II SA/Wa 1344/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Kwiecińska (spr.), Sędzia WSA Janusz Walawski, Sędzia WSA Andrzej Wieczorek, Protokolant referent stażysta Monika Duma-Szymczak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 lutego 2019 r. sprawy ze skargi małoletnich K. J. i K. J. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego K. P. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] czerwca 2018 r. nr [...] utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] kwietnia 2018 r., znak: [...], mocą której odmówił K. J. i K. J. przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu E. J. W treści decyzji organ stwierdził, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1383, z późn. zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił wszystkie warunki wymienione w tym przepisie. Zdaniem organu z zebranej dokumentacji wynika, że E. J. posiada jedynie 21 lat 9 miesięcy i 3 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Ojciec dzieci stał się całkowicie niezdolny do pracy w wieku 58 lat. W 10-leciu przed dniem powstania niezdolności do pracy ojca dzieci, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – udowodniony został tylko 1 rok 11 miesięcy i 27 dni tych okresów. W okresach od [...] lipca 1991 r. do [...] sierpnia 1992 r. od [...] stycznia 1994 r. do [...] lipca 1995 r. od [...] listopada 1995 r. do [...] grudnia 1997 r. od [...] maja 2000 r. do [...] lipca 2006 r. oraz od [...] września 2008 r. do [...] listopada 2016 r., tj. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy ojciec dzieci nie wykonywał żadnej pracy ani innej działalności potwierdzonej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Organ podkreślił, iż we wskazanych przerwach nie była wobec ojca dzieci orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od jego woli, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Istniejąca od dnia [...] września 2016 r. częściowa niezdolność do pracy ograniczała możliwość podjęcia pracy, ale jej nie uniemożliwiała. Odnośnie informacji zawartej we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, iż w przerwie 2008-2016 ojciec dzieci, nie mógł pracować z powodu złego stanu zdrowia, organ nadmienił, że strona nie przedłożyła żadnych dowodów na potwierdzenie wskazanych okoliczności. Samo istnienie choroby nie zawsze jest równoznaczne z niezdolnością do pracy. Prezes ZUS dodał też, iż przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. Małoletni K. J. i K. J. reprezentowani przez K. P. wnieśli do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na ww. decyzję Prezesa ZUS, twierdząc, że decyzja Prezesa ZUS jest niehumanitarna i krzywdząca. Zmarły w wieku 59 lat ojciec dzieci był osobą ubezpieczoną oraz ma udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy w wymiarze 21 lat 6 miesięcy i 21 dni. Przez ostatnie lata życia nie pracował, ponieważ ciężko chorował na cukrzycę, ciężką niedomykalność zastawki mitralnej, umiarkowaną niedomykalność zastawki trójdzielnej, niewydolność serca, układowe zapalenie naczyń, olbrzymiokomórkowe zapalenie tętnic. Miał też orzeczoną niepełnosprawność w stopniu znacznym. Z uwagi na pogarszający się stan zdrowia przez ostatnie lata ojciec dzieci był zarejestrowany jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku. Nie mógł pracować, zwłaszcza w swoim zawodzie (murarz). Ojciec dzieci nie płacił alimentów, które opłacał fundusz alimentacyjny. K. i K. J. są uczniami klasy czwartej szkoły podstawowej. Rodzina jest w bardzo trudnej sytuacji finansowej. Wnosząca skargę podkreśliła, że samotnie wychowuje trójkę dzieci. Na dochód rodziny składa się zasiłek rodzinny 434 zł, zasiłek wychowawczy 400 zł, zasiłek z tytułu samotnego wychowywania dzieci 383 zł oraz alimenty w wysokości 300 zł na najmłodsze dziecko. Kwota 1517 zł miesięcznie nie zaspokaja podstawowych potrzeb rodziny. K. P. nadmieniła, że na stałe opłaty wydaje około 250 zł, prąd 200 zł na dwa miesiące, woda 200 zł na dwa miesiące, gaz 50 złotych na miesiąc. Większość pieniędzy wydawana jest na jedzenie, ubrania nabywane są w sklepach z odzieżą używaną. Dzieci często chorują, zatem niezbędny jest zakup kosztownych lekarstw. Podkreśliła, że dzieci mają zaledwie 9 lat, a przyznanie renty pozwoli im na życie w godnych warunkach. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał twierdzenia zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, zważył co następuje. Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 2107), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle paragrafu drugiego powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, wchodzi tutaj w grę kontrola aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywana pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów odnoszących się do słuszności rozstrzygnięcia. Ponadto, co wymaga podkreślenia, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.). Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów, Sąd stwierdził, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 887), ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle całej ustawy, określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna – pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu państwa (por. art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." je w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie. Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Stosownie natomiast do treści art. 68 ust. 1 powołanej ustawy dzieci własne, dzieci drugiego małżonka i dzieci przysposobione mają prawo do renty rodzinnej: 1. do ukończenia 16 lat; 2. do ukończenia nauki w szkole, jeżeli przekroczyły 16 lat życia, nie dłużej jednak niż do osiągnięcia 25 lat życia, albo 3. bez względu na wiek, jeżeli stały się całkowicie niezdolne do pracy oraz do samodzielnej egzystencji lub całkowicie niezdolne do pracy w okresie, o którym mowa w pkt 1 lub 2. Powyższy przepis, zdaniem Sądu, ma zastosowanie w niniejszej sprawie, zaś art. 83 ust. 1 powołanej ustawy nie jest w stosunku do niego przepisem szczególnym. Sąd w pełni podziela w tym zakresie stanowisko wyrażone przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 11 maja 2000 r. o sygn. akt II SA 2524/99 (LEX nr 55029), w którym stwierdzono, że względem renty rodzinnej przyznawanej w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, stosuje się odpowiednio art. 68 ust. 1 pkt 1 – 3 i ust. 2 tej ustawy. Z art. 83 ust. 1 ustawy emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wynika, że pozostały po ubezpieczonym członek rodziny może ubiegać się o przyznanie renty rodzinnej w tym trybie, jeżeli wykaże, że wskutek szczególnych okoliczności nie spełnia warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do renty rodzinnej w trybie zwykłym. Dla oceny tej przesłanki niezbędne jest zatem odwołanie się do przesłanek uzyskania prawa do renty rodzinnej w trybie zwykłym, w tym także do art. 68 ust. 1 tej ustawy, który określa krąg osób uprawnionych do renty rodzinnej. Skarżący, urodzeni w dniu [...] kwietnia 2008 r., spełniają zatem przesłankę z art. 68 ust. 1 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Wobec powyższego należy rozważyć przesłankę "szczególnych okoliczności", o której mowa w art. 83 ust. 1 ustawy. Analizując tę kwestię, podkreślić należy, iż – jak słusznie zauważył Prezes ZUS – renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia, jakie przysługiwałyby osobie zmarłej. Również "szczególna okoliczność" , o której mowa w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy, odnosi się do osoby zmarłej, a nie do wnioskodawcy będącym jej dzieckiem. W ocenie Sądu organ prawidłowo zatem przyjął, że w niniejszej sprawie nie występują szczególne okoliczności usprawiedliwiające brak aktywności zawodowej zmarłego ojca skarżących. Za okoliczność szczególną uniemożliwiającą wypracowanie stażu skutkującego nabyciem świadczeń w trybie przepisów ustawy o emeryturach i rentach na potrzeby stosowania powołanego wyżej przepisu - należy uznać wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 marca 2001 r., sygn. akt II SA 3191/00, Lex nr 537884). Niewątpliwie K. i K. J. znajdują się w trudnej sytuacji materialnej. Jednak świadczenie przewidziane w powyższym przepisie, co należy podkreślić, nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym według potrzeb determinowanych warunkami życia osoby o nie się ubiegającej. Przepis ten wprost nie uzależnia przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku od stażu ubezpieczeniowego, ani od długości przerw w zatrudnieniu. Z przepisu tego wynika natomiast konieczność wskazania, iż ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień pozostałej po nim rodziny, nie wypracował prawa do świadczenia ubezpieczeniowego na ogólnych zasadach w następstwie zaistnienia pewnych szczególnych okoliczności, które mu to uniemożliwiły. W aktach sprawy brak jest dowodów mogących wskazywać, że zmarły nie podjął zatrudnienia skutkującego dłuższym stażem ubezpieczeniowym z powodów szczególnych i uniemożliwiających podjęcie pracy zarobkowej. Prezes ZUS, mając na względzie dyspozycję art. 7 k.p.a., dołożył wymaganych starań, aby ustalić pełny przebieg zatrudnienia zmarłego ojca skarżących. Organ zasadnie przyjął, iż jego okres zatrudnienia jest nieadekwatny do wieku ubezpieczonego, albowiem na przestrzeni 59 lat życia wymieniony legitymuje się łącznie okresem składkowym i nieskładkowym wynoszącym 21 lat, 9 miesięcy i 3 dni. W dziesięcioleciu przypadającym przed dniem śmierci ojca dzieci zamiast 5 lat okresów wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym udokumentowano 1 rok 11 miesięcy i 27 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Z akt sprawy wynika, iż ojciec skarżących w latach 1991-1992, 1994-1995, 1995-1997, 2000-2006 i 2008-2016, tj. do dnia powstania częściowej niezdolności do pracy, nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Długotrwały okres pozostawania ojca skarżących poza ubezpieczeniem bez udokumentowania przyczyn niepodjęcia pracy w tym czasie, wyłącza przesłankę szczególnych okoliczności, o której mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. W orzecznictwie ugruntowany został pogląd, iż przy ustalaniu prawa do świadczenia w drodze wyjątku organ rentowy bierze pod uwagę łączny okres ubezpieczenia na przestrzeni całego życia pracownika. Okres ten powinien być adekwatny do jego wieku, a niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych musi wynikać ze szczególnych okoliczności (przykładowo wyrok NSA z dnia 17 lutego 2006 r., sygn. akt I OSK 1173/05). Mając powyższe na uwadze, nie sposób Prezesowi ZUS zarzucić niewyczerpujące zebranie i rozpatrzenie materiału dowodowego oraz niepodjęcie wszelkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego. Należy bowiem mieć na względzie, że postępowanie administracyjne zostało wszczęte na wniosek strony skarżącej. Zatem to strona powinna w toku postępowania administracyjnego przedstawić, albo przynajmniej wskazać, dowody na istnienie okoliczności stojących na przeszkodzie w uzyskaniu przez ubezpieczonego odpowiedniego okresu składkowego. Jeżeli przedstawicielka ustawowa skarżących wniosła o udzielenie świadczenia rentowego w drodze wyjątku, to miała obowiązek wskazać dowody świadczące, że zostały spełnione przesłanki z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS (tak: wyrok NSA z dnia 3 września 2014 r., sygn. akt I OSK 1135/14). Okoliczność ustania kontaktu z ojcem dzieci w roku 2014 (gdy dzieci miały 4 lata) nie zwalnia przedstawicielki ustawowej z obowiązku wykazania okoliczności, na które się powołuje. Z opinii lekarskiej z dnia [...] lutego 2018 r. oraz z dnia [...] stycznia 2018 r. wynika, iż lekarze orzecznicy wzięli pod uwagę, przy ocenie daty ustalenia niezdolności do pracy ojca dzieci, dostępną dokumentację medyczną w postaci kart leczenia szpitalnego z dnia [...] kwietnia 2017 r., [...] lutego 2017 r., [...] sierpnia 2015 r. i [...] grudnia 2016 r. a także karty Poradni [...] POZ, kartę RM z [...] lipca 2017 r. i karty SOR z [...] maja 2015 r., [...] sierpnia 2015 r., [...] listopada 2016 r. i [...] kwietnia 2017 r. Skarżąca nie przedstawiła organowi dodatkowej dokumentacji medycznej, nie sposób zatem przyjąć, iż organ w tym zakresie ustalał stan faktyczny sprawy z naruszeniem zasad wyrażonych w art. 7, art. 77 § i art. 80 k.p.a. Należy też zwrócić uwagę, iż schorzenia na które powołuje się strona skarżąca, zostały uwzględnione w opiniach lekarzy orzeczników. Reasumując, należy stwierdzić, że organ nie przekroczył granic uznania administracyjnego oraz prawidłowo ocenił, że w sprawie nie zostały kumulatywnie spełnione przesłanki do przyznania świadczenia w drodze wyjątku określone w przepisie art. 83 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku.