II SA/Wa 1588/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Maciejuk, Sędzia WSA Konrad Łukaszewicz (spr.), Sędzia WSA Piotr Borowiecki, Protokolant specjalista Marcin Kwiatkowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 stycznia 2020 r. sprawy ze skargi B. G. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę. Kontrolą sądowoadministracyjną w niniejszej sprawie objęta została ostateczna decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (zwanego dalej: "Prezesem ZUS") z dnia [...] maja 2019 r. o numerze [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Stan faktyczny sprawy przedstawia się następująco: Decyzją z dnia [...] kwietnia 2019 r. Prezes ZUS odmówił przyznania B. G. (zwanej dalej: "Skarżącą") przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym mężu. W uzasadnieniu organ przywołał treść przepisu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j. Dz. U. z 2018 r., poz. 1270 ze zm.; zwanej dalej: "ustawą o emeryturach i rentach z FUS") oraz wskazał, że wszystkie wymienione w nim przesłanki musza zostać spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Prezes ZUS wskazał następnie, że w sprawie nie została spełniona jedna z przesłanek do przyznania wnioskowanego świadczenia, bowiem Skarżąca pobiera emeryturę w trybie zwykłym. Skarżąca wystąpiła z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy, w którym wskazała, że otrzymuje wprawdzie emeryturę w wysokości 433,50 zł netto, jednakże nie wnioskowała ona o przyznanie jej drugiego świadczenia, tylko o rentę rodzinną po zmarłym mężu, której wysokość byłaby wyższa. Tym samym zdaje sobie ona sprawę, że przyznanie jej świadczenia w drodze wyjątku spowodowałoby utratę prawa do emerytury. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] maja 2019 r. Prezes ZUS utrzymał w mocy decyzję własną. W uzasadnieniu organ w całości podtrzymał swoje wcześniejsze stanowisko. Wskazał przy tym, że przepisy ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie przewidują zbiegu świadczenia w drodze wyjątku ze świadczeniami przyznawanymi w trybie zwykłym. Skarżąca nie zgodziła się z tą decyzją i wywiodła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie podnosząc argumentację zaprezentowaną we wniosku o rentę, jak również we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Wskazała jednocześnie, że nie miała świadomości tego, że uzyskanie prawa do emerytury uniemożliwi jej staranie się o rentę rodzinną po zmarłym mężu. Natomiast gdyby o tym wiedziała, to nie występowałaby z wnioskiem o emeryturę. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie oraz ponowił argumentację prezentowaną w całym postępowaniu. Na rozprawie w dniu 15 stycznia 2020 r. pełnomocnik Skarżącej podniósł do protokołu, że za uchyleniem zaskarżonej decyzji przemawiają względy celowościowe, bowiem zmarły mąż Skarżącej poczynił znaczny wkład do systemu emerytalnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga nie mogła zostać uwzględniona. Przypomnieć należy, że zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. W doktrynie i orzecznictwie sądów administracyjnych jednolicie przyjmuje się, że powyższa regulacja ma charakter szczególny, bowiem pozwala na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Podkreśla się przy tym, że świadczenia w drodze wyjątku nie mają charakteru roszczeniowego, są bowiem finansowane z budżetu państwa (art. 84 tej ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Nie oznacza to jednak, że organ ma całkowitą swobodę i dowolność, bowiem przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego spełnienia wszystkich przesłanek. Kontrolując podjęte w sprawie decyzje Sąd stwierdził, że nie naruszają one prawa. Prezes ZUS prawidło bowiem przyjął, że świadczenie w drodze wyjątku może zostać przyznane wyłącznie osobie, która nie spełnia warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Za przyjęciem takiego stanowiska przemawia literalna wykładnia przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, w którym ustawodawca – poprzez posłużenie się sformułowaniem "którzy" – odniósł opisane w nim obligatoryjne przesłanki zarówno do samego ubezpieczonego, jak również do pozostałym po nim członków jego rodziny. Przyjąć więc należy, że dopiero niespełnianie ustawowych warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym otwiera uprawienie osoby ubezpieczonej i pozostałych po niej członków rodziny do ubiegania się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Skoro zatem w niniejszej sprawie bezspornym jest, że w dacie orzekania przez organ Skarżąca była uprawniona do pobierania emerytury w trybie zwykłym, to nie sposób przyjąć, że nie spełniała ona warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury, jako obligatoryjnej przesłanki do uzyskania wyjątkowego świadczenia. Niezależnie od powyższego wskazać trzeba, że w orzecznictwie wielokrotnie wskazywano, że przepisy ustawy o emeryturach i rentach z FUS, z uwagi na uznaniowy charakter świadczenia określonego w jej art. 83 ust. 1, nie przewidują zbiegu tego świadczenia ze świadczeniami ustawowymi przyznawanymi przez organy emerytalno-rentowe (por. wyroki NSA: z dnia 4 lipca 2001 r. o sygn. akt II SA 388/01; z dnia 11 marca 2015 r. o sygn. akt I OSK 2728/14; z dnia 25 listopada 2015 r. o sygn. akt I OSK 2271/815; z dnia 23 marca 2017 r. o sygn. akt I OSK 1279/16; orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w internetowej bazie orzeczeń pod adresem: www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Także Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 9 stycznia 2012 r. o sygn. akt III UK 36/11 podkreślił, że przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. wprost wyłącza możliwość otrzymywania świadczenia w drodze wyjątku przez osoby pobierające własne świadczenia emerytalne lub rentowe. Nie mają one możliwości ubiegania się o świadczenie wyjątkowe na zasadzie wyboru świadczenia korzystniejszego. Zasadą jest niedopuszczalność łączenia świadczeń zwykłych i nadzwyczajnych. W konsekwencji stwierdzić należało, że już tylko z tych względów zasadnie odmówiono przyznania Skarżącej świadczenia w drodze wyjątku. Jakkolwiek nie ulega wątpliwości, że Skarżąca wystąpiła o rentę rodzinną w drodze wyjątku po zmarłym mężu, zatem w pierwszej kolejności organ winien dokonać oceny spełnienia przesłanek przez zmarłego, a dopiero w dalszej kolejności rozważyć ustawowe przesłanki w odniesieniu do samej Skarżącej, to jednak oparcie się przez organ wyłącznie na niespełnieniu jednej z obligatoryjnych przesłanek przez nią samą nie miało żadnego wpływu na prawidłowość podjętego rozstrzygnięcia. Nie jest bowiem kwestionowane w orzecznictwie, że niespełnienie już tylko jednej przesłanki z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wyklucza przyznanie świadczenia w drodze wyjątku na podstawie tego przepisu, a w konsekwencji podważa celowość rozważania spełnienia pozostałych przesłanek określonych w tym przepisie (por. wyrok NSA z dnia 22 października 2012 r. o sygn. akt I OSK 1207/10). Za niezasługujące na uznanie uznać należało stanowisko Skarżącej, zgodnie z którym, przyznanie wnioskowanego świadczenia uzasadnione jest względami celowościowymi. Raz jeszcze podkreślić należy, że świadczenia w drodze wyjątku nie mają charakteru roszczeniowego, finansowane są z budżetu państwa, a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a ich przyznanie uzależnione jest od łącznego spełnienia wszystkich przesłanek ustawowych. Dodać należy, że tego rodzaju świadczenia nie mają również charakteru świadczeń socjalnych, przyznawanych wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Nawet najtrudniejsza sytuacja rodzinna i majątkowa osoby zainteresowanej w momencie złożenia wniosku na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, nie może zatem uzasadniać przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Omawiane świadczenie ma charakter wyjątkowy z tego względu, że jego przyznanie nie jest uzależnione tylko od sytuacji materialnej czy zdrowotnej wnioskującej strony, ale wymaga również spełnienia pozostałych przesłanek, w tym przesłanki niespełnienia warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym, co zostało już wyżej wyjaśnione. Zaznaczyć również należy, że zrozumiałe z ludzkiego punktu widzenia zdaje się odczucie Skarżącej, iż mogła ona ubiegać się o "korzystniejsze" dla niej świadczenie po zmarłym mężu zamiast uzyskać prawo do niskiej emerytury, niemniej jednak decydujące znaczenie dla uznania legalności kontrolowanych decyzji miała okoliczność, że takie prawo do emerytury w trybie zwykłym Skarżąca już nabyła. Jak to wyżej wskazano, osoby pobierające własne świadczenia emerytalne nie mają możliwości ubiegania się o świadczenie wyjątkowe na zasadzie wyboru świadczenia korzystniejszego. Dodać należy, że w niniejszej sprawie nie znajduje zastosowania art. 95 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, który to przepis umożliwia wybór korzystniejszego świadczenia, ale wyłącznie w razie zbiegu świadczeń przyznawanych w trybie zwykłym. Z tych wszystkich względów skarga nie mogła zostać uwzględniona. Sąd nie stwierdził by w sprawie naruszono przepisy prawa materialnego. Organ nie uchybił również przepisom postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie obowiązany był skargę oddalić, o czym orzekł na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325).