II SA/Wa 1495/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Karolina Kisielewicz-Sierakowska, Sędzia WSA Joanna Kruszewska-Grońska, Asesor WSA Anna Pośpiech-Kłak (spr.), , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 26 lutego 2025 r. sprawy ze skargi J. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania emerytury w drodze wyjątku oddala skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lipca 2024 r. nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 572), zw. dalej "k.p.a.", utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] kwietnia 2024 r. znak: [...]. w przedmiocie odmowy przyznania J.S., zw. dalej "skarżącym", emerytury w drodze wyjątku. W uzasadnieniu decyzji Prezes ZUS wskazał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2022 r. poz. 504, ze zm.), zw. dalej "ustawą o emeryturach i rentach z FUS" jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym; nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności; nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek; nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku wymaga spełnienia wszystkich warunków określonych w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Przepis ten może mieć zastosowanie tylko do sytuacji wyjątkowych, gdy mimo dołożenia wszelkiej starań zaistniały niemożliwe do przezwyciężenia przeszkody w uzyskaniu świadczenia na zasadach ogólnych. W świetle, art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS tylko udowodnione szczególne okoliczności, które spowodowały brak wymaganego okresu ubezpieczenia, połączonego z należytym opłacaniem składek, mogą stanowić podstawę do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Przy orzekaniu w przedmiocie świadczeń w drodze wyjątku kluczowe są powody niespełnienia przez wnioskodawcę wymogów koniecznych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Za szczególną okoliczność, na potrzeby stosowania art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS uważa się tylko zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Dodatkowo wskazano, że okolicznością szczególną może być jedynie zdarzenie lub trwały stan o charakterze zewnętrznym, obiektywnym i niezależnym od woli danej osoby. Po ponownej wnikliwej i wszechstronnej analizie zebranego materiału dowodowego Prezes ZUS nie stwierdził istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których skarżący nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Nie wykazano bowiem, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które ojciec dzieci nie miał wpływu. W sprawie udokumentowano 10 lat, 2 miesiące i 26 dni okresów składkowych na przestrzeni 77 lat życia skarżącego. W świetle tych ustaleń zaznaczono, że przyznanie świadczeń na podstawie ustawy emerytalnej uzależniono od przepracowania wymaganego okresu, co wiąże się z odprowadzaniem składek. Przy rozpatrywaniu spraw o świadczenie w drodze wyjątku, należało zatem brać pod uwagę udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy, który powinien obejmować znaczący okres. Niedostrzeganie bowiem okresu zatrudnienia prowadziłoby do przyznawania świadczeń, niewiele różniących się co do wysokości, osobom powołującym się na nieporównywalne okresy zatrudnienia, co w ostatecznym rachunku naruszałoby interes społeczny, a także zasady sprawiedliwości. Prezes ZUS zaznaczył, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. Natomiast w okresach od [...] marca 1965 r., tj. od [...] roku życia do [...] stycznia 1976 r., od [...] maja 1979 r. do [...] listopada 1982 r., od [...] lutego 1990 r. do [...] marca 2012 r., tj. do osiągnięcia wieku emerytalnego skarżący nie udowodnił pracy popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe, co spowodowało brak uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. W wykazanych przerwach nie była wobec skarżącego orzeczona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy. Nie istniały zatem przeciwwskazania do kontynuowania ubezpieczenia ze względu na stan zdrowia. Prezes ZUS nie mógł zatem uznać, że przed osiągnięciem wieku emerytalnego stan zdrowia skarżącego uniemożliwiał kontynuowanie ubezpieczenia. Nie zostały również udokumentowane przez skarżącego inne zdarzenia zewnętrzne, niezależne od woli skarżącego, których nie można było przewidzieć i którym nie można było zapobiec. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżący podnosi, że nie mógł podjąć zatrudnienia z uwagi na zły stan zdrowia. Prezes ZUS zauważył, że samo istnienie choroby nie zawsze jest równoznaczne z niezdolnością do pracy. Subiektywne odczucia co do stanu zdrowia oraz braku możliwości wykonywania pracy z uwagi na zdrowie nie stanowią usprawiedliwienia dla braku odpowiedniego okresu ubezpieczenia. Przerwy w wykonywaniu zatrudnienia tłumaczy skarżący pracą "na czarno", tj. bez umowy i zgłoszenia do ubezpieczenia. W ocenie Prezesa ZUS wykonywanie zatrudnienia z pominięciem ubezpieczenia, jakkolwiek może być zrozumiałe ze względu na przymus ekonomiczny, jednak nie może być uznane za okoliczność szczególną, na której zaistnienie sam zainteresowany nie miał wpływu. Osoba, która decyduje się na taką formę zatrudnienia winna liczyć się z negatywnymi konsekwencjami w sferze uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych tak w trybie zwykłym, jak i na zasadzie wyjątku. Podejmowanie zatrudnienia bez ubezpieczenia było świadomym wyborem skarżącego ze wszystkimi towarzyszącymi temu konsekwencjami, a tym samym nie może być uznane za okoliczność szczególną w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie pozwala zatem przyjąć, że w sprawie zachodzą szczególne okoliczności, które były powodem niespełnienia warunków do świadczenia na zasadach ogólnych. Przy rozpatrywaniu uprawnień do emerytury w drodze wyjątku ocenie podlega również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Przywołane przez skarżącego trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie to nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. Skargę na decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] lipca 2024 r. złożył skarżący wnosząc o jej uchylenie w całości. Zaskarżonej decyzji w całości zarzucił naruszenie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Skarżący podniósł, że jest osobą całkowicie niezdolną do pracy i niezdolną do samodzielnej egzystencji. Ma 77 lat, ze względu na stan zdrowia oraz wiek nie jest w stanie podjąć zatrudnienia. Nie ma środków do życia. Problem ze wzrokiem utrzymuje się od kilkunastu lat. Dodatkowo cierpi na wrzody na dwunastnicy i miażdżycę przez co nie jest w stanie w żaden sposób zarobkować. Niepodejmowanie zaś zatrudnienia, w tym nieodprowadzanie składek, spowodowany był bardzo złym stanem jego zdrowia. Obecnie uzyskuje świadczenie w wysokości 715zł ( 215zł + 500zł) z pomocy społecznej. Kwota ta jest niewystarczająca na zabezpieczenie minimalnych potrzeb życiowych. W ocenie skarżącego, niezdolność do pracy i samodzielnej egzystencji wypełniają przesłankę szczególnych okoliczności, o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, a tym samym stanowią podstawę do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W odpowiedzi na skargę, Prezes ZUS podtrzymując dotychczasową argumentację, wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Na wstępie należy wyjaśnić, że złożona w niniejszej sprawie skarga została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, stosownie do art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 934 ze zm.), zw. dalej "p.p.s.a.". Zgodnie z powołaną regulacją, sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492, ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m. in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Skarga oceniana w świetle powyższych kryteriów nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wprowadza do systemu powszechnych świadczeń emerytalnych regulację dopuszczającą odstąpienie od obowiązującej reguły spełnienia warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty. Jako wyjątek od reguły, ma ona charakter regulacji szczególnej, dlatego wymaga stosowania jej tylko do "szczególnych okoliczności", które spowodowały, że nie doszło do wypracowania prawa do świadczenia ubezpieczeniowego na ogólnych zasadach. Podkreślić należy, że ustawa o emeryturach i rentach z FUS nie precyzuje, jak należy rozumieć szczególne okoliczności, zaistnienie których może usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. W orzecznictwie sądów administracyjnych za szczególne okoliczności uważa się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, czyli takie, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę do kontynuowania zatrudnienia. Na szczególne okoliczności składają się wyłącznie zdarzenia niezależne od ubezpieczonego. Chodzi tylko o zdarzenia albo trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodów ich skutków niemożliwych lub obiektywnie trudnych do przezwyciężenia. Szczególne okoliczności to okoliczności obiektywne, niezależne i niezawinione przez ubiegającego się o świadczenie w drodze wyjątku. Pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy zatem wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie. Nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na gruncie ustawy o emeryturach i rentach z FUS ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń winno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku w niniejszej sprawie było zatem możliwe tylko w przypadku wykazania, że skarżący przejawiał wolę podejmowania pracy i opłacania składek na ubezpieczenie społeczne, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności nie mógł zrealizować wymagań do uzyskania zwykłego świadczenia. Z brzmienia art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wynika, że jest to przepis, na podstawie którego właściwy w sprawie organ wydaje decyzję, kierując się uznaniem administracyjnym. Do oceny organu należy kwestia, czy w sprawie zaistniały szczególnie uzasadnione okoliczności usprawiedliwiające brak wymaganych okresów w opłacaniu składek. Organ musi zatem okoliczności danej sprawy poddać wnikliwej analizie, indywidualizując każdy rozpatrywany przypadek. Podmiot wnoszący o wszczęcie postępowania administracyjnego w sprawie powinien natomiast wskazać wszelkie okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem. Zgodnie bowiem z wyrażoną w art. 7 k.p.a. zasadą prawdy obiektywnej, organ administracji publicznej w prowadzonym postępowaniu winien podejmować z urzędu wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Zasada ta nie zwalnia jednak wnioskodawcy z obowiązku przedstawienia w toku postępowania wszelkich dowodów na poparcie faktów, które mogłyby być istotne dla rozstrzygnięcia sprawy, a które nie są i nie mogą być znane organowi, z uwagi na to, iż nie są one dostępne w prowadzonych przez ten organ rejestrach, czy archiwach. W ocenie Sądu, w stanie faktycznym niniejszej sprawy, w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy, organ prawidłowo wywiódł, iż nie zostały spełnione przesłanki, określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, gdyż w przypadku skarżącego nie można stwierdzić, iż na skutek szczególnych okoliczności nie spełnił on warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury w trybie zwykłym. Na przestrzeni 77 lat życia skarżący posiada 10 lat, 2 miesiące i 26 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Od 12 marca 1965 r., tj. od 18 roku życia do [...] stycznia 1974 r., od [...] maja 1979 r. do [...] listopada 1982 r., od [...] lutego 1990 r. do [...] marca 2012 r., tj. do dnia osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego, skarżący nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Z akt sprawy nie wynika, aby w powyższych okresach skarżący nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia lub na skutek innych przeszkód, które mogłyby zostać uznane za szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Nie istnieją również żadne inne okoliczności usprawiedliwiające okresy przerw w ubezpieczeniu skarżącego, które można by uznać za szczególne w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Sąd podziela stanowisko organu, że za taką okoliczność nie można uznać świadomego podejmowania przez skarżącego pracy bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego i odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne. Taka ocena świadomego zatrudniania się, wykonywania prac dorywczych lub prowadzenia działalności gospodarczej bez zgłoszenia tego faktu do ubezpieczenia społecznego i odprowadzania składek jest też prezentowana w judykaturze (por. wyrok NSA z dnia 4 października 2016 r., sygn. akt I OSK 410/16). Tak więc świadomych wyborów, co do sposobu wykonywania pracy zawodowej, nie można ujmować w kategoriach przeszkody uniemożliwiającej uzyskanie odpowiednio długiego stażu ubezpieczeniowego skutkującego nabyciem świadczenia na ogólnych zasadach ustawy. W tej sytuacji, biorąc pod uwagę przerwy w ubezpieczeniu skarżącego występujące w latach 1965 - 1976, 1979 – 1982, 1990 – 2012, tj. do roku osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego i później, w których to okresach nie była orzeczona w stosunku do niego całkowita niezdolność do pracy, nie można uznać, że w jego przypadku występują szczególne okoliczności, na skutek których nie nabył on prawa do świadczenia w trybie zwykłym. Skarżący znajduje się w trudnej sytuacji materialnej, czego Sąd nie kwestionuje, nie wystarcza to jednak do przyznania emerytury w drodze wyjątku, o jakiej mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Nie jest to bowiem świadczenie socjalne, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet, gdy są one uzasadnione. Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że zaskarżona decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] lipca 2024 r. oraz poprzedzająca ją decyzja z dnia [...] kwietnia 2024 r. odpowiadają prawu. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.