II SA/Wa 1129/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA - Ewa Kwiecińska, Sędziowie WSA - Stanisław Marek Pietras, - Janusz Walawski (spr.), Protokolant - D. K., po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 października 2007 r. sprawy ze skargi J. J. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2007 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku - oddala skargę - Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia z dnia [...] maja 2007 r. nr [...] utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] grudnia 2006 r. nr [...], którą to decyzją – wydaną na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 39, poz. 353 ze zm.) – odmówiono J. J. przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu organ podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury i renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie te przesłanki winny być spełnione łącznie. Oznacza to, że brak choćby jednej z nich powoduje niemożność przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Organ wskazał ponadto, że wnioskująca o rentę w drodze wyjątku J. J. na przestrzeni [...] lat życia wykazała 18 lat 10 miesięcy i 2 dni ubezpieczenia, przy czym okres faktycznego świadczenia pracy nie przekracza 12,5 roku na [...] lat aktywności zawodowej. Dodatkowo skarżąca do lutego 2007 r. była uznana za częściowo niezdolną do pracy, zaś orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS została uznana za całkowicie niezdolną do pracy i niezdolną do samodzielnej egzystencji od dnia [...] marca 2007 r. Zdaniem organu, nie zostały spełnione szczególne okoliczności, na skutek których wnioskodawczyni nie nabyła uprawnień do świadczenia na zasadach ogólnych, co wyklucza możliwość przyznania jej świadczenia na podstawie art. 83 ustawy emerytalnej. Decyzja z dnia [...] maja 2007 r. nr [...] stała się przedmiotem skargi J. J. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Wnosząc o jej zmianę skarżąca podniosła, iż jej krótkie okresy pracy wynikają z jednej strony z wysokiego w kraju bezrobocia, a z drugiej strony z choroby, która pozbawiła ją możliwości wykonywania zarówno pracy fizycznej – jako [...] - jak i umysłowej. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, wskazując, iż skarżąca była częściowo niezdolna do pracy dopiero od stycznia 2000 r. – zatem przed tą datą stan jej zdrowia nie stanowił przeszkody w podjęciu zatrudnienia, zaś po tej dacie na przestrzeni [...] lat niezdolność częściowa jedynie ograniczyła możliwość podjęcia zatrudnienia. Ponadto, zdaniem organu, sama trudna sytuacja materialna skarżącego, która jest brana pod uwagę przy podejmowaniu decyzji, nie stanowi wystarczającego kryterium do przyznania przedmiotowego świadczenia, bowiem nie jest to świadczenie socjalne przyznawane stosownie do potrzeb wnioskodawcy. Mając powyższe na względzie organ wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Innymi słowy, sąd administracyjny nie orzeka co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku, lecz jedynie kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami prawa procesowego. Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów stwierdzić należy, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżona decyzja prawa nie narusza. Podstawą materialnoprawną tej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.), zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury i renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle całej ustawy, określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna – pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. Świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu państwa (por. art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." je w drodze wyjątku, co wskazuje na charakter uznaniowy decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie. Z przepisu tego wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze – przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny. Po drugie – niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami. Po trzecie – ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wiek. Po czwarte – osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Do przyznania świadczenia wszystkie wskazane powyżej przesłanki powinny być spełnione łącznie, co oznacza, iż brak spełnienia chociażby jednego warunku uniemożliwia wydanie decyzji przyznającej takie świadczenie. W rozpoznawanej sprawie Sąd nie dopatrzył się przekroczenia granic uznania administracyjnego przez Prezesa ZUS, który w sposób wnikliwy rozpoznał wniosek o świadczenie w drodze wyjątku, zastosował prawidłową podstawę rozstrzygnięcia, które uzasadnił wyczerpująco skonkretyzowanymi przesłankami. Bezspornie J. J. była osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalno-rentowej, a obecnie nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym z uwagi na orzeczoną całkowitą niezdolność do pracy oraz nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Kwestią zasadniczą pozostaje zatem rozstrzygnięcie, czy nienabycie przez nią uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane zostało szczególnymi okolicznościami. Za okoliczność szczególną na potrzeby stosowania przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok NSA z dnia 16 czerwca 2000 r. sygn. akt II SA 306/00). Okoliczność szczególna, o której mowa w ww. przepisie, musi mieć ponadto charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli osoby, której dotyczy. Zasadne jest w tym kontekście przyjęcie przez organ, że skarżąca nie uzyskała uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym wskutek okoliczności, które nie mogły zostać uznane za szczególne. W szczególności nie jest taką okolicznością trudna sytuacja panująca na rynku pracy, co potwierdza utrwalone orzecznictwo sądów administracyjnych. Sama trudna sytuacja materialna i zdrowotna nie są wystarczające do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, bowiem świadczenie to nie jest świadczeniem socjalnym i nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby ubiegającej się o nie, nawet w sytuacji, gdy potrzeby te są w pełni uzasadnione. Reasumując należy stwierdzić, iż Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w rozpoznawanej sprawie dokonał prawidłowej wykładni przepisu prawa materialnego, tj. art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a nadto przestrzegał wskazanych reguł procesowych, zaś swoje rozstrzygnięcie należycie uzasadnił. Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na mocy art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) w zw. z art. 132 ww. ustawy, orzekł jak w sentencji.