II SA/Wa 1672/06

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Kube, Sędzia WSA Andrzej Kołodziej (spr.), Asesor WSA Jacek Fronczyk, Protokolant Łukasz Mazur, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 listopada 2006 r. sprawy ze skargi A. R. - przedstawicielki ustawowej małoletniej K. R. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2006 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] listopada 2005 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. jedn. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), odmówił A. R. przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku na rzecz jej małoletniej córki K. R., po zmarłym ojcu dziecka G. S., z uwagi na brak przesłanki szczególnych okoliczności, wskutek których zmarły nie nabył uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie oraz przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania. Po rozpoznaniu wniosku A. R. o ponowne rozpatrzenie sprawy Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lipca 2006 r. nr [...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa, utrzymał powyższą decyzję w mocy. W uzasadnieniu podał, że wszystkie przesłanki odkreślone w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych muszą być spełnione łącznie, by świadczenie mogło zostać przyznane. Wyjaśnił też, że renta rodzinna jest pochodną osoby zmarłej w związku z tym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałyby tej osobie. W ocenie organu, z akt sprawy nie wynikają szczególne okoliczności, na skutek których ojciec dziecka nie nabył uprawnień do świadczenia ustawowego, bowiem w latach 1992 -1935 oraz od ustania ostatniego okresu składkowego w maju 1939 r. do zgonu w dniu [...] września 2004 r., tj. przez ponad 5 lat i 9 miesięcy, ubezpieczony nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, czego konsekwencją był brak uprawnień do renty ustawowej. We wskazanych zaś okresach zmarły był zdolny do pracy, co wynika z orzeczenia komisji lekarskiej ZUS z dnia [...] maja 2006 r. Organ stwierdził ponadto, że nie jest okolicznością szczególną, na potrzeby stosowania powołanego art. 83, sytuacja na rynku pracy oraz zatrudnienie za granicą bez podlegania ubezpieczaniu społecznemu, natomiast sama trudna sytuacja materialna nie jest wystarczającą przesłanką do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, które nie ma charakteru socjalnego. W skardze na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie A. R. podniosła, że nie pozostawała ze zmarłym w związku małżeńskim, a wszelkie dostępne jej świadectwa pracy i dokumentację medyczną zmarłego dostarczyła do ZUS. Wskazała, że ojciec dziecka miał [....] i w warunkach bezrobocia trudno mu było znaleźć pracę oraz że trochę pracował dorywczo. Skarżąca podniosła, że zmarły miał również nieletnią córkę w Z., a od jego matki uzyskała informację, iż dziecko to otrzymuje rentę po ojcu. Jeśli by tak było, to jej zdaniem, renta ta powinna być podzielona na obydwie córki. Podała też, że próbowała to ustalić, lecz ZUS w W., do którego została odesłana nie chciał jej udzielić żadnej informacji. Skarżąca powołała się również na ciężką sytuację materialną rodziny, swój stan zdrowia oraz chęć zapewnienia córce godziwych warunków do nauki. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie z powołaniem się na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne. Odnosząc się zaś do zarzutów podniesionych w skardze, wyjaśnił, że po sprawdzeniu okoliczności powoływanych przez skarżącą odnośnie drugiej córki zmarłego nie potwierdzono, by była po nim komukolwiek wypłacana jakakolwiek renta - czy to w trybie zwykłym, czy to w drodze wyjątku. Dodatkowo organ wskazał, że kwota jaką dysponuje skarżąca miesięcznie na członka rodziny jest wyższa od najniższej emerytury z FUS, wynoszącej obecnie 597 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości w szczególności przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Skarga oceniania pod tym kątem nie zasługuje na uwzględnienie. W ustawie z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. jedn. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych z funduszu gromadzonego na ten cel ze składek ubezpieczonych - przyszłych świadczeniobiorców - przewidziano w art. 83 ust. 1 regulację szczególną. Pozwala ona na uzyskanie w drodze wyjątku świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają wymogów do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. Świadczenia określone w cyt. przepisie są świadczeniami wyjątkowymi także z tego względu, że są finansowane z budżetu państwa (art. 84 ustawy), a nadto nie mają one charakteru roszczeniowego, bowiem ustawa nie gwarantuje ich wypłaty, pozostawiając rozstrzygnięcie w tym zakresie uznaniowej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Wzmiankowana uznaniowość nie oznacza jednak zupełnej dowolności organu przy przyznawaniu (bądź odmowie ich przyznania) świadczeń tego rodzaju. Z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia i wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego: 1) niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; 2) ubiegający się o świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek; 3) osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania, przy czym przesłanki zawarte w tym przepisie muszą być spełnione łącznie. W myśl przepisu art. 124 omawianej ustawy, w postępowaniu w sprawach o świadczenia w niej określone stosuje się przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Tak więc Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, związany jest również regułami postępowania administracyjnego, określającymi jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. W szczególności winien on przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 kpa), a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Jest zobowiązany również do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 kpa). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 kpa) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 kpa. W rozpatrywanej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przestrzegał wskazanych reguł postępowania, a jego rozstrzygnięcie mieści się w granicach uznania administracyjnego, określonych przepisem art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zasadnie organ przyjął, iż z akt sprawy nie wynikają szczególne okoliczności, wskutek których ojciec dziecka nie nabył świadczenia w zwykłym trybie, wyjaśniając przy tym, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej i w związku z tym przesłankę szczególnych okoliczności należy oceniać w odniesieniu do tej osoby. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, za szczególną okoliczność, na potrzeby stosowania powołanego przepisu art. 83 ust. 1, uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu nieważności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok NSA z dnia 16 czerwca 2000 r. sygn. akt II SA 306/00), przy czym, zdarzenie bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby. Trudno uznać, by powodem nienabycia przez ojca dziecka świadczenia w zwykłym trybie był stan zdrowia, co podnosi skarżąca, bowiem z orzeczenia komisji lekarskiej ZUS z dnia [...] maja 2005 r. wynika, że u zmarłego nie wystąpiła przed zgonem nawet częściowa niezdolność do pracy, a zatem stan zdrowia nie był przyczyną braku jego aktywności zawodowej. Nie sposób również przyjąć, aby brak uprawnień do świadczenia ustawowego spowodowany był sytuacją na rynku pracy i związanymi z nią trudnościami w podjęciu zatrudnienia, kwalifikowanymi jako szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalno-rentowej. Przyjęcie takiego punktu widzenia, jak trafnie podniósł organ, musiałoby prowadzić do zupełnie niemożliwego do zaakceptowania poglądu, iż tysiące ludzi mogą otrzymać świadczenia przyznane w drodze wyjątku z uwagi na brak stałego zatrudnienia i środków do życia. Wtedy, zamiast świadczeń przyznawanych w szczególnym trybie, stałyby się one de facto świadczeniami w trybie powszechnym, na co zwrócił uwagę Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 23 września 2005 r. sygn. akt I OSK 92/05. Nie można wreszcie podzielić stanowiska skarżącej, że brak uprawnień zmarłego do świadczenia ustawowego, wynikający z podejmowania przez niego pracy dorywczej (bez ubezpieczenia) jest usprawiedliwiony w sytuacji panującego bezrobocia. Naczelny Sąd Administracyjny w swoich orzeczeniach wielokrotnie wskazywał, że świadomie podejmowane zatrudnienie bez ubezpieczenia społecznego nie mieści się w pojęciu szczególnych okoliczności, na potrzeby stosowania art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Jako trafne należy ocenić ponadto stanowisko Prezesa Zakładu, że w sprawie niespełniona jest również przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania. Jakkolwiek w przepisach omawianej ustawy brak jest określenia jaka jest granica wysokości dochodów przypadających na członka rodziny, poniżej której przyjmuje się wystąpienie braku niezbędnych środków utrzymania, tym niemniej racjonalne wydaje się przyjęcie, iż granicę tę wyznacza kwota najniższej emerytury z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, wynosząca w dacie orzekania przez organy 597 zł. Odnosząc się wreszcie do zarzutu, który został podniesiony dopiero w skardze, że inna córka zmarłego otrzymuje świadczenie po ojcu i w związku z tym powinno być ono podzielone na obydwie córki, należy przyjąć wyjaśnienia organu, iż po sprawdzeniu tych okoliczności nie znalazły one potwierdzenia w rzeczywistości. Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.