II SA/Wa 1148/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Góraj, Sędziowie WSA Andrzej Kołodziej (spr.), Danuta Kania, Protokolant starszy sekretarz sądowy Maria Zawada, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 stycznia 2016 r. sprawy ze skargi M. E. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją nr [...] z dnia [...] grudnia 2014 r., na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.), odmówił M. E. renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku z uwagi na brak szczególnych okoliczności, wskutek których wnioskodawczyni nie uzyskała uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy M. E. powołała się na całkowitą niezdolność do pracy, pogarszający się stan zdrowia oraz brak środków utrzymania. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, po rozpoznaniu powyższego wniosku, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (j.t. Dz. U.. z 2013 r., poz. 267 ze zm.), utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu podał, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe, jeżeli wnioskodawca spełnił łącznie następujące warunki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, - nie ma niezbędnych środków utrzymania. Organ podkreślił, iż przy orzekaniu w przedmiocie świadczeń w drodze wyjątku kluczowe są powody niespełnienia przez wnioskodawcę wymogów koniecznych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Prezes ZUS stwierdził, że po ponownej wnikliwej analizie zebranego materiału dowodowego nadal nie stwierdzono istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których wnioskodawczyni nie nabyła uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie. Wskazał, iż na 31 lat życia, tj. na datę powstania całkowitej niezdolności do pracy oraz w 10-leciu przed zgłoszeniem wniosku o świadczenie w trybie zwykłym, zamiast wymaganych 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych, udokumentowano jedynie 6 miesięcy i 22 dni tych okresów, przy czym okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udokumentowanych okresów składkowych. Wyjaśnił też, powołując się na orzecznictwo, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. Organ podniósł, że z przedłożonej dokumentacji wynika, iż od ukończenia szkoły średniej w czerwcu 2001 r. do rozpoczęcia studiów w październiku 2002 r. oraz od [...] maja 2005 r. do [...] października 2006 r., wnioskodawczyni nie wykonywała pracy ani innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Natomiast we wskazanych okresach nie była wobec niej orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli wnioskodawczyni, którego nie można było przewidzieć ani mu zapobiec, bowiem orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] kwietnia 2014 r. ustalono w strony całkowitą niezdolność do pracy od [...] kwietnia 2013 r. do [...] października 2016 r. W ocenie organu obecna niemożność podjęcia przez stronę zatrudnienia z uwagi na stan zdrowia oraz trudne warunki materialne, nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania wnioskowanego świadczenia, które nie jest świadczeniem socjalnym przyznawanym wyłącznie według potrzeb. W skardze na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie M. E. zarzuciła, że nie został prześledzony i uwzględniony czas studiów na Politechnice, jak również czas macierzyństwa, tj. opieka nad dwojgiem małych dzieci. Podniosła, że znalazła się w sytuacji niezależnej od niej, wskutek czego nie może podjąć pracy. Ponowiła argumentację dotyczącą swojej ciężkiej choroby oraz braku środków utrzymania. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko faktyczne oraz prawne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269 ze zm.), Sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Skarga oceniana w świetle powyższych kryteriów nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2015 r., poz. 748 ze zm.), dalej "ustawa emerytalna". Zgodnie z jego brzmieniem, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle całej ustawy określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna, pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w zwykłym trybie. Są one finansowane z budżetu państwa (art. 84 ustawy emerytalnej), zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniowej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Uznaniowość nie oznacza jednak pozostawienia organowi całkowitej i niekontrolowanej swobody w tym zakresie, bowiem jej granice wyznaczają z jednej strony przesłanki zawarte w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, z drugiej zaś przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (j.t. Dz. U. z 2013 r., poz. 267 ze zm.), dalej "Kpa", stosownie do przepisu art. 124 ustawy emerytalnej. Prezes ZUS podejmując decyzję w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku jest zatem zobowiązany w szczególności do przestrzegania zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 Kpa), a więc do podejmowania wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Winien również w sposób należyty i wyczerpujący informować strony o okolicznościach faktycznych i prawnych mogących mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 Kpa). Musi wreszcie wyczerpująco zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 Kpa) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 Kpa. W niniejszej sprawie Prezes ZUS nie przekroczył tak ustalonych granic uznania administracyjnego, a jego rozstrzygnięcia podjęte w przedmiocie wnioskowanego świadczenia, należy ocenić jako zgodne z prawem. Co do zasady przepis art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie uzależnia przyznania świadczenia w drodze wyjątku od długości stażu ubezpieczeniowego. Ważne są natomiast powody niespełnienia przez ubezpieczonego wymogów do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych. Kluczowe jest więc ustalenie, czy brak uprawnień do świadczenia zwykłego spowodowany został przez przeszkody kwalifikowane jako okoliczności szczególne w rozumieniu powołanego przepisu. Za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej uznaje się powszechnie w orzecznictwie sądowoadministracyjnym wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 czerwca 2001 r., sygn. akt IISA 3191/00, Lex nr 53784). Z okolicznością szczególną mamy zatem do czynienia wówczas, gdy ubezpieczony pomimo dołożenia największego wysiłku, nie jest w stanie pokonać przeszkód w kontynuowaniu zatrudnienia bądź innej działalności objętej ubezpieczeniem. W judykaturze zwraca się również uwagę, że szczególne okoliczności to nie tylko zdarzenia o charakterze siły wyższej, ale wszelkiego rodzaju sytuacje, które czynią daną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy i pozostającą poza kręgiem zainteresowania pracodawców, również takie, kiedy osoba nie jest zdolna pod względem zdrowotnym do świadczenia pracy, chociaż nie legitymuje się orzeczeniem o całkowitej, a jedynie o częściowej, niezdolności do pracy – (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 stycznia 2009 r., sygn.. akt I OSK 733/08, lex nr 516015). Biorąc pod uwagę powyższe poglądy judykatury należy podzielić stanowisko organu, że skarżąca nie udokumentowała, iż niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym, spowodowane zostało okolicznościami szczególnymi. To nie względy zdrowotne były bowiem powodem braku opłacania składek na ubezpieczenie społeczne skarżącej w latach 2001-2002, 2005-2006 oraz po 2010 r., skoro orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS została ona uznana za całkowicie niezdolną do pracy od [...] kwietnia 2013 r., natomiast nie orzeczono w okresie wcześniejszym częściowej niezdolności do pracy. Za okoliczność szczególną nie sposób też uznać faktu, że skarżąca w latach 2002-2010 była studentką, gdyż w świetle orzecznictwa kontynuowanie studiów niezależnie od systemu – stacjonarnego lub zaocznego – nie stanowi przeszkody w kontynuowaniu zatrudnienia (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 26 października 2000 r., sygn. akt IISA 1088/00 , Lex nr 51003 oraz z dnia 23 sierpnia 2001 r., sygn. akt IISA 708/01, Lex nr 219360). Również wychowanie i opieka nad dziećmi, przy powszechnie znanych formach rozwiązań w tym zakresie – żłobki, przedszkola - nie mogą być kwalifikowane jako okoliczność szczególna, na co zwrócił uwagę Naczelny Sąd Administracyjny z dnia 7 czerwca 2001 r., sygn.. akt IISA 3123/00 (Lex nr 53785). Sama zaś trudna aktualnie sytuacja materialna i bytowa skarżącej i jej dzieci, nie może stanowić podstawy do przyznania wnioskowanego świadczenia, które jak Sąd wspomniał na wstępie, ma charakter ubezpieczeniowy, a nie socjalny. Nie jest więc ono przyznawane wyłącznie ze względu na potrzeby, nawet gdyby były one uzasadnione. Mając powyższe na względzie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed Sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.