II SA/Wa 1742/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Kołodziej (spr.), Sędziowie WSA Eugeniusz Wasilewski, Janusz Walawski, Protokolant Referent stażysta Aleksandra Olczak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 grudnia 2012 r. sprawy ze skargi M. G. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. oddala skargę , 2. przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz r. pr. G. R. kwotę 240 zł (słownie: dwieście czterdzieści złotych) oraz kwotę 55,20 zł (słownie: pięćdziesiąt pięć złotych 20/100) stanowiącą 23% podatku VAT, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją nr [...] z dnia [...] maja 2012 r., na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 ze zm.) W uzasadnieniu podał, że nie zostały wykazane szczególne okoliczności, wskutek których zmarły nie nabył uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie, a ponadto wobec orzeczenia wyrokiem Sądu Okręgowego w T. z dnia [...] grudnia 2005 r. separacji małżeńskiej, wnioskodawczyni nie jest członkiem rodziny po ubezpieczonym, gdyż w chwili jego śmierci nie pozostawała z nim we wspólności małżeńskiej. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy M. G. uznała powyższą decyzję za krzywdzącą i wskazała na swój zaawansowany wiek (64 lata) skutkujący niemożnością wykonywania zatrudnienia. Podała, że całe życie opiekowała się dziećmi, a mąż utrzymywał rodzinę. Podniosła również, że mąż stracił stałą pracę ze względu na chorobę alkoholową, która winna być potraktowana jako okoliczność szczególna w świetle orzecznictwa sądowoadministracyjnego. Dodatkowo wnioskodawczyni wskazała, że o separację wystąpiła wyłącznie w celu uzyskania alimentów na dzieci, gdyż mąż wszystkie pieniądze przeznaczał na alkohol. Ponadto pomimo orzeczenia separacji w dalszym ciągu pozostawała z mężem we wspólnym gospodarstwie domowym. Powołała się też na bardzo trudną sytuację materialną i brak środków utrzymania. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją nr [...] z dnia z dnia [...] sierpnia 2012 r., wydaną po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. nr 98, poz. 1071 ze zm.), utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu podał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: – jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, – nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, – nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, – nie ma niezbędnych środków utrzymania. Organ wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej i w związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę. W sprawach świadczeń w drodze wyjątku kluczowe są powody niespełnienia przez ubezpieczonego wymogów koniecznych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu, zaś do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres. Prezes ZUS stwierdził, iż nie zostało wykazane, aby niespełnienie warunków do świadczenia w zwykłym trybie spowodowane było okolicznościami, na które zmarły nie miał wpływu. Wskazał też, że na przestrzeni 60 lat życia ubezpieczony udokumentował 21 lat, 4 miesiące i 28 dni okresów składkowych, 1 rok, 1 miesiąc i 21 dni okresów nieskładkowych oraz 5 lat, 1 miesiąc i 26 dni okresów pracy w gospodarstwie rolnym. Natomiast w 10-leciu przed śmiercią zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, został udowodniony jedynie 1 rok, 2 miesiące i 18 dni tych okresów. Ponadto w okresach od [...] czerwca 1974 r. do [...] stycznia 1982 r. oraz od [...] kwietnia 2002 r. do śmierci w dniu [...] września 2010 r., tj. przez łączny okres ponad 16 lat, zmarły nie podejmował zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym, co spowodowało brak uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie. We wskazanych okresach nie była wobec zmarłego orzeczona całkowita niezdolność do pracy, a zatem nie istniały przeciwwskazania zdrowotne lub inne szczególne okoliczności, które uniemożliwiały kontynuowanie zatrudnienia. Odnosząc się do choroby alkoholowej męża wnioskodawczyni organ wyjaśnił, że negatywnych skutków alkoholizmu mógł on uniknąć w drodze skutecznego leczenia odwykowego. Zatem uzależnienie alkoholowe nie stanowi nie dającej się usunąć przeszkody w kontynuowaniu zatrudnienia, a tym samym szczególnej okoliczności, o której mowa w art. 83 ustawy. Prezes ZUS stwierdził również, że w świetle orzecznictwa podejmowanie zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia i odprowadzania składek ma ten skutek, iż osoba, która podejmuje takie zatrudnienie świadomie godzi się z powstaniem negatywnych konsekwencji w zakresie przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Ponowił też argumentację dotyczącą separacji małżeńskiej i wywiódł, że w rozumieniu ustawy wnioskodawczyni nie jest członkiem rodziny po ubezpieczonym, gdyż w chwili jego śmierci nie pozostawała z nim we wspólności małżeńskiej oraz nie miała orzeczonych alimentów wyrokiem lub ugodą sądową. W ocenie organu sama trudna sytuacja materialna nie stanowi wystarczającego uzasadnienia do przyznania wnioskodawczyni świadczenia, gdyż jest to świadczenie o charakterze ubezpieczeniowym, a nie socjalnym. W skardze na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie M. G. wniosła o jej uchylenie oraz uchylenie poprzedzającej ją decyzji z dnia [...] maja 2012 r., zwolnienie od kosztów sądowych oraz przyznanie pełnomocnika z urzędu. W uzasadnieniu ponownie wskazała na swój zaawansowany wiek, utrudniający znalezienie pracy oraz chorobę alkoholową męża, która spowodowała pogorszenie jego stanu zdrowia i możliwość podejmowania jedynie prac dorywczych "na czarno". Skarżąca podniosła, że mąż nie był osobą wykształconą, pracował fizycznie, a rynek pracy nie daje takim osobom możliwości wyboru pracy i stawiania swoich warunków. Jako bezpodstawny uznała zarzut, iż w rozumieniu ustawy nie była członkiem rodziny i podtrzymała argumentację zawartą we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Po raz kolejny skarżąca wskazała na tragiczną sytuację materialną i bytową. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie i podtrzymał w całości swoje dotychczasowe stanowisko faktyczne oraz prawne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z przepisem art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Skarga oceniana w świetle powyższych kryteriów nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), zwanej dalej ustawą emerytalną. Stanowi on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskanie prawa do emerytury lub renty, i którzy nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle całej ustawy określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna, pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w zwykłym trybie. Wyjątkowość przedmiotowych świadczeń polega również na tym, że nie mają one charakteru roszczeniowego, są finansowane z budżetu państwa, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniowej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Uznaniowość nie oznacza jednak pozostawienia organowi całkowitej i niekontrolowanej swobody w tym zakresie, bowiem jej granice wyznaczają z jednej strony przesłanki zawarte w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, z drugiej zaś przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. nr 98, poz. 1071 ze zm.), stosownie do treści art. 124 ustawy emerytalnej. Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, jest zatem zobowiązany także do przestrzegania zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 k.p.a.), a więc do podejmowania wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Winien też w sposób należyty i wyczerpujący informować strony o okolicznościach faktycznych i prawnych mogących mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Musi wreszcie wyczerpująco zebrać, rozpatrzeć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a. W rozpatrywanej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przestrzegał powyższych reguł procesowych z uwzględnieniem przesłanek zawartych w przepisie prawa materialnego, a zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja są zgodne z prawem. W pierwszej kolejności rozważenia wymaga kwestia, czy M. G. zalicza się do członków rodziny uprawnionych do renty rodzinnej po zmarłym M. G. Członków rodziny uprawnionych do renty rodzinnej określa przepis art. 67 ust. 1 ustawy emerytalnej. Zgodnie z jego pkt 3, do renty rodzinnej uprawnieni są następujący członkowie rodziny, spełniający warunki określone w art. 68 – 71: małżonek (wdowa, wdowiec). Natomiast, stosownie do treści art. 70 ust. 3 powołanej ustawy, małżonka rozwiedziona lub wdowa, która do dnia śmierci męża nie pozostawała z nim we wspólności małżeńskiej, ma prawo do renty, jeżeli oprócz spełnienia warunków określonych w ust. 1 lub 2 miała w dniu śmierci męża prawo do alimentów z jego strony ustalone wyrokiem lub ugodą sądową. Wyrokiem z dnia [...] grudnia 2005 r., [...]. Sąd Okręgowy w T. [...] orzekł separację małżeństwa M. G. i M. G. bez orzekania o winie stron. Ponadto zobowiązał obie strony do ponoszenia kosztów utrzymania i wychowania małoletniej córki i z tego tytułu zasądził od M. G., na rzecz G. G., alimenty w kwocie 300 zł miesięcznie. Nie orzekł natomiast o prawie do alimentów na rzecz M. G. W myśl art. 614 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t. j. Dz. U. z 2012 r. poz. 788), orzeczenie separacji ma skutki takie jak rozwiązanie małżeństwa przez rozwód, chyba, że ustawa stanowi inaczej. Oznacza to, że skarżąca w dniu śmierci M. G. nie pozostawała z nim we wspólności małżeńskiej, co eliminuje ją z kręgu członków rodziny uprawnionych do renty po nim, wobec braku prawa skarżącej do alimentów z jego strony ustalonych wyrokiem lub ugodą sądową. Bez znaczenia dla powyższej kwestii są powody, dla których skarżąca wystąpiła o orzeczenie separacji. Już zatem brak po stronie skarżącej przesłanki bycia członkiem rodziny po ubezpieczonym, jak stanowi art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, przesądza o odmowie przyznania jej renty rodzinnej po zmarłym. Niezależnie od powyższego również uzasadnione jest przyjęcie, że M. G. nie nabył uprawnień do renty rodzinnej przyznawanej w trybie zwykłym wskutek okoliczności, których nie można potraktować jako szczególne w rozumieniu przepisu art. 83 ust. 1. Trafne jest przy tym stanowisko organu, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej i zagadnienie okoliczności szczególnych należy odnosić do tej osoby. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądowoadministracyjnym, za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan, wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków, przy czym owo zdarzenie bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby (por. wyrok NSA z dnia 19 listopada 2010 r., sygn. akt I OSK 1282/10, Lex nr 744966). Jak wskazuje się w orzecznictwie (powołany wyżej wyrok NSA), alkoholizm, który skarżąca wskazała jako przyczynę niewypracowania przez zmarłego wymaganego okresu ubezpieczenia, sam w sobie nie może stanowić okoliczności szczególnej, o której mowa w art. 83 ust.1 ustawy emerytalnej. By za taką okoliczność mógł być uznany, musi mieć poparcie w innych okolicznościach danej sprawy, w tym w szczególności w próbach zainteresowanego wyjścia z uzależnienia poprzez podjęcie leczenia odwykowego. W niniejszej sprawie okoliczności takie nie wystąpiły, co przyznała sama skarżąca. Nie może też usprawiedliwiać braku wymaganego stażu ubezpieczeniowego M. G., orzeczona jedynie okresowo od maja 2004 r. do sierpnia 2006 r., częściowa niezdolność do pracy wobec ponad 16-letniej przerwy w opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne. Również podnoszona przez skarżącą okoliczność podejmowania przez zmarłego prac dorywczych bez ubezpieczenia nie może być uznana za okoliczność szczególną w świetle orzecznictwa sądowoadministracyjnego (por. wyrok NSA z dnia 5 kwietnia 2002 r., sygn. akt II SA 3741/01, niepubl.). Wreszcie niewątpliwie bardzo trudna sytuacja bytowa i materialna skarżącej oraz brak niezbędnych środków utrzymania nie może być wystarczającą przesłanką do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Jest to bowiem świadczenie ubezpieczeniowe, o czym świadczy fakt uregulowania go w ustawie o emeryturach i rentach a Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a nie świadczenie socjalne, przyznawane według innych zasad. Mając powyższe na względzie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku. O przyznaniu wynagrodzenia pełnomocnikowi z urzędu orzeczono na podstawie art. 250 powołanej ustawy z związku z § 14 ust. 2 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. nr 163, poz. 1349 ze zm.).