II SA/Wa 1448/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bronisław Szydło, Sędziowie WSA Eugeniusz Wasilewski, Andrzej Kołodziej (spr.), Protokolant Aneta Duszyńska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 stycznia 2009 r. sprawy ze skargi G. R. – przedstawicielki ustawowej małoletniego P. R. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2008 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją nr [...] z dnia [...] sierpnia 2008 r., działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), po rozpoznaniu wniosku G. R. o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję nr [...] z dnia [...] czerwca 2008 r., odmawiającą przyznania dla małoletniego P. R. renty rodzinnej w drodze wyjątku po jego zmarłym ojcu W. R. W uzasadnieniu podał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca spełnił łącznie następujące warunki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, - nie ma niezbędnych środków utrzymania. Renta rodzinna jest pochodnym świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej i w związku z tym, w pierwszej kolejności bada się spełnienie powyższych przesłanek przez osobę zmarłą. Organ stwierdził, że z akt sprawy nie wynikają szczególne okoliczności, wskutek których ojciec dziecka nie nabył uprawnień do świadczenia na zasadach ogólnych i wyjaśnił, iż za szczególną okoliczność usprawiedliwiającą brak wymaganego okresu zatrudnienia, uznaje się zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Wskazał na przerwy w zatrudnieniu w latach 1997-1998, 1999-2000 oraz 2001-2007, które nie były spowodowane zdarzeniami o charakterze szczególnym, a nadto na fakt, iż w tych okresach nie istniała ustalona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy. Prezes Zakładu podał, że powoływana przez G. R. choroba [...] ojca dziecka nie może stanowić o istnieniu szczególnych okoliczności uniemożliwiających spełnienie warunków do renty na zasadach ogólnych, gdyż negatywnych skutków [...] zmarły mógł uniknąć w drodze leczenia [...]. Nieleczona choroba [...] nie jest uznawana za okoliczność szczególną, uzasadniającą przerwy w zatrudnieniu, co potwierdza utrwalone orzecznictwo sądów administracyjnych. Również za szczególną okoliczność w rozumieniu ustawy nie może być uznany pobyt zmarłego w zakładzie karnym, bowiem nie była to okoliczność od niego niezależna, lecz wynikała ze świadomego naruszenia prawa. Organ podniósł również nieadekwatność udokumentowanego okresu ubezpieczenia do wieku ubezpieczonego w chwili śmierci oraz okoliczność, iż same trudne warunki materialne i brak środków utrzymania nie uzasadniają przyznania świadczenia, które nie ma charakteru socjalnego. W skardze na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie G. R., działająca jako przedstawicielka ustawowa małoletniego syna, wniosła o ponowne przeanalizowanie jej sprawy, gdyż renta rodzinna w drodze wyjątku jest dla niej "ostateczną deską ratunku". Wskazała na trudną sytuację rodzinną wynikającą z faktu, że starszy syn był osobą uzależnioną od [...], natomiast młodszy był leczony [...] i ma obniżoną odporność na stres. Problemy synów mają podłoże w chorobie [...] ich ojca oraz wynikają z nieprzystosowania do życia. Skarżąca podniosła ponadto, że sama ma ograniczoną zdolność do podjęcia stałej pracy zarobkowej w związku z przebytymi stresami i nabytą [...]. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko faktyczne oraz prawne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości w szczególności przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Skarga oceniania pod tym kątem nie zasługuje na uwzględnienie. W ustawie z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 z późn. zm.), określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych z funduszu gromadzonego na ten cel ze składek ubezpieczonych – przyszłych świadczeniobiorców, przewidziano w art. 83 ust. 1 regulację szczególną. Pozwala ona na uzyskanie w drodze wyjątku świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają wymogów do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. Świadczenia określone w cyt. przepisie są świadczeniami wyjątkowymi także z tego względu, że są finansowane z budżetu państwa (art. 83 ustawy), a nadto nie mają one charakteru roszczeniowego, bowiem ustawa nie gwarantuje ich wypłaty, pozostawiając rozstrzygnięcie w tym zakresie uznaniowej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Wzmiankowana uznaniowość nie oznacza jednak zupełnej dowolności organu przy przyznawaniu (bądź odmowie ich przyznania) świadczeń tego rodzaju. Z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia i wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego: 1) niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; 2) ubiegający się o świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek; 3) osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania, przy czym przesłanki zawarte w tym przepisie muszą być spełnione łącznie. W myśl przepisu art. 124 omawianej ustawy, w postępowaniu w sprawach o świadczenia w niej określone stosuje się przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Tak więc Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, związany jest również regułami postępowania administracyjnego, określającymi jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. W szczególności winien on przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 k.p.a.), a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Jest zobowiązany również do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art.9. k.p.a). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1. i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a. W rozpatrywanej sprawie Sąd nie dopatrzył się przekroczenia granic uznania administracyjnego przez organ, który w sposób należyty rozpatrzył i ocenił cały materiał dowodowy, a swoje rozstrzygnięcie oparł na właściwej podstawie prawnej i prawidłowo uzasadnił. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych trafnie podniósł, że renta rodzinna jest świadczeniem pochodnym świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, co znajduje potwierdzenie w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (wyrok z dnia 23 maja 2007 r. sygn. akt I OSK 1761/06, Lex 342521). We wskazanym wyroku NSA stwierdził, że: "Ewentualne przyznanie świadczenia w drodze wyjątku dziecku zmarłej osoby na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych uwarunkowane jest ustaleniem i osobie tej przysługiwałoby świadczenie rentowe bądź emerytalne, a zatem niezbędnym jest dokonanie oceny, czy organ uznałby podstawy do przyznania zmarłemu świadczenia rentowo-emerytalnego w drodze wyjątku". Wobec powyższego przesłanką szczególnych okoliczności, wskutek których nie doszło do spełnienia wymagań dających prawo do świadczenia w zwykłym trybie, należy odnieść również do tej osoby. Za szczególną okoliczność zaś na potrzeby stosowania przepisu art. 83 ust. 1 cyt. ustawy uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków, przy czym owo zdarzenie bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 kwietnia 2007 r., sygn. akt II SA/Wa 393/07, Lex 338269). Bez wątpienia za okoliczność szczególną nie można uznać podnoszonego przez skarżącą uzależnienia [...] zmarłego ojca dziecka. Nie stanowi bowiem ono niedającej się usunąć przeszkody, która uniemożliwiałaby świadczenie pracy. Przeszkodę tę można przezwyciężyć przecież przez podjęcie skutecznego leczenia [...]. Nie jest też zdarzeniem skutkującym niezdolnością do pracy i jako takie nie może być uznane za szczególną okoliczność w rozumieniu omawianego przepisu. Podobnie nie można traktować jako okoliczności szczególnej pobytu zmarłego w zakładzie karnym, który był wynikiem skazania za czyn karalny. Do wydania wyroku skazującego konieczne jest bowiem udowodnienie winy skazanego, nie sposób zatem przyjąć, by było to zdarzenie, na które nie miał on wpływu. Brak jest ponadto jakichkolwiek dowodów wskazujących na inne zdarzenia lub stany (np. stan zdrowia ojca dziecka), które mogłyby być rozpatrywane w kontekście szczególnych okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy. Odnosząc się natomiast do wskazanej przez skarżącą, a niekwestionowanej przez organ, trudnej sytuacji materialnej i rodzinnej, należy stwierdzić, że nie może ona stanowić samodzielnej przesłanki uzasadniającej przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, czyli świadczenia o charakterze ubezpieczeniowym, a nie socjalnym. Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.