II SA/Wa 1901/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Adam Lipiński, Sędziowie WSA Iwona Dąbrowska (spr.), Sławomir Antoniuk, , Protokolant specjalista Elwira Sipak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 stycznia 2014 r. sprawy ze skargi A. i W. Ś. - reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego małoletnich B. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] września 2012 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku z dnia [...] czerwca 2012 r. B. S. o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku na rzecz małoletnich dzieci A. S. i W. S., na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), odmówił przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane, na podstawie art. 83 ww. ustawy przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy jest możliwe, gdy spełnione są następujące przesłanki: - wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, - nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Warunki określone w wyżej cytowanym przepisie muszą być spełnione łącznie, a nie spełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że ojciec dzieci D. S., zmarły w wieku 30 lat ma udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 2 lata, 3 miesiące i 29 dni. Ponadto w dziesięcioleciu przypadającym przed dniem śmierci zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, ma udokumentowany okres jak wyżej. D. S. w dniu [...] lipca 1999 r. ukończył 18 lat, natomiast pierwsze zatrudnienie poparte opłacaniem składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe podjął dnia [...] kwietnia 2007 r., tj. w wieku 25 lat. W latach 2007-2009 nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym. Ponadto podkreślił, że w jego ocenie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenia przeszkód w podjęciu zatrudnienia i nabyciu uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Przy rozpatrywaniu wniosku ocenie podlegała również sytuacja materialna wnioskującego, z tym, że nie może ona stanowić jedynego kryterium, od którego zależy przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. We wniosku do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o ponowne rozpatrzenie sprawy B. S. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji. Podkreśliła, że decyzja jest dla niej krzywdząca. Wskazała, że ojciec dzieci w okresie od 1982 r. do 2000 r., od 2000 r. do 2004 r. oraz od października 2004 r. do kwietnia 2006 r. pobierał z ZUS rentę rodzinną, ponieważ uczęszczał do szkoły. Zginął w wypadku w okresie zatrudnienia. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] listopada 2012 r. nr [...] utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z dnia [...] września 2012 r. i w uzasadnieniu przytoczył wcześniejszą argumentację. Dodał ponadto, że ojciec dzieci kontynuował naukę w systemie zaocznym od [...] września 1999 r. do [...] stycznia 2005 r., z przerwami, które umożliwiały podjęcie zatrudnienia. Z akt wynika, że od [...] grudnia 1982 r. do [...] stycznia 2000 r., od [...] września 2000 r. do [...] sierpnia 2004 r. i od [...] października 2004 r. do [...] kwietnia 2006 r. pobierał rentę rodzinną w trybie zwykłym, jednak pobieranie renty nie jest okolicznością szczególną w rozumieniu art. 83 ww. ustawy. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie B. S. wniosła o uchylenie decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2012 r. oraz decyzji ją poprzedzającej, powołując się na wcześniej wykazane zarzuty zawarte we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, uznając jednocześnie ową decyzję za krzywdzącą. Podkreśliła, że z ojcem dzieci była po rozwodzie i nie posiada dokładnych informacji na temat jego ubezpieczenia, rejestracji jako bezrobotnego oraz dokładnych informacji na temat zgonu. Wie, że było to w okresie zatrudnienia, a ojciec dzieci nie był pod wpływem alkoholu. Na dzieci otrzymywała alimenty. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, rozpoznając tę skargę, wyrokiem z dnia 5 marca 2013 r. o sygn.. akt II SA/Wa 2251/12 uchylił zaskarżoną decyzję i stwierdził, że nie podlega ona wykonaniu w całości. Uzasadniając swoje orzeczenie Sąd, odnosząc się do stwierdzenia organu o braku po stronie ojca dzieci szczególnych okoliczności usprawiedliwiających krótki okres zatrudnienia wskazał, że zasadniczą kwestią są powody niespełnienia przez D. S. wymagań, uprawniających do uzyskania świadczenia w zwykłym trybie oraz ocena, czy nie nastąpiło to wskutek szczególnych okoliczności. Sąd wskazał, że jak wynika z akt sprawy, zmarły nagle w wieku 30 lat mężczyzna, ma 2 lata, 3 miesiące i 21 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Nie bez znaczenia jest okoliczność, że ojciec dzieci zginął nagle w wieku 30 lat, w okresie zatrudnienia, w związku z tym pozostaje bardzo duże prawdopodobieństwo, że gdyby nie ten nieszczęśliwy wypadek wypracowałby prawo do świadczenia w trybie zwykłym. W zaleceniach dla organu Sąd wskazał, że powinien on ponownie dokonać oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego pod kątem wystąpienia w sprawie przesłanki szczególnych okoliczności, uzasadniających przyznanie wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku. W następstwie tego wyroku Prezes ZUS ponownie rozpoznając wniosek skarżącej o ponowne rozpoznanie sprawy, decyzją z dnia [...] sierpnia 2013 r. o nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. utrzymał w mocy decyzję podjętą w dniu [...] września 2012 r. o nr [...] o odmowie przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku na rzecz małoletnich dzieci A. S. i W. S.. W uzasadnieniu tej decyzji organ ponownie powołał przesłanki z art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i wskazał, że po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego w Oddziale ZUS w S. i doliczeniu do stażu pracy D. S. okresu opieki nad dziećmi, na przestrzeni 30 lat życia uznano za udowodnione 3 lata i 8 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. W okresie 10 lat przypadających przed dniem śmierci zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano 3 lata i 8 dni tych okresów. Ponadto organ wskazał, że wprawdzie pow. przepis art. 83 nie uzależnia przyznania świadczenia od określonego okresu lub długości przerw pomiędzy poszczególnymi okresami zatrudnienia, jednak przyczyny, dla których osoba nie nabyła uprawnień do emerytury lub renty, muszą być takie, że istnieje możliwość potraktowania ich jako okoliczności szczególne, wyjątkowe. W okresach od [...] września 1999 r. tj. od zakończenia nauki w systemie stacjonarnym do [...] stycznia 2007 r. i od [...] sierpnia 2008 r. do [...] maja 2010 r. ojciec dzieci nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym. Z akt sprawy nie wynika, aby w ww. okresach ojciec dzieci nie mógł kontynuować zatrudnienia, na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia, zwłaszcza gdy uwzględni się fakt, że nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Zatem nie istniały przeciwskazania ze względu na stan zdrowia, które uniemożliwiałyby kontynuowanie zatrudnienia, w celu uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Ponadto organ odniósł się do okresów bycia bezrobotnym i wskazał, że ojciec dzieci był zarejestrowany w Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku w krótkich okresach, od dnia [...] marca 2000 r. do [...] października 2000 r., od [...] stycznia 2009 r. do [...] lutego 2009 r. i od [...] lipca 2009 r. do dnia [...] października 2009 r. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie B. S. wniosła o uchylenie decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2013 r. oraz o ponowne rozpatrzenie jej wniosku w sprawie przyznania świadczenia jej małoletnim dzieciom, uznając jednocześnie ową decyzję za krzywdzącą. W uzasadnieniu skargi skarżąca wskazała, że organ ponownie rozpoznając sprawę, ograniczył się jedynie do odebrania od niej oświadczenia o sytuacji majątkowej, nie odnosząc się do uwag skierowanych przez Sąd w celu pełnego wyjaśnienia sprawy. Wskazała, że ojciec dzieci w okresie zatrudnienia, płacił alimenty. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie ponownie rozpoznając sprawę zważył co następuje: Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Skarga analizowana pod tym kątem zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. z 2009 r. Dz. U. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) – zwanej dalej ustawą o emeryturach i rentach z FUS, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Świadczenia te nie mają charakteru roszczeniowego, bowiem ustawa nie gwarantuje ich wypłaty i pozostawia przyznanie takich uprawnień uznaniowej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Możliwość decydowania według uznania nie oznacza jednak pozostawienia organowi całkowitej i niekontrolowanej swobody w tym zakresie. Z cytowanego już wyżej przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego: 1) niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty spowodowane szczególnymi okolicznościami, 2) brak możliwości podjęcia pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku przez ubiegającego się o świadczenie, 3) brak niezbędnych środków utrzymania. W postępowaniu w sprawach o świadczenia w drodze wyjątku stosuje się, zgodnie z treścią art. 124 cytowanej już wyżej ustawy o emeryturach i rentach z FUS, przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. z 2000 r. Dz. U. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), zwanej dalej k.p.a., chyba że ustawa stanowi inaczej. Prezes ZUS podejmując decyzję administracyjną w tego rodzaju sprawach jest zatem związany rygorami procedury administracyjnej, określającej jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania. Musi przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), której realizacja wymaga, aby dopuścić jako dowód w sprawie wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia stanu faktycznego, a nie jest sprzeczne z prawem (art. 75 k.p.a.). Ponadto jest zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymaganiami art. 107 § 3 k.p.a. Odnosząc się do rozpatrywanej sprawy stwierdzić należy, że organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wprawdzie zbadał (zgodnie z zaleceniami Sądu) okresy rejestracji ojca dzieci, w charakterze bezrobotnego, jednakże w żaden sposób nie odniósł się do jego nagłej śmierci, która miała miejsce w okresie ubezpieczenia. Tym bardziej, że w sprawie nie można pominąć faktu, iż wymieniony od dnia [...] maja 2010 r. pozostawał w zatrudnieniu do chwili śmierci. Gdyby nie nagłe zdarzenie w dniu [...] marca 2012 r., skutkujące śmiercią wymienionego, ojciec małoletnich dzieci mógłby dalej kontynuować zatrudnienie i mógłby wypracować okres składkowy uprawniający do świadczenia z ubezpieczenia społecznego w trybie ustawowym. Skoro śmierć wymienionego nastąpiła w trakcie zatrudnienia, to należało rozważyć, czy zgon w tej sytuacji nie powinien być traktowany jako szczególna okoliczność, wskutek której zmarły nie nabył uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie. Śmierć można uznać bowiem za zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową z powodu niemożności przezwyciężenia jej skutków (patrz wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 marca 2005 r., sygn. akt II SA/Wa 1891/04, publik. LEX nr 164761). Także w wyroku z dnia 21 marca 2012 r., sygn. akt II SA/Wa 2495/11 WSA w Warszawie (publik. LEX nr 1138962) zajął stanowisko, iż "niewątpliwie nagły zgon człowieka w pełni sił, pozostającego w zatrudnieniu można zakwalifikować jako szczególną okoliczność, w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS". Również w doktrynie można odnaleźć analogiczny pogląd. W artykule P. Szustakiewicza pt. "Świadczenia wyjątkowe z zakresu ubezpieczeń społecznych" opublikowanym w Radcy Prawnym 2007/3/61 - t. 3 autor wyraził pogląd, że: "W wyjątkowych przypadkach, gdy ubezpieczony nie miał dostatecznego okresu pracy, ale zmarł w chwili ubezpieczenia lub jeśli wystąpiła inna nadzwyczajna okoliczność uniemożliwiająca podjęcie pracy, a z okoliczności sprawy wynika, iż gdyby nie to miałby możliwość uzyskania świadczenia w trybie zwykłym, wówczas można uznać, że mamy do czynienia ze szczególną okolicznością wskazaną w treści omawianego przepisu (art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS)". Podkreślić ponadto należy, na co zwracała matka dzieci, że ojciec mimo rozwodu płacił na dzieci alimenty. Rozpatrując ponownie wniosek przedstawiciela ustawowego małoletnich A. i W. S. o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku organ będzie obowiązany, mając na względzie dyspozycję przepisu art. 7 oraz art. 77 § 1 k.p.a., uzupełnić materiał dowodowy w zakresie umożliwiającym wyjaśnienie powyżej wskazanych wątpliwości i wówczas przeanalizować materiał dowodowy, mając na względzie powyższe uwagi Sądu. W tym stanie rzeczy, na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 132 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) należało orzec, jak w sentencji wyroku. W oparciu o art. 152 powołanej ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd wstrzymał wykonanie zaskarżonej decyzji w całości.