II SA/Wa 1490/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Eugeniusz Wasilewski (spr.), Sędziowie WSA Andrzej Góraj, Sławomir Antoniuk, Protokolant st. sekr. sąd. Izabela Kaliszewska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 marca 2016 r. sprawy ze skargi małoletniej K. N. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego M. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lipca 2015 r. nr [...], podjętą po ponownym rozpatrzeniu sprawy, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] czerwca 2015 r. o odmowie przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniej K. N. W uzasadnieniu decyzji organ odwołał się do przesłanek warunkujących przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, a wynikających z przepisu art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j. Dz. U. z 2015 r., poz. 748) i wskazał, że w sprawie nie została spełniona przesłanka szczególnych okoliczności uniemożliwiająca ojcu dziecka uzyskanie świadczenia w trybie zwykłym. Prezes ZUS podał, że w okresie 42 lat życia ojca dziecka udokumentowano 11 lat, 8 miesięcy i 29 dni okresów składkowych oraz 9 miesięcy i 18 dni – nieskładkowych. Natomiast w ocenianym do uprawnień 10 – leciu przed dniem śmierci ojca dziecka, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym został udowodniony okres wynoszący jedynie 2 lata, 6 miesięcy i 26 dni okresów składkowych. W okresach od 1 października 1994 r. do 5 listopada 1996 r., od 18 lipca 2005 r. do 30 kwietnia 2007 r. oraz od 24 października 2012 r. do 26 września 2014 r., tj. przez okres wynoszący ponad 5 lat zmarły ojciec dziecka nie wykonywał pracy podlegającej opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne. W wymienionych okresach nie miał on orzeczonej przez lekarza orzecznika ZUS całkowitej niezdolności do pracy. Ponadto, ojciec dziecka prowadząc działalność gospodarczą od [...] lipca 2009 r. do [...] marca 2012 r. przez okres wynoszący ponad 2 lata, nie odprowadzał z tego tytułu składek na obowiązkowe ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Tym samym, w ocenie organu, miał on realną możliwość kształtowania przebiegu ubezpieczenia. Organ, wskazując na orzecznictwo sądów administracyjnych stwierdził, iż świadome prowadzenie działalności gospodarczej bez odprowadzania wymaganych składek na ubezpieczenie społeczne nie może być uznane za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ustawy emerytalnej, która umożliwiałaby nabycie uprawnień do świadczenia przyznawanego na zasadach ogólnych. Wskazał też, że zaprzestanie opłacania składek na ubezpieczenie społeczne, nie może być "premiowane" przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku. Natomiast trudna sytuacja materialna wnioskodawców, nie stanowi wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia na podstawie art. 83 ustawy, gdyż nie jest to świadczenie socjalne, przyznawane według potrzeb. Powyższa decyzja Prezesa ZUS stała się przedmiotem skargi małoletniej K. N. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego M. S. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Zaskarżonej decyzji skarżąca zarzuciła: I. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy: 1. art. 7, art. 75 § 1, art. 77 i art. 80 k.p.a. poprzez niewyczerpujące rozpatrzenie zebranego materiału dowodowego, tj. dowodów i wyjaśnień przedłożonych przez skarżącą na zaistnienie szczególnych okoliczności: samobójstwo ubezpieczonego, sprawowanie przez niego bezpośredniej opieki nad małoletnią córką i praca ubezpieczonego w szarej strefie; 2. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., poprzez niewyczerpujące zebranie i rozpatrzenie całego materiału dowodowego na okoliczność okresów składkowych i nieskładkowych ubezpieczonego i błędne przyjęcie, że ubezpieczony łącznie udokumentował okres 12 lat, 6 miesięcy i 17 dni, podczas gdy okres ten wynosił co najmniej 15 lat, 6 miesięcy i 17 dni; 3. rażące naruszenie art. 107 § 1 i 3 k.p.a. poprzez błędne sporządzenie uzasadnienia zaskarżonej decyzji, tj. całkowity brak uzasadnienia faktycznego decyzji; 4. rażące naruszenie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 127 § 3 k.p.a. oraz w związku z art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t. j. Dz. U. z 2015 r., poz. 121), dalej s.u.s., poprzez utrzymanie w mocy błędnej decyzji Prezesa ZUS z dnia [...] czerwca 2015 r., podczas gdy, w związku ze spełnieniem przesłanek z art. 83 ust. 1 s.u.s. należało orzec o przyznaniu skarżącej rentę rodzinną w drodze wyjątku; II. naruszenie prawa materialnego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy: 5. art. 83 ust. 1 w związku z art. 65 ust. 1, art. 57 ust. 1 i art. 58 ust. 1 pkt 5 s.u.s. poprzez błędną wykładnię i uznanie, iż przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku powinno być uzależnione od właściwego stażu ubezpieczonego (gdy brakuje niewielki okres do 5 lat w ostatnim dziesięcioleciu przed śmiercią ubezpieczonego). Mając na uwadze powyższe zarzuty skarżąca wniosła o: 1) stwierdzenie nieważności, na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w związku z art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a., wydanych decyzji, ewentualnie o: 2) uchylenie zaskarżonej decyzji i decyzji ją poprzedzającej na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w związku z art. 135 powołanej ustawy. W uzasadnieniu skargi podniesiono, iż w toku postępowania administracyjnego skarżąca wskazała trzy okoliczności szczególne, które uniemożliwiły ubezpieczonemu spełnienie przesłanek do uzyskania prawa do renty, a mianowicie po zakończeniu urlopu macierzyńskiego matki małoletniej do [...] sierpnia 2011 r. sprawował on bezpośrednią opiekę nad małoletnią skarżącą, urodzoną [...] sierpnia 2008 r., która nie mogła być objęta opieką przedszkolną. Ponadto wskazano, iż po kilku latach prowadzenia działalności gospodarczej ubezpieczony popadł w długi. Nieopłacanie składek było spowodowane brakiem środków, a nie wyborem zmarłego. W końcu 2012 r. zawiesił swoją działalność, a następnie w związku z koniecznością spłaty długów oraz brakiem możliwości "legalnego" zatrudnienia i ciążącym obowiązkiem alimentacyjnym ubezpieczonego zaczął pracować w szarek strefie. Wyjątkowo trudna sytuacja w jakiej się znalazł doprowadziła do samobójstwa ojca dziecka. Skarżąca podniosła, iż w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Prezes ZUS nie odniósł się do wskazanych ww. okoliczności, ani do przedłożonych dowodów, a tym samym naruszył art. 107 § 3 k.p.a. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. W piśnie procesowym z dnia [...] października 2015 r. skarżąca, odnosząc się do odpowiedzi na skargę, podtrzymała wszystkie wnioski i twierdzenia sformułowane w skardze. Zwróciła też uwagę na fakt, iż w treści pisma organ błędnie wskazuje okres ubezpieczenia oraz okresy składkowe i nieskładkowe ojca dziecka w ostatnim dziesięcioleciu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 12 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t. j. Dz. U. z 2014 r., poz. 1647 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem Sąd przeprowadzając kontrolę zaskarżonej decyzji nie stwierdził, aby Prezes ZUS naruszył przepisy prawa materialnego, ewentualnie przepisy postępowania administracyjnego, w stopniu w jakim mogłoby to mieć wpływ na wynik sprawy. Na wstępie wskazać należy, iż materialno – prawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach lub rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.), nie zaś, jak podano w skardze ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t. j. Dz. U. z 2015 r., poz. 121). Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie dopuścił się, w ocenie Sądu, naruszenia wskazanego przepisu art. 83 ust. 1 ustawy. Stosownie do jego treści ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznych i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Rozstrzygnięcie podejmowane na podstawie powyższego przepisu ma charakter uznaniowy, co powoduje, że ich sądowa kontrola jest ograniczona. Kontrola legalności rozstrzygnięcia o charakterze uznaniowym sprowadza się bowiem do zbadania, czy w toku postępowania w sposób wyczerpujący zebrano materiał dowodowy, czy dokładnie zostały wyjaśnione okoliczności faktyczne. Istotne jest także zbadanie, czy po wszechstronnym i wnikliwym rozważeniu całokształtu materiału dowodowego dokonano prawidłowej oceny przesłanej warunkujących zastosowanie dobrodziejstwa przepisu. Sądowa kontrola decyzji uznaniowej obejmuje przeto samo postępowanie poprzedzające jej wydanie, ale nie rozstrzygnięcie, będące wynikiem dokonania określonego wyboru. Oczywistym jest, że wydanie decyzji opartych na uznaniu administracyjnym nie może oznaczać dowolności czy arbitralności. Zakres uznania wyznaczony jest przepisem prawa, w tym przypadku art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Przepis ten wprost nie uzależnia przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku od stażu ubezpieczonego. Z przepisu tego wynika natomiast konieczność wykazania, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień, nie wypracował prawa do świadczenia ubezpieczeniowego na ogólnych zasadach w następstwie zaistnienia pewnych szczególnych okoliczności, które mu to uniemożliwiły. Do tych szczególnych okoliczności nie można zaliczyć, jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 6 grudnia 2012 r., sygn. akt I OSK 2364/12, https://cbois.nsa.gov.pl/doc/go, brak ofert pracy dla osoby bezrobotnej, ani dobrowolna rezygnacja z podjęcia, czy wykonywania zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad dzieckiem. Tym bardziej taką okolicznością szczególną nie jest, jak w przypadku ojca dziecka praca wykonywana w "szarej strefie", czy też prowadzenie w latach 2009 – 2012 działalności gospodarczej bez odprowadzania z tego tytułu składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Stan faktyczny niniejszej sprawy wskazuje, w ocenie Sądu, że prawidłowe jest uznanie, że nie zaistniały szczególne okoliczności uzasadniające przyznanie świadczenia w drodze wyjątku W sprawie nie wykazano, że przerwy w ubezpieczeniu ojca dziecka były spowodowane okolicznościami szczególnymi, na które nie miał on wpływu. Odnosząc się do zarzutu błędnego przyjęcia przez organ, iż ubezpieczony łącznie udokumentował 12 lat, 6 miesięcy i 17 dni, okresu ubezpieczenia, podczas gdy wynosił on co najmniej 15 lat, 6 miesięcy i 17 dni, podnieść należy, iż z akt postępowania rentowego wynika, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w P. postanowieniem z dnia [...] czerwca 2015 r. nr [...], adresowanym do M. S., sprostował z urzędu oczywistą omyłkę w decyzji z dnia [...] kwietnia 2015 r. – odmawiającej prawa do renty rodzinnej po zmarłym w dniu [...] września 2014 r. P. N. i przyjął, że ogólny staż pracy zmarłego wynosi 12 lat, 6 miesięcy i 17 dni okresów składkowych i nieskładkowych, a w dziesięcioleciu przypadającym przed datą zgonu, tj. w okresie od [...] września 2004 r. do [...] września 2014 r. udowodniono 2 lata, 6 miesięcy i 26 dni okresów składkowych – zamiast wymaganych 5 lat. Dlatego też w decyzji odmawiającej przyznania wnioskowanego świadczenia podano – 12 lat, 6 miesięcy i 17 dni łącznych okresów ubezpieczenia ojca dziecka. Jego nagła śmierć nastąpiła poza okresem ubezpieczenia, a zatem nie można przyjąć, że jest to okoliczność szczególna, wykluczająca aktywność zawodową i zmarły mógłby, jak twierdzi skarżąca, "nadal chociażby w szarej strefie pracować szukając jednocześnie zatrudnienia umożliwiającego objęcie jego ubezpieczeniem społecznym". Podejmując decyzję o odmowie przyznania świadczenia w drodze wyjątku organ wskazał również, iż wykazany dochód przypadający na jednego członka rodziny, nie pozwala na przyjęcie, że małoletnia skarżąca pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania. Z akt postępowania wynikało bowiem, że matka dziecka jest zatrudniona od [...] kwietnia 2015 r. i uzyskuje wynagrodzenie w wysokości [...] zł, pobiera także zasiłek rodzinny oraz dodatek do zasiłku w kwocie 276 zł. Reasumując stwierdzić należy, że w stanie faktycznym sprawy organ nie przekroczył granic uznania administracyjnego, organ prawidłowo uznał, że nie zostały spełnione przesłanki do przyznania świadczenia w drodze wyjątku określone w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Nie doszło też do naruszenia wskazanych w skardze przepisów postępowania administracyjnego. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), orzekł jak w wyroku.