II SA/Wa 2009/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Przemysław Szustakiewicz (spr.), Sędziowie WSA Sławomir Fularski, Stanisław Marek Pietras, Protokolant specjalista Elwira Sipak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 listopada 2018 r. sprawy ze skargi małoletniej P. S. reprezentowanej przez przedstawicielkę ustawową J. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku – oddala skargę – Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] października 2017 r. nr [...] utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] czerwca 2017 r., wydaną w przedmiocie odmowy przyznania P.S. renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu A.S. Organ wskazał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2017 r., poz. 1383 z późn. zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił opisane w tym przepisie warunki. Wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, dlatego w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, a następnie przez wnioskodawcę-członka rodziny po osobie zmarłej. Odmowę przyznania świadczenia w drodze wyjątku dla P.S. Prezes ZUS uzasadnił brakiem spełnienia przez ojca małoletniej przesłanki szczególnych okoliczności, usprawiedliwiających brak legitymowania się odpowiednim okresem ubezpieczenia społecznego, warunkującego uzyskanie renty rodzinnej w trybie zwykłym. Organ ustalił, iż A.S. (urodzony w 1972 r., zmarły [...] lutego 2017 r.) udokumentował jedynie 10 lat, 5 miesięcy i 14 dni łącznych okresów ubezpieczenia na [...] lata życia. W ostatnim 10-leciu przed dniem śmierci, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano 4 lata, 1 miesiąc i 12 dni tych okresów. Lekarz orzecznik ZUS orzeczeniem z dnia [...] sierpnia 2017 r. ustalił całkowitą niezdolność do pracy od [...] listopada 2016 r. Organ stwierdził, że w okresach od [...] marca 1998 r. do [...] września 2006 r. oraz od [...] września 2009 r. do [...] listopada 2012 r. ojciec dziecka nie wykonywał pracy ani innej działalności, potwierdzonej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Prezes ZUS wyjaśnił, że przepis art. 83 ustawy emerytalnej nie uzależnia przyznania świadczenia od określonego okresu lub długości przerw pomiędzy poszczególnymi okresami zatrudnienia, jednak przyczyny, dla których osoba nie nabyła uprawnień do emerytury lub renty, muszą być takie, że istnieje możliwość potraktowania ich jako okoliczności szczególnych, wyjątkowych. Natomiast we wskazanych powyżej przerwach nie była wobec ojca dziecka orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty rodzinnej w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od jego woli, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Organ podkreślił również, że podnoszone przez stronę trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Przedmiotowe świadczenie nie jest bowiem świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy są one uzasadnione. Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosła J.B., przedstawiciel ustawowy P.S. W treści skargi wskazała, że skarżący przebywał kilkakrotnie w szpitalach, a do okresu 5 lat w ostatnim dziesięcioleciu brakuje mu około 11 miesięcy okresów składkowych i nieskładkowych. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, stwierdzając, że krótkotrwałe pobyty w szpitalu na przestrzeni kilku lat nie oznaczają innej niż krótkotrwała niezdolności do pracy, ani tego, aby pomiędzy tymi okresami ojciec dziecka nie mógł pracować, tym bardziej, że pracę podejmował. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 2188 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle paragrafu drugiego powołanego wyżej artykułu, kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, że kontrola aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywana jest pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów odnoszących się do słuszności rozstrzygnięcia. Ponadto, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 1302). Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów, Sąd stwierdził, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 1270 ze zm.), ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki, warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny, przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Jednocześnie należy podkreślić, że świadczenie to nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Brak niezbędnych środków utrzymania nie może być wyłączną przesłanką do uzyskania świadczenia w trybie art. 83 powołanej ustawy. Przyznanie tego świadczenia jest możliwe tylko w przypadku, gdy można stwierdzić, że ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności, nie spełnia wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym jest zasadne. Konieczne jest zatem udowodnienie, że ubezpieczony - w niniejszej sprawie zmarły ojciec dziecka - którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności, bowiem wnioskowana przez skarżącą renta rodzinna w drodze wyjątku jest świadczeniem pochodnym od świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Organ był zatem obowiązany w pierwszej kolejności zbadać spełnienie ww. przesłanek przez zmarłego ojca małoletniego dziecka, a następnie przez dziecko - członka rodziny osoby zmarłej. Z brzmienia art. 83 ust. 1 wynika, że jest to przepis, na podstawie którego właściwy w sprawie organ wydaje decyzję, kierując się uznaniem administracyjnym. To, czy zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności, usprawiedliwiające brak wymaganych okresów w opłacaniu składek, należy do oceny organu, który okoliczności danej sprawy musi poddać wnikliwej analizie, indywidualizując każdy rozpatrywany przypadek. Natomiast wnioskodawca powinien wskazać wszelkie okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem. Przyznanie świadczeń na podstawie ustawy emerytalnej uzależnione jest od przepracowania wymaganego okresu, co wiąże się z odprowadzaniem składek. Przy rozpatrywaniu spraw o świadczenie w drodze wyjątku, należy brać pod uwagę udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy, który powinien obejmować znaczący okres, adekwatny do wieku ubezpieczonego. Niedostrzeganie bowiem okresu zatrudnienia prowadziłoby do przyznawania świadczeń, niewiele różniących się co do wysokości, osobom powołującym się na nieporównywalne okresy zatrudnienia, a to naruszałoby interes społeczny, a także zasady sprawiedliwości. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. W ocenie Sądu, w stanie faktycznym niniejszej sprawy, organ - w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy - prawidłowo uznał, iż nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, gdyż w przypadku A.S. nie można stwierdzić, iż na skutek szczególnych okoliczności nie spełnił on warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do świadczenia w trybie zwykłym. Zmarły w wieku [...] lat ojciec dziecka posiadał łączny staż ubezpieczeniowy wynoszący 10 lat, 5 miesięcy i 14 dni okresów składkowych i nieskładkowych. W 10-leciu, przypadającym przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – udokumentowano 4 lata, 3 miesiące i 26 dni okresu ubezpieczenia. Ponadto w okresach od [...] marca 1998 r. do [...] września 2006 r. oraz od [...] września 2009 r. do [...] listopada 2012 r., czyli przez okres wynoszący ponad 11 lat, ojciec dziecka nie wykonywał pracy ani innej działalności, potwierdzonej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe. We wskazanych przerwach w ubezpieczeniu nie była wobec niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy, a zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Z ustalonego przez organ stanu faktycznego nie wynikają również inne przeszkody, które uniemożliwiałyby zmarłemu podjęcie pracy w okresie przerw w ubezpieczeniu, a które mogłyby zostać uznane za szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Nie mogą stanowić okoliczności szczególnej przytoczone przez skarżącą pobyty A.S. w szpitalu i wskazane schorzenia, nie zostały one bowiem potwierdzone orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS. Kluczowe znaczenie w sprawie ma natomiast fakt, iż zmarły ojciec dziecka posiadał krótki staż ubezpieczeniowy - niewiele ponad 10 lat, nieadekwatny do jego wieku (44 lat w dacie zgonu) oraz to, że jak wynika z orzeczenia lekarza orzecznika ZUS, był on trwale całkowicie niezdolny do pracy dopiero od [...] listopada 2016 r. W ocenie Sądu, słusznie zatem Prezes ZUS odmówił przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku, choć niewątpliwie sytuacja materialna skarżącej jest trudna. Sąd wziął pod uwagę fakt, iż skarżąca jest osobą małoletnią, a dochody w rodzinie są niewielkie. Nie wystarcza to jednak do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego. Nie jest to bowiem świadczenie socjalne, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie ubiegającej się, nawet gdy są one uzasadnione. Potrzeby te mogą natomiast uzasadniać ubieganie się o świadczenie z tytułu pomocy społecznej oraz inne formy pomocy materialnej, przewidzianej dla osób znajdujących się w niedostatku. Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że zaskarżona decyzja oraz decyzja utrzymana nią w mocy odpowiadają prawu. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku.