możliwe w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Przepis ten nie precyzuje warunków, jakie powinny być spełnione, aby świadczenie to mogło zostać przyznane. Organ podał, że przy rozpatrywaniu wniosków o świadczenie specjalne brana jest pod uwagę sytuacja bytowa wnioskodawcy, jednakże nie stanowi ona jedynego kryterium przyznawania świadczenia. Może być ono bowiem przyznane osobie znajdującej się w trudnej sytuacji bytowej, o ile w sprawie występują też inne okoliczności, mające charakter szczególny. Organ wskazał, iż 58-letnia wnioskodawczyni zwróciła się o przyznanie emerytury w drodze wyjątku. We wniosku I. M. podała, że na swoim wyłącznym utrzymaniu ma 14-letniego syna wymagającego leczenia i rehabilitacji. Otrzymywana emerytura w kwocie [...] zł wystarcza jedynie na opłaty związane z utrzymaniem mieszkania. Wnioskodawczyni otrzymuje również dodatek z tytułu samotnego wychowywania dziecka, zasiłek rodzinny i dodatek mieszkaniowy, łącznie w kwocie [...] zł. I. M. podała, że z wykształcenia jest magistrem inżynierem [.] z 20-letnim stażem pracy. Wskazała, iż z przyczyn od niej niezależnych, tj. choroby i śmierci męża, śmierci ojca, ciąży w późnym wieku i samotnego macierzyństwa, od 14 lat zmuszona jest do korzystania z pomocy społecznej, która to pomoc ogranicza się do zwrotnych zasiłków celowych w kwotach 100-200 zł. Podniosła, iż jej ostatni pracodawca, tj. Ośrodek Pomocy Społecznej w L., w którym była zatrudniona w latach 1993-1994, znając jej położenie, odmówił skorzystania przez nią z urlopu wychowawczego i z dniem zakończenia urlopu macierzyńskiego rozwiązał z nią umowę o pracę. W 1995 r. przyznano jej prawo do wcześniejszej emerytury z uwagi na stan zdrowia dziecka. Świadczenie to jest bardzo niskie i uniemożliwia jej powrót na rynek pracy. Wskazała, iż synowi odebrano dodatek pielęgnacyjny, po 10 latach otrzymywania tego świadczenia. We wniosku I. M. skierowała pod adresem pracowników ośrodka pomocy społecznej szereg zarzutów, twierdząc iż działają oni na jej szkodę. Wskazała m.in. iż nie otrzymała zasiłku na wyjazd wakacyjny z dzieckiem oraz, że Ośrodek Pomocy Społecznej nigdy nie przedstawił jej propozycji pracy, którą mogłaby podjąć. Podała, iż stan zdrowia syna ([...]) powstał z winy szpitala, w którym się urodził. Podniosła, iż ratując zdrowie dziecka poświęciła karierę zawodową skazując siebie i dziecko na brak środków do normalnego życia. W związku z powyższym wnosi o pomoc w wydostaniu się z "przepaści", w której się znalazła razem z dzieckiem i uzyskaniu zadośćuczynienia za poniesione straty finansowe, moralne i zdrowotne poprzez przyznanie emerytury w kwocie umożliwiającej godne życie. Wnioskodawczyni podała, że jej szczególnym osiągnięciem jest to, że pochodząc z biednej wiejskiej rodziny, dzięki wytrwałości udało jej się ukończyć Politechnikę Warszawską, a następnie, mimo że nie należała do PZPR, zdobyć pracę w Ministerstwie [...] oraz fakt, iż pomimo podejmowanych wobec niej działań przez OPS przez 15 lat dzięki pożyczkom od znajomych udało jej się przeżyć z dzieckiem. Wnioskodawczyni podała, iż ojciec dziecka nie łoży dobrowolnie na jego utrzymanie. Oświadczyła, iż nie występowała do sądu o ustalenie alimentów na rzecz dziecka gdyż nie wie gdzie ojciec dziecka przebywa i nie ma z nim kontaktu. W ocenie organu z zebranego materiału dowodowego nie wynika, aby w sprawie spełnione zostały przesłanki określone w art. 82 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, uzasadniające przyznanie I. M. świadczenia specjalnego. Wnioskodawczyni nie przedstawiła ani nie udokumentowała żadnych okoliczności wskazujących na szczególny charakter sprawy, tj. aby posiadała wybitne dokonania w jakiejś dziedzinie aktywności lub też aby jej obecna sytuacja bytowa wynikała z nadzwyczajnych zdarzeń losowych. Fakt, iż syn wymagał leczenia i rehabilitacji, co spowodowało przejście przez wnioskodawczynię w 1995 r. na wcześniejszą emeryturę z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym dzieckiem, nie stanowi okoliczności szczególnej w rozumieniu art. 82 ust. 1 powołanej ustawy. Prezes Rady Ministrów wskazał, iż od kilku lat syn I. M. nie jest zaliczany do osób niepełnosprawnych, wnioskodawczyni pobierająca nadal emeryturę przyznaną z tytułu niepełnosprawności dziecka ma więc możliwość podjęcia pracy. Fakt, że pracy tej nie podejmuje, bowiem otrzymywane oferty nie są zgodne z jej oczekiwaniami związanymi z posiadanym wykształceniem, również nie stanowi okoliczności uzasadniającej przyznanie świadczenia specjalnego. Sam fakt, że wnioskodawczyni znajduje się obecnie w trudnej sytuacji życiowej i finansowej nie stanowi okoliczności uzasadniającej przyznanie świadczenia specjalnego, gdyż nie jest to świadczenie o charakterze socjalnym. Okolicznością taką nie jest również konflikt z Ośrodkiem Pomocy Społecznej, na który powołuje się wnioskodawczyni. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego na wymienioną wyżej decyzję Prezesa Rady Ministrów z dnia [...] czerwca 2008 r. I. M. wniosła o jej uchylenie, zarzucając, iż została ona wydana z rażącym naruszeniem prawa materialnego w postaci błędnej wykładni art. 82 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. W uzasadnieniu podała, iż uznanie przez organ jej sytuacji jako normalnej i prawidłowej uwłacza jej godności. Podniosła, iż bezpośrednią przyczyną jej obecnej sytuacji jest działalność urzędników OPS i z tego powodu wywodzi prawo do potraktowania jej sytuacji jako wyjątkowej. W odpowiedzi na skargę Prezes Rady Ministrów wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi art. 82 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zgodnie z tym przepisem, Prezes Rady Ministrów w szczególnie uzasadnionych przypadkach może przyznać emeryturę lub rentę na warunkach i w wysokości innej niż określone w ustawie. Świadczenia, o których mowa, mają charakter wyjątkowy, a ich przyznanie w świetle powołanego przepisu - pozostawione zostało uznaniowej decyzji Prezesa Rady Ministrów. Uznaniowość nie oznacza jednak dowolności. W postępowaniu w sprawach o świadczenia określone w wymienionej ustawie stosuje się bowiem -zgodnie z jej art. 124 - przepisy ustawy Kodeks postępowania administracyjnego. Prezes Rady Ministrów przy rozpatrywaniu wniosku związany jest zatem rygorami procedury administracyjnej określającej jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania (v. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 6 czerwca 2005 r. sygn. akt II SA/Wa 144/05, Lex 171714). Uznaniowy charakter decyzji nie wyklucza również jej sądowej kontroli. W szczególności sąd kontroluje, czy w toku tego postępowania podjęto wszelkie niezbędne kroki do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, czy zebrano wszystkie dowody oraz, czy podjęta na ich podstawie decyzja nie wykracza poza granice uznania administracyjnego, czyli nie nosi cech dowolności. Wykładnię użytego w przepisie art. 82 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wyrażenia "szczególnie uzasadnionego przypadku" orzecznictwo łączy z wybitnymi zasługami w działalności zawodowej, artystycznej, społecznej lub politycznej, a nadto ze zdarzeniami losowymi (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 14 czerwca 2005 r., sygn. akt II SA/Wa 1954/04, LEX 171678). Brana jest również pod uwagę sytuacja bytowa, jakkolwiek nie może być ona jedyną przesłanką przyznania świadczenia (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 6 czerwca 2005 r., sygn. akt II SA/Wa 144/05, LEX 171714). Trybunał Konstytucyjny, badając konstytucyjność powołanego przepisu, w wyroku z dnia 17 października 2006 r. sygn. akt P 38/05, stwierdził również, że "świadczenie przyznane przez Prezesa Rady Ministrów nie zostało przewidziane dla sytuacji, w których osoby starsze lub też całkowicie niezdolne do pracy, a zarazem niespełniające warunków do uzyskania świadczeń przewidzianych w ustawie emerytalnej, nie są w stanie podjąć pracy (lub innej działalności zarobkowej) i pozostają w ciężkim położeniu materialnym. Dla wskazanych tu przypadków tzw. szczególnego pokrzywdzenia przewidziana jest substytucja emerytury/renty wyjątkowej, o której stanowi art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, a ponadto świadczenia o charakterze socjalnym. Celu ustanowienia emerytury lub renty przyznawanej przez Prezesa Rady Ministrów należy szukać w sferze uhonorowania osób szczególnie zasłużonych, wybitnych, itd. [...]. Chodzi bowiem o uhonorowanie i zapewnienie godziwych warunków bytowych osobom, które mają wybitne indywidualne, także w znaczeniu "niepowtarzalne", zasługi i osiągnięcia w określonej dziedzinie działalności". Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, dokonując oceny zaskarżonej decyzji w omówionym wyżej zakresie, nie stwierdził, aby naruszała ona prawo w stopniu uzasadniającym jej wzruszenie. Decyzja uznaniowa może być przez sąd uchylona w wypadkach stwierdzenia, iż została wydana z takim naruszeniem przepisów prawa o postępowaniu lub prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. O tego rodzaju naruszeniach można mówić, gdyby organ pozostawił poza swoimi rozważaniami argumenty podnoszone przez stronę, pominął istotny dla rozstrzygnięcia materiał dowodowy lub dokonał jego oceny wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego. W ocenie Sądu Prezes Rady Ministrów trafnie stwierdził, iż w sytuacji skarżącej nie zachodzi przypadek uzasadniający przyznanie świadczenia specjalnego. Ocena tej okoliczności należy do organu, który dokonuje jej w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, przy czym nie wystarczy subiektywne odczucie osoby zainteresowanej o zaistnieniu szczególnego przypadku, gdyż organ jest obowiązany kierować się kryteriami obiektywnymi. Wskazać należy, że wniosek skarżącej w sprawie przyznania świadczenia specjalnego został rozpatrzony wnikliwie, z uwzględnieniem dokumentów złożonych przez skarżącą, jak również dokumentów zebranych z inicjatywy organu a dotyczących jej warunków socjalno - bytowych z Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w L. Zdaniem Sądu organ dokonał prawidłowej oceny zgromadzonego materiału dowodowego, a w uzasadnieniu decyzji szczegółowo przeanalizował sytuację skarżącej i okoliczności, jakie są konieczne do przyznania tego świadczenia, a które jednak według organu w rozpatrywanej sprawie nie wystąpiły. Za szczególnie uzasadniony przypadek nie można bowiem uznać powoływanych przez skarżącą okoliczności dotyczących samotnego wychowywania chorego dziecka, które były przyczyną przejścia przez wnioskodawczynię na wcześniejszą emeryturę z tytułu sprawowania opieki nad dzieckiem niepełnosprawnym czy też faktu, iż obecnie skarżąca nie może znaleźć pracy zgodnej z jej oczekiwaniami i posiadanym wykształceniem. Taką przesłanką nie są również krzywdzące, w ocenie skarżącej, działania pracowników Ośrodka Pomocy Społecznej. Podkreślenia wymaga, iż świadczenia takie nie stanowią odszkodowania czy też zadośćuczynienia za doznane w przeszłości krzywdy, na co powołuje się skarżąca. Ponadto zgodnie z przepisem art. 82 powołanej ustawy, świadczenie to może być przyznawane w sytuacji zaistnienia nadzwyczajnych, szczególnych zdarzeń losowych. I również co do tego warunku zgodzić się należy ze stanowiskiem organu, że skarżąca nie wykazała zaistnienia takich szczególnych okoliczności losowych. Należy także wskazać, że renta specjalna przyznawana przez Prezesa Rady Ministrów nie jest świadczeniem o charakterze socjalnym, przyznawanym z tytułu trudnej sytuacji materialnej wnioskodawcy. Do udzielenia pomocy finansowej i rzeczowej osobom znajdującym się w trudnych warunkach socjalno-bytowych powoływane są bowiem terenowe ośrodki pomocy społecznej. W tym stanie rzeczy, na mocy art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. -Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), należało orzec jak w sentencji wyroku.