II SA/Wa 1923/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Maciejuk, Sędziowie WSA Stanisław Marek Pietras, Anna Mierzejewska (spr.), Protokolant starszy sekretarz sądowy Sylwia Mikuła, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 lutego 2016 r. sprawy ze skargi H. O. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją nr [...] z dnia [...] października 2015 r., po rozpatrzeniu wniosku z dnia [...] września 2015 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym mężu S.O., postanowił na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity Dz. U. z 2013 r., poz. 267 ze zm.), utrzymać w mocy decyzję podjętą w dniu [...] sierpnia 2015 r. znak:[...]. W uzasadnieniu decyzji organ podał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity Dz. U. z 2015 r., poz. 748) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, - nie ma niezbędnych środków utrzymania. Do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie, powinny być spełnione łącznie. Powołany wyżej art. 83 może być ponadto zastosowany tylko do sytuacji wyjątkowych, gdy mimo dołożenia wszelkiej staranności zaistniały niemożliwe do przezwyciężenia przeszkody w uzyskaniu świadczenia na ogólnych zasadach. Wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z powyższym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny po osobie zmarłej (por. wyrok WSA z dnia 29 maja 2007 r., sygn. akt II SA/Wa 460/07). W sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. Wskazał, że niespełnienie przez męża wnioskodawczyni powyższego warunku powoduje, że nie może ona skutecznie domagać się renty rodzinnej w drodze wyjątku, jako że prawo do tego świadczenia jest pochodną prawa przysługującego ubezpieczonemu (por. wyrok NSA z dnia 11 września 2001 r., sygn. akt II SA 1717/01). Z akt sprawy wynika, iż w 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci męża H.O. zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano jedynie 3 miesiące i 14 dni okresów składkowych. Wyjaśnił, iż przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności (por. wyrok WSA z dnia 06 listopada 2007 r., sygn. akt II SA/Wa 1056/07). Z przedłożonej dokumentacji wynika, iż w okresach: od [...].08.1981 r. do [...].01.1985 r., od [...].07.1991 r. do [...].02.1993 r. i od [...].03.2001 r. do [...].06.2014 r. mąż ww. nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Analiza przebiegu ubezpieczenia prowadzi do wniosku, że niespełnienie warunków do świadczenia na zasadach ogólnych nie było następstwem zdarzeń o charakterze szczególnym, bowiem wobec męża w wyżej wymienionych okresach nie była orzeczona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy. Zatem nie istniały przeciwwskazania, ze względu na stan zdrowia, które uniemożliwiałyby kontynuowanie zatrudnienia, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Lekarz orzecznik ZUS orzeczeniem z dnia [...] czerwca 2015 r. ustalił, iż mąż wnioskującej był trwale całkowicie niezdolny do pracy od [...] sierpnia 2014 r. Na uwagę zasługuje fakt, iż podnoszona przez ww. sama trudna sytuacja panująca na rynku pracy, jak również długotrwały stan bezrobocia bez wykazanej aktywności zmierzającej do zmiany tej sytuacji nie ma charakteru okoliczności szczególnej, o której mowa w art. 83 ustawy, co potwierdza ugruntowane orzecznictwo sądów administracyjnych. Odmienna interpretacja prowadziłaby bowiem do przyznawania świadczenia w drodze wyjątku jako swoistej rekompensaty wszystkim osobom, które niezależnie od przyczyn braku zatrudnienia, nie wypracowały odpowiedniego stażu ubezpieczeniowego (por. wyrok WSA z dnia 19 kwietnia 2005 r., sygn. akt II SA/Wa 2345/04 i wyrok WSA z dnia 06 maja 2010 r., sygn. akt II SA/Wa 2073/09). Ponadto wykonywanie przez zmarłego męża prac bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego, nie można traktować jako okoliczność usprawiedliwiającą brak uzyskania uprawnień do świadczenia. Fakt ten nie może zatem być uznany za zdarzenie wyjątkowe i niezależne od ubezpieczonego w rozumieniu okoliczności szczególnej z art. 83 ustawy. Należy zauważyć, że osoby wykonujące prace dorywcze bez rejestracji, nie tylko nie ponoszą kosztów ubezpieczenia społecznego, ale również nie uiszczają stosownych podatków. Instytucja ubezpieczenia społecznego zakłada pewną solidarność ubezpieczonych, którzy opłacają składki, aby w przyszłości korzystać z ubezpieczenia (por. wyrok NSA z dnia 05 kwietnia 2002 r., sygn. akt II SA 3741/01 i wyrok WSA z dnia 12 stycznia 2012 r., sygn. akt II SA/Wa 1785/11). Wskazał ponadto, iż lekarz orzecznik ZUS orzeczeniem z dnia [...] lipca 2015 r. ustalił, iż H.O. jest częściowo niezdolna do pracy od [...] października 2014 r. do [...] lipca 2016 r. W związku z powyższym renta rodzinna w drodze wyjątku nie może być przyznana wobec niespełnienia przesłanek określonych w art. 83 ww. ustawy. Nie została orzeczona wobec wnioskującej całkowita niezdolność do pracy oraz nie osiągnęła ona wieku emerytalnego. Nie spełnia zatem wymaganego w powołanym wyżej art. 83 ustawy warunku wieku uniemożliwiającego podjęcie zatrudnienia oraz nie jest uznana za całkowicie niezdolną do pracy, co wyklucza możliwość przyznania świadczenia w trybie wyjątku. Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której skarżąca zaskarżyła decyzję w całości i wniosła o jej uchylenie i zasądzenie kosztów. W uzasadnieniu skargi ww. podkreśliła, że decyzja nie uwzględnia jej sytuacji materialnej. Wskazała, że zmarły mąż pracował dorywczo, a potem zachorował i umarł. Została sama z synem, który uczęszcza do szkoły. Podkreśliła, że jest zarejestrowana w urzędzie pracy, ale w wieku 58 lat nikt nie chce jej zatrudnić. Występują u niej schorzenia gastryczne, leczy się w L. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, powołując argumenty jak w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 13 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. 20112 r., poz. 270 ze zm.), do rozpoznania sprawy właściwy jest wojewódzki sąd administracyjny, na którego obszarze właściwości ma siedzibę organ administracji publicznej, którego działalność została zaskarżona. Natomiast zgodnie z treścią art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Rozpatrywana pod tym względem skarga, nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 83 ust. 1 cyt. ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Wprowadza on szczególną regulację prawną pozwalającą na uzyskanie świadczenia przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania renty w trybie ustawowym (zwykłym). Świadczenia te mają wyjątkowy charakter także dlatego, że są finansowane bezpośrednio z budżetu państwa, a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Ustawa nie gwarantuje ich wypłaty, pozostawiając ich przyznanie decyzji Prezesa ZUS, która to decyzja ma charakter uznaniowy. Decyzja ta nie jest jednak dowolna, ograniczona jest czterema obligatoryjnymi przesłankami wymienionymi w art. 83 ust. 1 cyt. ustawy, a mianowicie, uprawniony jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania prawa do emerytury lub renty wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek oraz nie ma niezbędnych środków utrzymania. Wymienione przesłanki wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego i jego kontroli (por. m.in. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 marca 2000 r., sygn. II SA 2453/99, publ. Pr. Pracy 2000/6/41). Do powyższego należy dodać, iż redakcja cytowanego wyżej przepisu jednoznacznie wskazuje, iż przyznanie świadczenia w drodze wyjątku wymaga łącznego spełnienia wszystkich przesłanek. W niniejszej sprawie bezsporne jest, iż H.O. nie spełniła dwóch z obligatoryjnych warunków określonych w art. 83 ust. 1 cytowanej ustawy do uzyskania świadczenia, tj. przesłanki wieku i niezdolności do pracy. Jak wynika z akt postępowania administracyjnego jest ona kobietą w wieku 58 lat, nie orzeczono też w stosunku do niej całkowitej niezdolności do pracy, a zatem nie można uznać, iż nie może ona podjąć zatrudnienia. Fakt ten wyklucza przyznanie skarżącej renty w drodze wyjątku po zmarłym byłym mężu. Świadczenie to bowiem skierowane jest do osób całkowicie niezdolnych do pracy ze względu na wiek i stan zdrowia. Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, działając na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł, jak w sentencji wyroku.