II SA/Wa 1668/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Janusz Walawski, Sędzia WSA Iwona Maciejuk, Asesor WSA Karolina Kisielewicz (spr.), Protokolant starszy sekretarz sądowy Agnieszka Wiechowicz po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 grudnia 2019 r. sprawy ze skargi małoletniej O. K. reprezentowanej przez przedstawicielkę ustawową W. H. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2019 r. nr [...] w przedmiocie przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę. O. K., reprezentowana przez przedstawiciela ustawowego W. H., zaskarżyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] maja 2019 r. (nr [...]), którą organ po rozpoznaniu wniosku skarżącej o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy własną decyzję z [...] lutego 2019 r. (nr [...]) o odmowie przyznania O. K. renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu M. K. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wyjaśnił, że według art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2018 r. poz. 1270 ze zm.), świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane wnioskodawcy, który spełnia wszystkie warunki wymienione w tym przepisie. Organ stwierdził że renta rodzinna po zmarłym w drodze wyjątku jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, co oznacza, że należy ocenić to prawo w stosunku do osoby zmarłej, a następnie wnioskodawcy. Rozwijając tę myśl Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych podniósł, że renta rodzinna może być przyznana, jeżeli wnioskodawca jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, który nie spełniał warunków do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, wskutek szczególnych okoliczności i nie mógł podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek oraz gdy wnioskodawca nie ma niezbędnych środków utrzymania. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych powołując się na orzecznictwo sądowe podał, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. Świadczenie może być ono przyznane osobom, które na przestrzeni całego życia wykazały aktywność zawodową, a jedynie na skutek okoliczności niemożliwych do przezwyciężenia nie były w stanie wypracować świadczenia w trybie zwykłym. Przenosząc te ogóle rozważania na grunt rozpatrywanej sprawy organ stwierdził, że wniosek skarżącej O. K., reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego W. H. o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku nie jest uzasadniony, ponieważ że okres zatrudnienia ojca skarżącej jest nieadekwatny do jego wieku, z okoliczności sprawy nie wynika, aby zmarły M. K. nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym z uwagi na szczególne okoliczności i wreszcie skarżąca O. K. posiada niezbędne środki utrzymania (1635,13 zł. brutto miesięcznie na jedną osobę w rodzinie). Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych podał, że M. K. na przestrzeni 40 lat życia udokumentował 5 lat, 9 miesięcy i 11 dni okresów składkowych i nieskładkowych, przy czym w ostatnim dziesięcioleciu przypadającym przed dniem jego śmieci (w dniu [...] marca 2018 r.) zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do uzyskania uprawnień w trybie zwykłym, udokumentował jedynie 2 lata, 5 miesięcy i 6 dni tych okresów (dwie umowy o pracę zostały rozwiązane na podstawie art. 52 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (Dz. U. z 2019 r. poz. 1040) tj. bez wypowiedzenia z winy pracownika). M. K. w okresach od 29 kwietnia 1995 r. do 1 grudnia 1996 r., od 1 sierpnia 1998 r. do 31 sierpnia 1999 r., od 21 czerwca 2001 r. do 31 sierpnia 2006 r., od 7 lutego 2009 do dnia śmierci, nie wykonywał żadnej pracy ani innej działalności potwierdzonej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne, emerytalne i rentowe. W tych okresach nie wystąpiły żadne szczególne, nadzwyczajne okoliczności które uniemożliwiły mu podjęcie zatrudnienia i opłacanie składek na ubezpieczenie. M. K. wykonywał prace dorywcze za granicą. Od maja 2015 r. został uznany przez lekarza orzecznika ZUS za częściowo niezdolnego do pracy, co utrudniało, ale nie uniemożliwiało mu podjęcie zatrudnienia. Prezes ZUS dodał, że twierdzenia skarżącej, że M. K. chorował przed śmiercią i jego stan zdrowia uniemożliwił mu podjęcie zatrudnienia, nie zostały przez nią poparte żadnymi dokumentami. Organ dodał, że małoletnia skarżąca nie pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania, ponieważ na jedną osobę w rodzinie przypada kwota 1635,13 zł. brutto, która przekracza kwotę brutto najniższej emerytury (1100 zł. brutto). W konkluzji Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stwierdził, że jego decyzja z [...] lutego 2019 r. o odmowie przyznania O. K. renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu M. K. jest zgodna z prawem i zaskarżoną decyzją utrzymał w mocy swoją dotychczasową decyzję. W skardze do Sądu na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] maja 2019 r. O. K., działająca przez przedstawiciela ustawowego W. H., zarzuciła, że została ona wydana z naruszeniem art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przez nieuzasadnione przyjęcie, że w rozpatrywanej sprawie nie zachodzą "szczególne okoliczności", uniemożliwiające zmarłemu ojcu skarżącej wypracowanie prawa do świadczenia w trybie zwykłym, oraz art. 7, art. 77 § 1, art. 70, art. 107 § 3 k.p.a. przez nieustalenie wszystkich istotnych okoliczności faktycznych sprawy. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W uzasadnieniu skargi skarżąca podniosła m. in., że w orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że nie zawsze dopiero orzeczona całkowita niezdolność do pracy stanowi przeszkodę w podjęciu zatrudnienia. M. K. pracował "w sposób nieuregulowany", z uwagi na stan zdrowia (napady padaczkowe) nie był w stanie "utrzymać" zatrudnienia. Strona skarżąca dodała, że znajduje się w trudnej sytuacji życiowej: O. K. jest osobą niepełnosprawną, wraz z matką mieszkają w mieszkaniu bez tytułu prawnego, a dochody W. H. nie pozwalają na zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych dwuosobowej rodziny. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zaskarżona decyzja nie narusza prawa i dlatego skarga jest nieuzasadniona. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowił art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zgodnie z którym ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, w związku z tym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia, jakie przysługiwałyby osobie zmarłej oraz przyczyny z powodu których osoba zmarła nie nabyła uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Renta w drodze wyjątku po zmarłym może być przyznana, gdy organ ustali, że przyczyny dla których dana osoba nie pracowała są szczególne, wyjątkowe, nadzwyczajne, od niej niezależne. Świadczenie może być przyznane, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. Należy dodać, że decyzja o przyznaniu świadczenia w trybie wyjątku jest decyzją uznaniową, co oznacza, że nawet w przypadku spełnienia wszystkich ustawowych przesłanek, wyłącznie do organu należy decyzja, czy przyzna świadczenie. W rozpoznawanej sprawie organ odmówił przyznania małoletniej skarżącej renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu, ponieważ stwierdził, że okres zatrudnienia ojca skarżącej jest nieadekwatny do jego wieku (na przestrzeni 40 lat życia M. K. udokumentował jedynie 5 lat, 9 miesięcy i 11 dni okresów składkowych i nieskładkowych, przy czym w ostatnim dziesięcioleciu przypadającym przed dniem jego śmieci, udokumentował 2 lata, 5 miesięcy i 6 dni tych okresów), nie wystąpiły szczególne okoliczności, które uniemożliwiły nabycie przez zmarłego uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym oraz że nie została spełniona przesłanka braku niezbędnych (a nie niewystarczających) środków utrzymania. Zdaniem Sądu to rozstrzygnięcie organu mieści się w granicach uznania administracyjnego. Należy przede wszystkim wyjaśnić, że ustawa o emeryturach i rentach nie wskazuje, jak należy rozumieć "szczególne okoliczności", zaistnienie których może usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. W orzecznictwie sądów administracyjnych za szczególne okoliczności uważa się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, czyli takie, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę do kontynuowania zatrudnienia. Chodzi tu o okoliczności obiektywne, niezależne i niezawinione przez ubiegającego się o świadczenie w drodze wyjątku. Trzeba dodać, że pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy, nie odnosi się do wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie. Nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na gruncie ustawy emerytalnej ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Z niespornych okoliczności faktycznych sprawy wynika, że ojciec skarżącej na 40 lat życia udokumentował jedynie 5 lat, 9 miesięcy i 11 dni okresów składkowych i nieskładkowych, przy czym w ostatnim dziesięcioleciu przypadającym przed dniem jego śmieci (w dniu [...] marca 2018 r.) zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do uzyskania uprawnień w trybie zwykłym, udokumentował 2 lata, 5 miesięcy i 6 dni tych okresów. M. K. w okresach od 29 kwietnia 1995 r. do 1 grudnia 1996 r., od 1 sierpnia 1998 r. do 31 sierpnia 1999 r., od 21 czerwca 2001 r. do 31 sierpnia 2006 r., od 7 lutego 2009 do dnia śmierci, nie wykonywał żadnej pracy ani innej działalności potwierdzonej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne, emerytalne i rentowe. Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdza, że z akt sprawy nie wynika, aby w powyższych okresach ojciec małoletniej skarżącej nie mógł kontynuować zatrudnienia, na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia lub na skutek innych przeszkód, które mogłyby zostać uznane za szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Lekarz orzecznik ZUS w orzeczeniu z [...] października 2018 r. stwierdził u zmarłego M. K. częściową niezdolność do pracy od [...] maja 2015 r. (do dnia śmierci). To ostateczne orzeczenie, wydane na podstawie dostępnej dokumentacji lekarskiej, w tym opinii lekarskiej z [...] października 2018 r. w treści której rozpoznano u M. K. uzależnienie alkoholowe oraz padaczkę, zgodnie z art. 14 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, stanowi dla organu rentowego podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo jest uzależnione od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji. NSA w wyroku z 10 grudnia 2018 r. sygn. akt I OSK 2535/18 (LEX nr 2598718) podkreślił, że w postępowaniu dotyczącym świadczenia w drodze wyjątku nie istnieje możliwość weryfikowania orzeczenia lekarza orzecznika lub komisji lekarskiej ZUS, a organ rozstrzygając sprawę w drodze decyzji administracyjnej związany jest treścią takiego orzeczenia, o ile odpowiada ono wymogom formalnym. W treści skargi strona skarżąca podniosła m. in., że w orzecznictwie sądowym niekiedy przyjmuje się, że szczególne okoliczności to nie tylko zdarzenia o charakterze siły wyższej, ale wszelkiego rodzaju sytuacje, które czynią daną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy, pozostającą poza kręgiem zainteresowania pracodawców; również i takie, kiedy osoba nie jest zdolna pod względem zdrowotnym do świadczenia pracy, choć nie legitymuje się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy, ale jej stan zdrowia w poszukiwaniu pracy stawia ją na pozycji dużo gorszej, niż osobę zdrową. Tak więc nie tylko całkowita niezdolność do pracy osoby zainteresowanej będzie szczególną okolicznością, jako że jest stanem udaremniającym i wykluczającym jej aktywność zawodową, lecz także częściowa niezdolność do pracy, poprzez to, że ogranicza i utrudnia możliwość zatrudnienia, może być - przy uwzględnieniu wszelkich aspektów stanu faktycznego sprawy - kwalifikowana w kategoriach szczególnych okoliczności. Sąd zauważa, że w toku postępowania w tej sprawie organ w dniu 21 sierpnia 2018 r. wezwał W. H. do przedłożenia dokumentacji medycznej M. K. Strona skarżąca nie przedłożyła jednak jakichkolwiek dokumentów, a w konsekwencji nie przedstawiła dowodów potwierdzających, że nastąpiło zdarzenie, które utrudniało lub też udaremniało M. K. "wypracowanie" wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych. Sąd podziela zapatrywanie organu, że małoletnia O. K. nie spełnia także przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania. Z akt sprawy wynika bowiem, że obecnie dochód dwuosobowej rodziny wynosi 3270,26 zł. brutto (średnie wynagrodzenie W. H. z ostatnich trzech miesięcy poprzedzających wydanie zaskarżonej decyzji), co w przeliczeniu na członka rodziny (2 osoby) przekracza kwotę najniższej emerytury (1100 zł. brutto miesięcznie). W odczuciu matki skarżącej dochód ten z pewnością nie jest wystarczający i nie pozwala na zaspokojenie wszystkich potrzeb jej chorej córki. Należy jednak zauważyć, że ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych uzależnia możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku od braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Ocenie podlega zatem, czy środki utrzymania jakie posiada wnioskodawca są wystarczające do zaspokojenia jego najbardziej podstawowych, a nie wszystkich potrzeb. Zgodnie zaś z ugruntowanym stanowiskiem prezentowanym w orzecznictwie sądowoadministracyjnym dla oceny przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania należy posiadane przez wnioskodawcę środki utrzymania oceniać na tle wysokości minimalnej emerytury, renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy i renty rodzinnej, która od 1 marca 2019 r. wynosi 1100 zł brutto (por. np. wyrok NSA z dnia 27 września 2006 r. sygn. akt I OSK 1112/06 LEX nr 321169; wyrok WSA w Warszawie z dnia 17 stycznia 2007 r. sygn. akt II SA/Wa 2148/06, nie publ.). Niewątpliwie, zgodzić się należy ze stroną skarżącą, że jej sytuacja zdrowotna i materialna jest bardzo trudna. Nie budzi jakichkolwiek wątpliwości Sądu, to, że O. K. jako osoba niepełnosprawna, jest obciążona dużo większymi wydatkami związanymi chociażby z zakupem niezbędnych leków. Te okoliczności nie są jednak wystarczające do przyznania świadczenia o charakterze typowo ubezpieczeniowym, jakim jest świadczenie w drodze wyjątku. Na zakończenie należy dodać, że postępowanie o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest wszczynane na wniosek strony. Ustawowy obowiązek podejmowania przez organ wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (art. 7 k.p.a.) nie oznacza, że strona zwolniona jest od współdziałania z organem w ustalaniu faktów i przedłożenia dowodowa na uch potwierdzenie. W sprawach z zakresu świadczeń w drodze wyjątku inicjatywa dowodowa należy do strony, jeżeli jej zdaniem istnieją dowody potwierdzające okoliczności przez nią wskazywane, a nie wynikają one z dokumentów zgromadzonych z urzędu przez organ. Mając to wszystko na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał zarzuty skargi za nieuzasadnione. Organ ustalił dostatecznie istotne okoliczności faktyczne sprawy, w świetle których orzeczenie o odmowie przyznania świadczenia w drodze wyjątku nie narusza granic uznania administracyjnego, wyznaczonych przepisem art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Z przedstawionych powodów Sąd orzekł jak w sentencji, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r. poz. 2325).