II SA/Wa 119/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Stanisław Marek Pietras Sędzia WSA Anna Mierzejewska (spraw.) Sędzia WSA Janusz Walawski Protokolant starszy sekretarz sądowy Joanna Głowala po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 kwietnia 2013 r. sprawy ze skargi E. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2012 r. nr [...] w przedmiocie przyznania świadczenia w drodze wyjątku - oddala skargę - Wnioskiem z [...] maja 2009 r. E. K. (dalej jako skarżąca) zwróciła się do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Wskazała, że [...] sierpnia 2008 r. przeszła [...] i choroba ta była przyczyną przerwania pracy. Decyzją z [...] maja 2011 r., wydaną na podstawie art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 ze zm.), Prezes ZUS odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia, uznając, że nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w kontynuowaniu zatrudnienia i nabyciu uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżąca podniosła, że przerwy w pracy spowodowane były sytuacją na rynku pracy oraz niemożliwością zagwarantowania opieki nad dziećmi, które nie zostały przyjęte do przedszkola i świetlicy szkolnej. Podkreśliła, że wobec braku propozycji pracy przekwalifikowała się i podjęła zatrudnienie, które zostało przerwane chorobą, czyniącą ją całkowicie niezdolną do pracy. Decyzją z dnia [...] lipca 2011 r. Prezes ZUS utrzymał w mocy swoje wcześniejsze rozstrzygnięcie. Wskazując na przesłanki wynikające z art. 83 ww. ustawy, które muszą być spełnione łącznie, podał, że z akt sprawy nie wynikają szczególne okoliczności, na skutek których skarżąca nie nabyła uprawnień do świadczenia przyznawanego na zasadach ogólnych. W dalszej kolejności organ wskazał, że na przestrzeni 46 lat życia skarżąca udokumentowała 13 lat i [...] dni okresów składkowych oraz 4 lata, 4 miesiące i [...] dni okresów nieskładkowych. Łącznie uznano za udowodnione 17 lat, 4 miesiące i [...] dni okresów składkowych i nieskładkowych. W okresie od [...] grudnia 1995 r. do [...] lutego 2004 r. skarżąca nie podejmowała zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowym. W okresie tym wobec skarżącej nie była orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Odnosząc się do sprawowanej w tym czasie opieki nad dziećmi organ zwrócił uwagę, że jest to wybór strony, a nie okoliczność niezależna od jej woli, a zatem nie może stanowić okoliczności szczególnej w rozumieniu powyższego przepisu. Takimi okolicznościami nie są również bezrobocie i trudności w znalezieniu pracy oraz rejestracja w Urzędzie Pracy. Decyzja ta stała się przedmiotem skargi wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, którą wyrokiem z dnia 27 lutego 2012 r. sygn. akt II SA/Wa 2395/11 uchylono zaskarżoną decyzję oraz decyzję ja poprzedzającą. W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał, między innymi iż w rozpatrywanej sprawie Prezes ZUS, wydając swoje rozstrzygnięcia, uchybił podstawowym regułom prowadzenia postępowania administracyjnego Argumentacja organu koncentrowała się bowiem przede wszystkim na wykazaniu, iż przerwa w zatrudnieniu skarżącej w latach 1995-2004 spowodowała nienabycie uprawnień do świadczenia ustawowego. Podkreślił, że przy orzekaniu przez Prezesa Zakładu w przedmiocie świadczeń w drodze wyjątku kluczowe są natomiast powody niespełnienia przez wnioskodawcę wymogów koniecznych do uzyskania świadczenia w normalnym trybie. W rozpoznawanej sprawie istotne było zatem ustalenie, czy brak uprawnień do świadczenia ustawowego nie zostało spowodowane szczególnymi okolicznościami. Za szczególną okoliczność zaś w rozumieniu ww. art. 83 ust. 1 przyjmuje się, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Przy czym okoliczność ta musi pozostawać w związku przyczynowym z brakiem uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie, musi być obiektywna oraz niezależna od wnioskodawcy, który pomimo dołożenia należytej staranności nie był w stanie zapobiec jej skutkom. W aktach sprawy brak jest jakichkolwiek ustaleń organu dotyczących starań skarżącej w znalezieniu zatrudnienia i podejmowanych przez nią zabiegów w zakresie przekwalifikowania się. Organ nie przeanalizował również sytuacji skarżącej już po podjęciu przez nią zatrudnienia, tzn. nie ocenił, czy przerwy w pracy, wprawdzie krótkie, ale niewątpliwie niepozostające bez wpływu na okres podlegania ubezpieczeniu, były możliwe do uniknięcia. Dokonanie ustaleń w powyższym zakresie jest o tyle istotne, że stawia skarżącą w zupełnie innym świetle niż czyni to organ, jako osobę nieunikającą pracy. Organ również zupełnie pominął, że zatrudnienie skarżącej zostało nagle przerwane przez chorobę – [...], która to choroba sprawiła, że skarżąca stała się całkowicie niezdolna do pracy, a nadto całkowicie niezdolna do samodzielnej egzystencji. W orzecznictwie utrwalony jest pogląd, zgodnie z którym za szczególną okoliczność, wskutek której zainteresowana osoba nie nabyła uprawnień do świadczenia ustawowego można uznać chorobę uniemożliwiajacą dalszą pracę i uzyskanie tych uprawnień. W okolicznościach przedmiotowej sprawy nie ulega wątpliwości, że [...], któremu uległa skarżąca, był zdarzeniem nagłym i niezależnym od skarżącej, którego skutków nie mogła przezwyciężyć. Jest to o tyle istotne, że wnioskodawca udowodnił w ostatnim dziesięcioleciu przed datą powstania całkowitej niezdolności do pracy 3 lata, 10 miesięcy i [...] dni okresów objętych ubezpieczeniem, a zatem do wymaganych 5 lat zabrakło mu niewiele ponad rok. Tak więc, gdyby nie choroba, można z dużym prawdopodobieństwem stwierdzić, że nabyłaby uprawnienia do uzyskania świadczenia w zwykłym trybie, zwłaszcza że w momencie początku choroby miała 46 lat. Organ w zaskarżonej decyzji nie podjął się takiej oceny pod kątem przesłanki szczególnych okoliczności z art. 83 ust. 1 omawianej ustawy. W konkluzji Sąd podkreślił, że rozpoznając sprawę ponownie, Prezes Zakładu winien zatem także rozważyć fakt powstania całkowitej niezdolności do pracy w trakcie zatrudnienia pod kątem spełniania brakującej przesłanki szczególnych okoliczności, warunkującej przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Decyzją z dnia [...] września 2012 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, wobec uchylenia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 27 lutego 2012 r. zaskarżonej decyzji i decyzji ją poprzedzającej oraz po rozpatrzeniu wniosku E. K. o przyznanie renty w drodze wyjątku z tytułu niezdolności do pracy postanowił na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U z 2009, nr 153, poz. 1227 ze zm.) odmówić przyznania świadczenia w drodze wyjątku Od powyższej decyzji E. K. złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. W uzasadnieniu wniosku poniosła, że decyzja została wydana z naruszeniem art. 153 Ppsa, gdyż zostały pominięte wytyczne zawarte w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 27 lutego 2012 r. Wskazała, że dokładnie wyjaśniła dlaczego nie podjęła pracy, tj. z uwagi na opiekę nad dziećmi oraz trudności w jej znalezieniu. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, decyzją nr [...] z dnia [...] listopada 2012 r., po rozpatrzeniu wniosku E. K. o ponowne rozpatrzenie sprawy, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U z 2000 r., nr 98 , poz. 1071 ze zm.) utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] września 2012 r. W uzasadnieniu decyzji organ podał, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. Z dokumentów wynika, że w okresie od [...] grudnia 1995 r. do [...] lutego 2004 r. E. K. nie wykonywała zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym. Analiza akt prowadzi do wniosku, że niespełnienia warunków do świadczenia na zasadach ogólnych nie było następstwem zdarzeń o charakterze szczególnym, ponieważ w okresie tym nie była orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Lekarz orzecznik orzeczeniem z dnia [...] sierpnia 2012 r. ustalił u ww. całkowitą niezdolność do pracy i samodzielnej egzystencji od [...] sierpnia 2008 r. do [...] sierpnia 2013 r. Organ podkreślił, że okoliczność nagłego przerwania zatrudnienia przez chorobę, która sprawiła, że E. K. stała się całkowicie niezdolna do pracy i samodzielnej egzystencji, nie może być rozpatrywana jako szczególna okoliczność, w oderwaniu od całego okresu ubezpieczenia . Z pisma z Urzędu Pracy [...] wynika, iż była zarejestrowana jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku jedynie w okresie od [...] sierpnia 2003 r. do [...] lutego 2004 r. Nie przedstawiła żadnych dowodów potwierdzających aktywność jako osoby bezrobotnej, poszukującej pracy. W takim przypadku trudnej sytuacji na rynku pracy nie można uznać za okoliczność szczególną. Następnie organ podał, że dochód w 3 osobowej rodzinie, wynosi łącznie 4344,88 zł, co daje kwotę 1448,29 zł na jedną osobę, a więc nie został spełniony jeden z koniecznych warunków wymaganych do przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, a mianowicie, brak niezbędnych środków utrzymania. Brak niezbędnych środków utrzymania jako przesłanka do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, nie jest pojęciem zdefiniowanym w ustawie o emeryturach i rentach z FUS. W celu ustalenia tego kryterium należy posiadane środki utrzymania oceniać na tle wysokości najniższej emerytury, która od 1 marca 2012 r wynosi 799,18 zł. Jakkolwiek wykazany dochód może nie zaspokajać wszystkich potrzeb, to trudno uznać, iż nie pozwala na zaspokojenie potrzeb niezbędnych, podstawowych. Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji. Zarzuciła, że decyzja została wydana z naruszeniem art. 7, 77 § 1 i art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego oraz naruszeniem art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U z 2009 r., nr 153, poz. 1227 ze zm.). W uzasadnieniu skargi podkreśliła między innymi, że organ wydając zaskarżone decyzje nie zastosował się do wytycznych zawartych w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia z dnia 27 lutego 2012 r. i po raz kolejny w niewystarczający sposób przeanalizował stan faktyczny wydając decyzję. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie powołując argumenty, jak w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Ponownie rozpoznając sprawę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje: Zgodnie z art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia. Na wstępie przypomnieć należy że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek- podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nie przekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Na podstawie art. 83 ww. ustawy przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy jest możliwe gdy spełnione są następujące przesłanki: - wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, - nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Warunki określone w wyżej cytowanym przepisie muszą być spełnione łącznie, a nie spełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Zgodnie z wytycznymi zawartymi w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 27 lutego 2012 r., organ przeprowadził analizę materiału dowodowego pod kątem ustalenia, czy brak uprawnień do świadczenia ustawowego nie został spowodowany szczególnymi okolicznościami i ustalił, że niespełnienie warunków do świadczenia na zasadach ogólnych nie było następstwem zdarzeń o charakterze szczególnym. W okresie braku aktywności zawodowej w stosunku do skarżącej nie była orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Lekarz orzecznik w orzeczeniu z dnia [...] sierpnia 2012 r. ustalił, iż u ww. całkowita niezdolność do pracy i samodzielnej egzystencji wystąpiła w okresie od [...] sierpnia 2008 r. do [...] sierpnia 2013 r. Ponadto organ wskazał, iż okoliczność nagłego przerwania zatrudnienia przez chorobę, która sprawiła, że E. K. stała się całkowicie niezdolna do pracy i samodzielnej egzystencji nie może być rozpatrywana jako szczególna okoliczność w oderwaniu od całego okresu ubezpieczenia. E. K. jako bezrobotna, bez prawa do zasiłku, była zarejestrowana jedynie w okresie od [...] sierpnia 2003 r. do [...] lutego 2004. Nie przedstawiła żadnych dowodów, z których wynikałaby aktywność w poszukiwaniu pracy. Organ podkreślił również, że nie została spełniona przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania. Organ ustalił, że dochód w 3 osobowej rodzinie, wynosi łącznie 4344,88 zł, co daje kwotę 1448,29 zł na jedną osobę, a więc nie został spełniony jeden z koniecznych warunków wymaganych do przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, a mianowicie, brak niezbędnych środków utrzymania. Brak niezbędnych środków utrzymania jako przesłanka do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, nie jest pojęciem zdefiniowanym w ustawie o emeryturach i rentach z FUS. W celu ustalenia tego kryterium należy posiadane środki utrzymania oceniać na tle wysokości najniższej emerytury, która od 1 marca 2012 r. wynosi 799,18 zł. Jakkolwiek wykazany dochód może nie zaspokajać wszystkich potrzeb, to trudno uznać, iż nie pozwala na zaspokojenie potrzeb niezbędnych, podstawowych. Analizując przedmiotową sprawę, Sąd nie dopatrzył się przekroczenia granic uznania administracyjnego przez organ, który w sposób wnikliwy rozpatrzył sporną kwestię i jej rozstrzygnięcie uzasadnił, uwzględniając przy tym wytyczne zawarte w uzasadnieniu wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 27 lutego 2012 r. W ocenie Sądu organ prawidłowo ustalił przy istnieniu pozostałych przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy, że brak jest szczególnych okoliczności, zaistnienie których może usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. W orzecznictwie przyjmuje się, że winny to być okoliczności od strony (ubezpieczonego) niezależne i niezawinione. Przy ustalaniu prawa do świadczenia na tej podstawie organ rentowy bierze pod uwagę łączny okres ubezpieczenia na przestrzeni całego życia pracownika. Okres ten powinien być adekwatny do jego wieku, a niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia winno wynikać ze szczególnych okoliczności niezależnych od ubezpieczonego i niemożliwych do pokonania. Organ również wykazał, że skarżąca nie spełnia przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania, co nie oznacza, że są one wystarczające dla zaspokojenia wszystkich potrzeb. Mając powyższe na uwadze na podstawie art. 151 w zw. z art. 132 – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, orzekł jak w sentencji.