II SA/Wa 1564/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA – Jacek Fronczyk Sędzia WSA – Sławomir Antoniuk (sprawozdawca) Sędzia WSA – Andrzej Kołodziej Protokolant – specjalista Marek Kozłowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 grudnia 2013 r. sprawy ze skargi R. M. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego M. M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej jako – Prezes ZUS) decyzją z dnia [...] czerwca 2013 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] kwietnia 2013 r. nr [...] odmawiającą przyznania małoletniemu R. M. renty rodzinnej w drodze wyjątku. W uzasadnieniu powyższej decyzji Prezes ZUS podniósł, iż przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił warunki wymienione w tym przepisie. Zaś renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym, w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie do świadczenia w drodze wyjątku przez wnioskodawcę. W sprawach świadczeń w drodze wyjątku kluczowe są powody niespełnienia przez ubezpieczonego wymogów koniecznych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Nadto podstawą otrzymania świadczeń na podstawie wyżej powołanej ustawy jest przepracowanie wymaganego okresu pracy, co wiąże się z odprowadzaniem składek na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych. Przepis art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej przewiduje możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku, jeżeli nie zostały spełnione warunki dla uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych, co odnosi się w szczególności do braku wymaganego okresu pracy. Nie może budzić najmniejszej wątpliwości przyjęta w oparciu o zasady systemowe reguła, aby na podstawie art. 83 powołanej ustawy przyznać świadczenia w zupełnym oderwaniu od przepracowania przez osobę zainteresowaną dostatecznie długiego okresu pracy (chociaż nie wystarczającego dla uzyskania świadczenia na ogólnych zasadach). Zatrudnienie brane pod uwagę przy przyznawaniu świadczenia w drodze wyjątku na podstawie powołanego przepisu powinno obejmować znaczący okres. Po analizie zebranego materiału dowodowego Prezes ZUS nie stwierdził istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których ojciec dziecka L. M. (zm. [...] września 2012 r.) nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Nie zostało bowiem wykazane, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które ubezpieczony nie miał wpływu. Z akt sprawy wynika, iż ojciec dziecka na przestrzeni 52 lat życia, posiada udokumentowany okres składkowy wynoszący 21 lat, 5 miesięcy i 15 dni. Natomiast w ocenianym do uprawnień 10-leciu przed dniem śmierci - zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym nie został udowodniony żaden z tych okresów. Nadto w okresie od 2 maja 2002 r. do 10 września 2012 r. przez okres wynoszący ponad 10 lat ojciec dziecka nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi, co spowodowało brak uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. W sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w dalszym kontynuowaniu ubezpieczenia oraz nabyciu uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, bowiem w wykazanej przerwie wobec ojca dziecka nie była orzeczona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy. Zatem nie istniały przeciwwskazania, ze względu na stan zdrowia lub inne szczególne okoliczności, które uniemożliwiały kontynuowanie zatrudnienia, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Po przeanalizowaniu wszystkich okoliczności sprawy pod kątem przesłanek wynikających z art. 83 powołanej ustawy Prezes ZUS stwierdził, iż w sprawie nie zachodzą szczególne okoliczności, które były powodem niespełnienia przez ojca dziecka warunków do świadczenia na zasadach ogólnych. Organ podnosił, iż przedstawiona przez stronę sytuacja materialna jest niewątpliwie trudna, jednakże nie stanowi ona wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenia na podstawie przepisu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie są bowiem świadczeniami socjalnymi, przyznawanymi jedynie według potrzeb, lecz są świadczeniami z ubezpieczeń społecznych, za czym przemawia sam fakt zamieszczenia powyższego przepisu właśnie we wspomnianej ustawie. Decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] czerwca 2013 r. stała się przedmiotem skargi wniesionej przez M. M. – przedstawiciela ustawowego małoletniego syna R. M. - do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Uznając zaskarżoną decyzję za krzywdzącą M. M. podniosła, iż obecnie wraz z synem utrzymuje się z renty w wysokości 714 zł. Do śmierci ojca jej syn, który urodził się z porażeniem mózgowym, otrzymywał alimenty. Ojciec dziecka – L. M. przez ponad 20 lat pracował, natomiast w ostatnim 10-leciu przez śmiercią "nie mógł podjąć żadnej pracy z powodu nadużycia alkoholu, ale to wszystko jest w aktach". Wymieniony wyprowadził się z domu 12 lat wcześniej i dlatego najbliższa rodzina nie miała wpływu na dalsze jego życie. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie. Odnosząc się do zarzutów skargi organ podniósł, iż alkoholizm i związane z tym lekceważenie rodzinnych i społecznych obowiązków nie ma charakteru okoliczności szczególnej. Wbrew przekonaniu skarżącej alkoholizm sam w sobie nie powoduje niemożności podjęcia pracy i nie zwalnia osoby nim dotkniętej z odpowiedzialności za własne czyny. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Skarga analizowana pod tym kątem zasługuje na uwzględnienie. W świetle art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (teksty jedn. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Choć przyznanie tego świadczenia ustawodawca pozostawił uznaniowej decyzji organu, to nie oznacza to, że ma całkowitą i niekontrolowaną swobodę podczas rozpatrywania wniosku o przyznanie świadczenia. Przyznanie przedmiotowego świadczenia jest uzależnione od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech przesłanek. Jednak ustalenie ich istnienia musi nastąpić w prawidłowo przeprowadzonym postępowaniu administracyjnym. Stosownie bowiem do brzmienia art. 124 ustawy, w postępowaniu w sprawach o świadczenia określone w tej ustawie stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.). Innymi słowy, Prezes ZUS podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, jest związany regułami postępowania administracyjnego, które określają jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. Stąd też musi on przestrzegać m.in. zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej, a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy (art. 7 k.p.a.). Jest również zobowiązany do należytego oraz wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.) i musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymaganiami art. 107 § 3 k.p.a. W ocenie Sądu, w rozpatrywanej sprawie Prezes ZUS dopuścił się naruszenia powołanych przepisów prawa procesowego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na jej wynik. Organ nie podjął bowiem niezbędnych działań w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. Z akt sprawy wynika, iż ojciec dziecka – L. M. (ur. 25 lutego 1960 r. – zmarły 10 września) w 19 roku życia podjął zatrudnienie i do dnia 1 maja 2002 r. "wypracował" 21 lat, 3 miesiące i 10 dni okresów składkowych (kolejne 2 miesiące i 15 dni to zaliczony okres nieskładkowy). Można zatem ponad wszelką wątpliwość przyjąć, iż do 42 roku życia L. M. wykazywał się ponadprzeciętną aktywnością zawodową. Przyjmując nawet wskazany staż pracy w odniesieniu do 52 lat całego życia wymienionego należy stwierdzić, iż jest on mały. Syn wymienionego R. M. urodził się w 1998 r. jako dziecko dotknięte porażeniem mózgowym. Jak wynika z wniosku strony wszczynającego postępowanie oraz oświadczenia z dnia 24 lutego 2013 r., L. M. nie radził sobie z chorobą dziecka, koniecznością rehabilitacji oraz sprawowania na nim opieki i na skutek psychicznego załamania podjął decyzję o pozostawieniu matki i dziecka. Jak wskazano w skardze brak zatrudnienia w ostatnim 10 – leciu przed śmiercią wymienionego był spowodowany chorobą alkoholową. Temu zaś zagadnieniu organ nie poświęci należytej uwagi. Niejednokrotnie w orzecznictwie sygnalizowano, iż alkoholizm nie może niweczyć tego, co ojcu dziecka udało się wypracować w ciągu całego życia – przykładowo wyrok WSA w Warszawie z dnia 3 września 2008 r. sygn. akt II SA/Wa 667/08 (publik. LEX nr 964426). Stwierdzić w tym miejscu należy, że za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania przepisu art. 83 ust. 1 ustawy uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków, przy czym owo zdarzenie bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby. Wprawdzie alkoholizm sam w sobie nie może stanowić okoliczności szczególnej, o jakiej mowa w art. 83 ust. 1 ustawy, jednak podlegać musi ocenie w całokształcie wszystkich innych okoliczności, charakteryzujących określony przypadek i składających się na przebieg drogi życiowej określonej osoby w kontekście uprawnień do ubezpieczenia społecznego. Z tego mianowicie powodu, że jak wiele innych chorób jest to dolegliwość, do powstania której człowiek, w mniejszym lub większym stopniu, przyczynia się świadomie bądź nie. Jednak skutki tej choroby nie zależą już w pełni tylko od jego woli. Sam fakt uzależnienia od alkoholu ojca dziecka, mający niewątpliwie wpływ na nieuzyskanie przez niego uprawnień rentowych w trybie zwykłym, nie może więc być traktowany niejako automatycznie jako sankcja wykluczająca jego małoletnie dziecko z grona adresatów normy zawartej w art. 83 ust. 1 powołanej ustawy. Rozróżnić bowiem należy sytuację, kiedy osoba uzależniona od alkoholu podejmuje, bądź nie podejmuje próby leczenia i w tym pierwszym przypadku, nawet nieskutecznym w zakresie rokowania, można ją traktować, jako usprawiedliwiającą brak wymaganego okresu ubezpieczenia. Z jednym wszakże zastrzeżeniem, a mianowicie indywidualnego podejścia do każdego z tych przypadków – patrz wyrok WSA w Warszawie z dnia 18 stycznia 2012 r. sygn. akt II SA/Wa 2126/11 (publik. LEX nr 1110206). Natomiast Prezes ZUS nie podjął próby wyjaśnienia owej kwestii. Nie badano bowiem, czy L. M. podejmował próby leczenia alkoholowego, co stawiałoby go w innym świetle w kontekście ustawowej przesłanki "szczególnych okoliczności". Reasumując, w świetle powyższych rozważań nie można wykluczyć, że jeśli z należytą starannością zgłębi się argumentację skarżącej o załamaniu nerwowym ojca dziecka spowodowanym nieradzeniem z trudną sytuacją rodzinną i ucieczką od problemów w alkohol, to w konsekwencji organ może dojść do odmiennego wniosku, aniżeli w zaskarżonej decyzji, zwłaszcza jeśli ustali, iż L. M. podejmował próby wyjścia z uzależnienia. Innymi słowy mówiąc, Prezes ZUS, nie podejmując w rozpatrywanej sprawie niezbędnych działań w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, a przede wszystkim nie dokonując oceny w kontekście szczególnych okoliczności uniemożliwiających ojcu dziecka spełnienie warunków do uzyskania emerytury lub renty w trybie zwykłym, dopuścił się naruszenia wskazanych powyżej reguł procesowych. Rozpoznając zatem ponownie sprawę, organ winien przede wszystkim wyjaśnić powyższe wątpliwości. Powinien w tym celu zwrócić się do skarżącej o wyjaśnienie, czy ojciec dziecka leczył się z uzależnienia, jeżeli tak to wskazanie gdzie się leczył, a następnie podjąć niezbędne czynności zmierzające do uzyskania informacji o przebiegu i efektach tego leczenia. Po uzyskaniu przedmiotowych informacji będzie obowiązany na nowo ocenić - zgodnie z powyższymi rozważaniami i wątpliwościami Sądu - czy spełniona została przesłanka braku szczególnych okoliczności. W tym stanie rzeczy, na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w zw. z art. 152 i art. 132 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, należało orzec jak w sentencji wyroku.