II SA/Wa 1914/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA – Stanisław Marek Pietras (spraw.) Sędzia WSA – Andrzej Kołodziej Sędzia WSA – Adam Lipiński Protokolant – specjalista Marek Kozłowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 31 stycznia 2013 r. sprawy ze skargi A. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku – oddala skargę – Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] listopada 2010 r. nr [...], działając na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227), po rozpatrzeniu wniosku G. S. – pełnomocnika ustawowego małoletniej A. S. (ur. [...] grudnia 1994 r.), odmówił przyznania dla jej córki renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym w dniu [...] lutego 2009 r. ojcu A. S. (ur. [...] marca 1956 r.). Po złożeniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] grudnia 2010 r. nr [...], utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję, a po wniesieniu skargi Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 20 maja 2011 r. sygn. akt II SA/Wa 414/11, mając za podstawę art. 145 § 1 pkt 1 lit. "b" ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.), uchylił powyższą decyzję Prezesa ZUS wskazując, że w sprawie doszło do naruszenia art. 24 § 1 pkt 5 w związku z art. 127 § 3 k.p.a., poprzez wydanie zaskarżonej decyzji przez tę samą osobę, która brała udział w wydaniu decyzji, od której złożono wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Wobec powyższego Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] września 2011 r. nr [...], mając za podstawę art. art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] listopada 2010 r. nr [...]. W uzasadnieniu podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, a powyższe warunki muszą być spełnione łącznie. W dalszej części podał, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej i w związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę – członka rodziny osoby zmarłej. Tymczasem zmarły ojciec dziecka, w trakcie 52 lat życia posiadał udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 23 lata i [...] dni, natomiast w dziesięcioleciu przypadającym przed dniem zgonu, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – udokumentowano jedynie 1 rok i [...] dni tych okresów. Ponadto w latach 1999 – 2004 oraz 2007 – 2008 A. S. nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym. Stąd też – w ocenie organu – nie zostały wykazane żadne szczególne okoliczności uniemożliwiające ojcu małoletniej A. S. przezwyciężenie przeszkód w nabyciu uprawnień do świadczeń na zasadach ogólnych, bowiem w tym okresie nie orzeczono wobec niego całkowitej niezdolności do pracy i nie istniały obiektywne przeszkody do podjęcia zatrudnienia. W sprawie była również oceniana sytuacja materialna, jednakże nie stanowi ona jedynego kryterium przyznawania spornego świadczenia. Po wniesieniu skargi, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 14 lutego 2012 r. sygn. akt II SA/Wa 2413/11, uchylił zaskarżoną oraz poprzedzającą ją decyzję. W uzasadnieniu stwierdził m. in., że "Całkowita niezdolność do pracy jest tylko jedną z przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku i ma istnieć w chwili ubiegania się o to świadczenie (co ma miejsce w rozpoznawanej sprawie), natomiast ograniczenia aktywności zawodowej przed jej powstaniem mogą być bardzo różne, choćby usprawiedliwione przyczynami zdrowotnymi, zmniejszającymi przecież możliwości zatrudnienia takiej osoby na rynku pracy (...). W orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] sierpnia 2010 r. stwierdzono, że zmarły w dniu [...] lutego 2009 r. A. S. był całkowicie niezdolny do pracy od dnia [...] stycznia 2009 r. Prezes ZUS nie wziął jednak pod uwagę faktu, iż w uzasadnieniu ww. orzeczenia, jak i w uzasadnieniu wcześniejszego orzeczenia komisji lekarskiej ZUS z dnia [...] lipca 2009 r., stwierdzono, że zostało ono wydane po dokonaniu analizy przedstawionej dokumentacji medycznej, w tym kart informacyjnych z leczenia szpitalnego w okresie od 2006 r. do 2009 r. Fakt ten wyraźnie wskazuje, iż A. S. już na długo przed datą powstania całkowitej niezdolności do pracy miał poważne – skoro wymagały one w pewnym okresie nawet hospitalizacji – problemy zdrowotne. Zdaniem Sądu, przedstawiony argument miał wpływ na brak aktywności zawodowej A. S., a na pewno świadczy o mniejszej atrakcyjności ojca małoletniej A. S., jako pracownika, dla potencjalnych pracodawców. Prezes ZUS okoliczności tej w ogóle nie uwzględnił. Organ nie zbadał, jak długo rozwijała się choroba A. S., która po pełnym ujawnieniu spowodowała jego całkowitą niezdolność do pracy, a w konsekwencji zgon. W niniejszej sprawie – w myśl wcześniejszych rozważań Sądu, odnośnie pojęcia "szczególnych okoliczności" – jest to nader istotne, bowiem stan zdrowia w sposób znaczący ograniczał i utrudniał ojcu dziecka możliwość podjęcia zatrudnienia i uzyskania w ten sposób świadczenia w trybie zwykłym. Fakt pozostawania przez niego bez pracy może wskazywać na obiektywnie istniejące przyczyny, niezależne od jego woli, udaremniające możliwość przepracowania wymaganego okresu w ostatnim dziesięcioleciu, a tym samym na istnienie szczególnych okoliczności, o jakich mowa w art. 83 ust. 1 przedmiotowej ustawy, wskutek których nie spełnił on wymagań warunkujących uzyskanie prawa do renty na zasadach ogólnych. (...). Podkreślenia wymaga również, iż zmarły w wieku 52 lat ojciec dziecka posiadał dosyć długi staż ubezpieczeniowy (23 lata i [...] dni), co także należy wziąć pod uwagę przy rozpatrywaniu niniejszej sprawy. (...) Rozpoznając sprawę ponownie, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych winien uwzględnić poczynione przez Sąd uwagi i wnikliwie rozpatrzyć materiał dowodowy pod kątem szczególnych okoliczności, w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, z poszanowaniem reguł procedury administracyjnej, w tym słusznego interesu strony – art. 7 k.p.a. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lipca 2012 r. nr [...], ponownie odmówił przyznania dla córki skarżącej A. S. świadczenia w drodze wyjątku po jej zmarłym ojcu A. S. W uzasadnieniu podał raz jeszcze, że powyższe świadczenie może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, a powyższe warunki muszą być spełnione łącznie i renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. Z kolei przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia, zaś niespełnienie przez ojca dziecka powyższego warunku powoduje, że nie można się skutecznie domagać renty rodzinnej w drodze wyjątku. Tymczasem w rozpoznawanej sprawie ojciec dziecka w 10-leciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, udowodnił jedynie 1 rok i [...] dni okresów składkowych, zaś do przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest konieczne, gdy do wymaganego okresu brakuje niewielki okres czasu, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. Ponadto ojciec dziecka od [...] lipca 1999 r. do [...] listopada 2004 r. i od [...] kwietnia 2007 r. do [...] września 2008 r., nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym i w tym też czasie nie orzeczono wobec niego całkowitej niezdolności do pracy. W dalszej części podano, że ojciec dziecka przebywał na leczeniu w szpitalu w okresie od [...] listopada 2006 r. do [...] listopada 2006 r. i jako pobyt krótkotrwały, nie miał znaczenia przy podjęciu zatrudnienia. Kolejne zaś pobyty wymienionego w szpitalu miały miejsce już po dacie powstania całkowitej niezdolności do pracy, tj. w dniach od [...] stycznia 2009 r. do [...] stycznia 2009 r. i od [...] stycznia 2009 r. do [...] lutego 2009 r., zaś z przedłożonej dokumentacji wynika, że przerwy w zatrudnieniu spowodowane były uzależnieniem od alkoholu. To zaś z kolei nie stanowi okoliczności usprawiedliwiającej bezczynność zawodową, bowiem nie podjął leczenia odwykowego. We wniosku z dnia [...] lipca 2012 r. do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o ponowne rozpatrzenie sprawy, G. S. podniosła, że organ nie wziął pod uwagę wskazań Sądu. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] sierpnia 2012 r. nr [...], mając za podstawę art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z dnia [...] lipca 2012 r. W uzasadnieniu – powołując się na argumenty w niej zawarte – podał, że orzeczenie lekarza orzecznika ZUS, albo komisji lekarskiej jest dla organu wiążące, zaś pobyty w szpitalu ojca dziecka były krótkotrwałe i nie stanowiły przeszkody w późniejszym podjęciu zatrudnienia. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, G. S. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy organowi do ponownego rozpoznania, zarzucając naruszenie art. 83 ustawy, poprzez nieuznanie jako szczególnych okoliczności długotrwałej choroby alkoholowej, na skutek czego ojciec dziecka był niezdolny do pracy i z tego powodu pozostawał na bezrobociu oraz nieuwzględnienie długiego okresu ubezpieczenia. W uzasadnieniu zaś powtórzyła powyższe zarzuty, wskazując na nieuwzględnienie przez organ wskazań Sądu. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, a wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne podkreślił, że przyczyną braku ubezpieczenia zmarłego ojca dziecka była jego – co sama stwierdziła matka dziecka – nieleczona choroba alkoholowa, zaś fakt, iż w roku 2006 był on przez 2 dni hospitalizowany w żadnym stopniu nie świadczy o jego ówczesnej niezdolności do pracy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości m. in., poprzez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Skarga analizowana pod tym kątem podlega oddaleniu, bowiem zaskarżona decyzja została wydana zgodnie z prawem. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 z późn. zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Natomiast zgodnie z treścią art. 124 powołanej ustawy, do postępowań w zakresie świadczeń w niej określonych, w tym do świadczeń przyznawanych w drodze wyjątku, mają zastosowanie przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2000 r. nr 98, poz. 1071 z późn. zm.), chyba że ustawa stanowi inaczej. Zapis ten oznacza, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, przy rozpatrywaniu spraw o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, związany jest zasadami zawartymi w tej ustawie. Zatem organ w każdym stadium postępowania musi podejmować kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy (art. 7 k.p.a.). Ponadto zobowiązany jest do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków (art. 9 zd. 1 k.p.a.), a niezależnie od powyższego powinien zapewnić stronom czynny udział w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji umożliwić wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań (art. 10 § 1 k.p.a.). Na organie ciąży również obowiązek zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 k.p.a.), zaś w uzasadnieniu decyzji powinien kierować się wskazaniami zawartymi w art. 107 § 3 k.p.a. Ponadto stosownie do treści art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270), ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekle prowadzone postępowanie było przedmiotem zaskarżenia. Tymczasem w rozpatrywanej sprawie, Sąd nie dopatrzył się uchybień wskazanych powyżej zasad. Z tego mianowicie powodu, że organ w zaskarżonej decyzji wyjaśnił problemy zdrowotne zmarłego ojca skarżącej w zasygnalizowanych przez Sąd latach 2006 do 2009, a w konsekwencji "zbadał" czasokres rozwijania się jego choroby wskazując, że A. S. w tym czasie przebywał w szpitalu w dniach od [...] listopada 2006 r. do [...] listopada 2006 r. i jako pobyt krótkotrwały nie miało to znaczenia przy podjęciu zatrudnienia. Kolejne zaś pobyty w szpitalu miały miejsce w dniach od [...] stycznia 2009 r. do [...] stycznia 2009 r. i od [...] stycznia do [...] lutego 1009 r., tj. już po powstaniu całkowitej niezdolności do pracy. Ponadto wbrew zarzutom skarżącej, organ wskazał, że jej ojciec był [...]. Jak dodano dalej, "Nie ma poza tym żadnych dowodów klinicznych, aby A. S. podejmował leczenie związane z zespołem zależności alkoholowej". To zaś – zdaniem Sądu – w żadnym stopniu nie może jego usprawiedliwiać i stanowić szczególnej okoliczności w rozumieniu art. 83 ustawy. Wprawdzie organ nie odniósł się wprost do konstatacji Sądu, że ojciec skarżącej posiadał dość długi okres ubezpieczenia (23 lata i 20 dni na [...] lat życia), to jednak w zestawieniu z opisanymi powyżej okolicznościami (nieleczona choroba alkoholowa, dwudniowy w sumie pobyt w szpitalu do czasu orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy) świadczy to o nieadekwatności zatrudnienia, a w konsekwencji o braku szczególnych okoliczności. Zatem to naruszenie przepisów postępowania, nie miało – zdaniem Sądu – istotnego wpływu na wynik sprawy w rozumieniu art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. W tym stanie rzeczy, na mocy art. 151 w zw. z art. 132 cytowanej już wyżej ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, należało orzec jak w sentencji wyroku.