II SA/Wa 198/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA – Adam Lipiński Sędzia WSA – Anna Mierzejewska Sędzia WSA – Stanisław Marek Pietras (spraw.) Protokolant – starszy sekretarz sądowy Dorota Kwiatkowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 maja 2015 r. sprawy ze skargi K. O. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego A. O. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję i utrzymaną nią w mocy decyzję z dnia [...] listopada 2014 r. nr [...], 2. zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] grudnia 2013 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku A. O. z dnia [...] października 2013 r. o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku na rzecz małoletniego K. O., działając na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), odmówił przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu podał, że przyznanie renty rodzinnej z tytułu niezdolności do pracy, na podstawie art. 83 ww. ustawy, jest możliwe, gdy spełnione są następujące przesłanki: wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek i nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Warunki określone w wyżej cytowanym przepisie muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Tymczasem z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że ojciec dziecka K. S. zmarły w wieku [...] lat ma udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 1 miesiąc i 23 dni. Natomiast pierwsze udokumentowane zatrudnienie poparte opłacaniem składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe przez ojca dziecka przypada na dzień [...] sierpnia 2011 r., tj. po ukończeniu [...] lat. W tej sytuacji – zdaniem organu – nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w podjęciu zatrudnienia i nabyciu uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Dodano, że ocenie podlegała również sytuacja materialna wnioskującego, z tym, że nie może ona stanowić jedynego kryterium, od którego zależy przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. We wniosku do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o ponowne rozpatrzenie sprawy, A. O. wniosła o przyznanie świadczenia w trybie szczególnym i w uzasadnieniu podała, że powyższa decyzja jest dla niej krzywdząca, bowiem jako matka samotnie wychowująca dziecko nie jest w stanie sama łożyć na jego utrzymanie. Wskazała, że zmarły ojciec dziecka był zarejestrowany w Urzędzie Pracy jako osoba poszukująca pracy, jednak z uwagi na złą sytuację na rynku pracy, brak było dla niego ofert. Nadto podkreśliła, iż K. S. zginął tragicznie po potrąceniu przez samochód [...], a obecnie toczy się postępowanie karne przeciwko sprawcy tego wypadku. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] stycznia 2014 r. nr [...], utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] grudnia 2013 r. i w uzasadnieniu – powołując się na argumentację w niej podaną – dodał, że w okresie od osiągnięcia przez ojca dziecka [...] lat w dniu [...] marca 2006 r. do 11 sierpnia 2011 r., tj. przez ponad 5 lat nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Wprawdzie przepis art. 83 ustawy nie uzależnia przyznania świadczenia od określonego okresu lub długości przerw pomiędzy poszczególnymi okresami zatrudnienia, jednak przyczyny, dla których osoba nie nabyła uprawnień do emerytury lub renty, muszą być takie, że istnieje możliwość potraktowania ich jako okoliczności szczególnych, wyjątkowych. Ponadto z akt sprawy nie wynika, aby w wykazanym okresie ojciec dziecka nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia, zwłaszcza gdy uwzględni się fakt, że nie orzeczono wobec niego całkowitej niezdolności do pracy. Zatem nie istniały przeciwwskazania, ze względu na stan zdrowia, które uniemożliwiały kontynuowanie zatrudnienia, w celu uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Z zaświadczenia Powiatowego Urzędu Pracy z dnia [...] października 2011 r. wynika, że w ww. przerwie w ubezpieczeniu ojciec dziecka był zarejestrowany jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku w okresach: od dnia 11 października 2007 r. do dnia 24 kwietnia 2008 r., od dnia 10 października 2008 r. do dnia 25 sierpnia 2009 r. i od dnia 2 kwietnia 2010 r. do dnia 11 sierpnia 2011 r. Okres pozostawania bez pracy, nawet potwierdzony formalną rejestracją bezrobotnego w urzędzie pracy, nie może zostać uwzględniony, ponieważ w rozumieniu przepisów ustawy nie stanowi ani okresu składkowego, ani nieskładkowego. Na zakończenie wskazał, że trudności w uzyskaniu formalnego zatrudnienia nie mogą być traktowane jako okoliczności szczególne, bowiem w przeciwnym razie świadczenie z art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS straciłoby swój wyjątkowy, szczególny charakter, a stałoby się niemal regułą. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, A. O. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej, powołując się na wcześniej wykazane zarzuty zawarte we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, uznając jednocześnie decyzję za krzywdzącą. Wskazała, iż zgon ojca dziecka nastąpił w czasie ubezpieczenia. Ponownie podała, iż K. S. był zarejestrowany w urzędzie pracy w związku z brakiem zatrudnienia, które wynikało z krytycznej sytuacji na rynku pracy i braku ofert, a nie z chęci celowego pozostawania bez pracy. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, wskazując na dotychczasowe argumenty faktyczne i prawne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 11 czerwca 2014 r. sygn. akt II SA/Wa 527/14, uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] grudnia 2013 r. nr [...]. W uzasadnieniu podał m.in., że: "Jak wynika z akt sprawy K. S. zginął w wypadku samochodowym w wieku [...] lat". Miał faktycznie, jak wykazuje organ, 1 miesiąc 23 dni okresów składkowych. Jednak nie bez znaczenia jest zdaniem Sądu, iż ojciec dziecka który zginął nagle w wielu [...] lat w tym czasie pozostawał w zatrudnieniu, w związku z tym istnieje bardzo duże prawdopodobieństwo, że gdyby nie ten nieszczęśliwy wypadek wypracowałby prawo do świadczenia w trybie zwykłym. Wskazać bowiem należy, że w chwili śmierci ojciec dziecka był zdrowym, zaledwie [...] - letnim mężczyzną w początkowym okresie aktywności zawodowej. Zmarły mając [...] lata mógł przypuszczać, że sytuacja zawodowa się stabilizuje i na przestrzeni kolejnych lat wypracuje wymagany okres do uzyskania świadczenia emerytalnego. Wskazać należy, iż organ nie ustalił, kiedy ojciec dziecka ukończył naukę, jakie miał wykształcenie i kwalifikacje zawodowe, jakie było bezrobocie na terenie, w którym zamieszkiwał, czy w okresach zarejestrowania w Powiatowym Urzędzie Pracy jako bezrobotny otrzymał jakąkolwiek propozycję pracy. Z akt sprawy nie wynika również (czego również nie wskazuje organ w uzasadnieniu decyzji), na podstawie jakiej umowy o pracę został zatrudniony ojciec dziecka. Wskazać również należy, że organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wprawdzie zbadał okres rejestracji ojca dziecka w charakterze bezrobotnego, jednakże w żaden sposób nie odniósł się do jego nagłej śmierci, która miała miejsce w okresie ubezpieczenia. W sprawie nie można bowiem pominąć faktu, iż wymieniony od dnia [...] sierpnia 2011 r. pozostawał w zatrudnieniu do chwili śmierci. Gdyby nie nagłe zdarzenie w dniu [...] października 2011 r. skutkujące śmiercią wymienionego, ojciec małoletniego K. O. mógłby dalej kontynuować zatrudnienie i mógłby wypracować okres składkowy uprawniający do świadczenia z ubezpieczenia społecznego w trybie ustawowym. Skoro śmierć wymienionego nastąpiła w trakcie zatrudnienia, to należało rozważyć, czy zgon w tej sytuacji nie powinien być traktowany jako szczególna okoliczność, wskutek której zmarły nie nabył uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie. Śmierć można uznać bowiem za zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową z powodu niemożności przezwyciężenia jej skutków (patrz wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 marca 2005 r., sygn. akt II SA/Wa 1891/04, publik. LEX nr 164761). Także w wyroku z dnia 21 marca 2012 r., sygn. akt II SA/Wa 2495/11 WSA w Warszawie (publik. LEX nr 1138962) zajął stanowisko, iż "niewątpliwie nagły zgon człowieka w pełni sił, pozostającego w zatrudnieniu można zakwalifikować jako szczególną okoliczność, w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS". Również w doktrynie można odnaleźć analogiczny pogląd. "(...) Rozpatrując ponownie wniosek przedstawiciela ustawowego małoletniego K. O. o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku organ będzie obowiązany, mając na względzie dyspozycję przepisu art. 7 oraz art. 77 § 1 k.p.a., uzupełnić materiał dowodowy w zakresie umożliwiającym wyjaśnienie powyżej wskazanych wątpliwości i wówczas przeanalizować materiał dowodowy, mając na względzie powyższe uwagi Sądu". Następnie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] listopada 2014 r. nr [...], działając na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2013 r., poz. 267 ze zm.), po rozpatrzeniu po raz kolejny wniosku A. O., odmówił przyznania dla jej dziecka K. O. świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, a powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, zaś renta rodzinna jest pochodną świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej i w tej sytuacji w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie przesłanek przez osobę zmarłą. W dalszej części podano, że ojciec dziecka ukończył naukę w Publicznym Liceum Profilowanym w kwietniu 2007 r. i od [...] sierpnia 2011 r. został zatrudniony na podstawie umowy o pracę, pozostając w ubezpieczeniu do [...] października 2011 r. Zatem zamiast 3 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, zmarły ojciec dziecka udokumentował tylko 1 miesiąc i 23 dni okresów składkowych i nie jest on adekwatny do jego wieku. Nie kwestionując, że zginął on tragicznie w wypadku samochodowym, to jednakże od [...] kwietnia 2007 r. do [...] sierpnia 2011 r., tj. przez ponad 4 lata nie wykonywał pracy ani innej działalności podlegającej opłacaniu składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Zgodnie z dyspozycją Sądu, ponownie przeanalizowano jego aktywność zawodową i nie dopatrzono się zbiegu szczególnych okoliczności uniemożliwiających nabycie przez ojca dziecka prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Z nadesłanego zaświadczenia Powiatowego Urzędu Pracy z dnia [...] września 2014 r. wynika, że w ww. przerwie w ubezpieczeniu ojciec dziecka był zarejestrowany jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku od dnia 11 października 2007 r. do dnia 24 kwietnia 2008 r., od dnia 10 września 2008 r. do dnia 25 sierpnia 2009 r. i od dnia 2 kwietnia 2010 r. do dnia 11 sierpnia 2011 r. oraz ustalono, że stopa bezrobocia w tych okresach była niższa na terenie zamieszkania ojca dziecka, niż w kraju. Stąd też – w ocenie organu – nie zostały wykazane żadne szczególne okoliczności uniemożliwiające zmarłemu ojcu dziecka przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w tym okresie nie orzeczono wobec niego całkowitej niezdolności do pracy i nie istniały przeszkody do podjęcia zatrudnienia. W sprawie była również oceniana sytuacja materialna, jednakże nie stanowi ona jedynego kryterium przyznawania świadczenia. We wniosku z dnia [...] listopada 2014 r. do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o ponowne rozpatrzenie sprawy, skarżąca nie zgodziła się z zaskarżoną decyzją i powołała się na zarzuty, jak w poprzednim wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, podkreślając, że organ nie wziął pod uwagę, że zmarły ojciec był młodym człowiekiem, podjął pracę, był zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy i był ubezpieczony w czasie tragicznego wypadku. Ponadto podniosła, że znajduje się w bardzo trudnej sytuacji materialnej, a koszty utrzymania dziecka są bardzo duże. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] grudnia 2014 r. nr [...], mając za podstawę art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję z dnia [...] listopada 2014 r. W uzasadnieniu natomiast – powołując się na argumentację w niej zawartą – podał, że samo powoływanie się na bezrobocie nie może stanowić usprawiedliwienia bezczynności zawodowej. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, skarżąca A. O. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i przyznanie świadczenia w drodze wyjątku oraz o zasądzenie kosztów postępowania zarzucając: 1. naruszenie art. 7, 77 § 1 i art. 80 k.p.a., polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego i niepodjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, w tym niewyjaśnienie czy w czasie, kiedy zmarły był zarejestrowany w urzędzie pracy, były oferty pracy w Z., 2. naruszenie art. 83 ustawy poprzez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie poprzez przyjęcie, iż wnioskodawca nie spełnił łącznie przesłanek do uzyskania renty rodzinnej. W uzasadnieniu – powołując się na opisany powyżej stan faktyczny – wskazała, że świadczenie w drodze wyjątku przyznawane jest osobom aktywnym zawodowo i nie jest ono wprost uzależnione od stażu pracy, czego organ nie wziął pod uwagę. W dalszej zaś części powołał się na swoją trudną sytuację materialną. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, a wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne dodał, że przeprowadził nakazane przez Sąd postępowanie wyjaśniające. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości m.in. poprzez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Skarga analizowana pod tym kątem zasługuje na uwzględnienie, jednakże z innych powodów, aniżeli podniesione przez skarżącą. Zezwala na to treść art. 134 § 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), zgodnie z którym sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną i nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności. Stosownie zaś do treści art. 153 powyższej ustawy, ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia. W cytowanym już w stanie faktycznym fragmencie uzasadnienia wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 11 czerwca 2014 r. sygn. akt II SA/Wa 527/14 wskazano dla organu wytyczne co do dalszego postępowania przy ponownym rozpoznawaniu sprawy. Sprowadzały się one w głównej mierze do ustalenia przez organ: – kiedy ojciec dziecka ukończył naukę, – jakie miał wykształcenie i kwalifikacje zawodowe, – jakie było bezrobocie na terenie, w którym zamieszkiwał, – czy w okresach zarejestrowania w Powiatowym Urzędzie Pracy jako bezrobotny otrzymał jakąkolwiek propozycję pracy, – na podstawie jakiej umowy został zatrudniony, – czy jego nagła śmierć w trakcie zatrudnienia nie powinna być traktowana jako szczególna okoliczność, skoro gdyby nie to tragiczne zdarzenie, to mógłby dalej kontynuować zatrudnienie i wypracować okres składkowy uprawniający do świadczenia z ubezpieczenia społecznego w trybie ustawowym. Tymczasem w rozpoznawanej sprawie organ ustalił termin ukończenia nauki przez zmarłego ojca dziecka, jego wykształcenie oraz kwalifikacje zawodowe, stan bezrobocia na terenie przez niego zamieszkiwanym i na podstawie jakiej umowy został on zatrudniony. Natomiast z drugiej strony Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w najmniejszym nawet stopniu nie wykonał wskazań Sądu i w żadnej mierze nie uzasadnił swego stanowiska w zaskarżonej decyzji, zgodnie z regułami przewidzianymi w art. 107 § 3 w zw. z art. 11 k.p.a., co do ustalenia, czy ojciec dziecka w okresach zarejestrowania w Powiatowym Urzędzie Pracy jako bezrobotny, otrzymał jakąkolwiek propozycję pracy i ponadto – a właściwie przede wszystkim – nie dokonał żadnych ustaleń co do faktu, czy jego nagła śmierć w trakcie zatrudnienia nie powinna być traktowana jako szczególna okoliczność, skoro gdyby nie to tragiczne zdarzenie, to mógłby dalej kontynuować zatrudnienie i wypracować okres składkowy uprawniający do świadczenia z ubezpieczenia społecznego w trybie ustawowym. Zatem rozpoznając na nowo sprawę, organ jest zobowiązany wykonać, a nie – co należy szczególnie podkreślić – całkowicie zignorować powyższe wytyczne, zaś na koniec winien swoje ustalenia i stanowisko należycie uzasadnić, mając na względzie wymogi wynikające z art. 107 § 3 w zw. z art. 11 k.p.a. W tym stanie rzeczy, na mocy art. 145 § 1 pkt 1) lit. c) w zw. z art. 152 i art. 132, cytowanej już wyżej ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, należało orzec jak w sentencji wyroku