II SA/Wa 2062/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Antoniuk, Sędziowie WSA Adam Lipiński, Eugeniusz Wasilewski (spraw.), Protokolant starszy sekretarz sądowy Aneta Duszyńska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 lutego 2014 r. sprawy ze skargi R.B. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego L. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] stycznia 2013 r.; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości; 3. przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz radcy prawnego K. N. kwotę 240 zł (słownie: dwieście czterdzieści złotych) oraz kwotę 55,20 zł (słownie: pięćdziesiąt pięć złotych 20/100) stanowiącą 23% podatku VAT, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] stycznia 2013 r., wydaną po rozpatrzeniu wniosku L.W. o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniej R. B., na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, iż przyznanie renty rodzinnej na podstawie art. 83 ustawy jest możliwe, gdy spełnione są następujące przesłanki: 1. wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, 2. nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, 3. nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, 4. nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Warunki określone w art. 83 ustawy muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Organ wyjaśnił, iż renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, w związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych warunków przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę – członka rodziny osoby zmarłej. Prezes ZUS podał, iż z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że udokumentowano 15 lat 10 miesięcy i [...] dni łącznego okresu ubezpieczenia ojca dziecka, który zmarł w wieku 53 lat. Natomiast w 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci ojca dziecka, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, udokumentowano jedynie 6 miesięcy i 1 dzień tych okresów. W latach 1985-1988, 1992-1995 ojciec dziecka nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Ponadto z dniem 25 lipca 1996 r. zaprzestał pobierania zasiłku dla bezrobotnych i do powstania całkowitej niezdolności do pracy w dniu [...] października 2010 r., tj. przez ponad 14 lat nie wykonywał zatrudnienia ani innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenie emerytalne i rentowe. W ocenie organu, w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionych przerwach wobec ojca dziecka nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy i nie zostały wykazane żadne inne szczególne okoliczności uniemożliwiające wykonywanie zatrudnienia oraz objęcie ubezpieczeniem w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Jednocześnie wskazano, iż przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Od powyższej decyzji matka dziecka – L. W. złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, w którym zarzuciła organowi, iż nienależycie zbadał i nie rozważył okoliczności, o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Podniosła, iż J. B. miał problemy zdrowotne, przebywał na zasiłku chorobowym oraz korzystał z zasiłku dla bezrobotnych. Organ, prowadząc postępowanie, nie wziął również pod uwagę trudności w znalezieniu zatrudnienia z uwagi na wysokie bezrobocie w regionie, w którym zamieszkiwał J.B.. Pomimo, że poszukiwał on pracy, to jednak z uwagi na ograniczenie aktywności zawodowej spowodowanej problemami zdrowotnymi oraz z uwagi na bezrobocie, ojciec dziecka nie wykonywał zatrudnienia. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, decyzją z dnia [...] lutego 2013 r., po ponownym rozpatrzeniu sprawy, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy decyzję podjętą w dniu [...] stycznia 2013 r. Organ podtrzymał swoje stanowisko, iż w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w kontynuowaniu ubezpieczenia i nabyciu uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Całkowita niezdolność do pracy została ustalona wobec ojca dziecka orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS w dniu [...] sierpnia 2012r ., dopiero od [...] października 2010 r., zaś częściowa niezdolność do pracy od [...] maja 2008 r. Natomiast orzeczenia wydawane przez Powiatowe Zespoły do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności nie służą do celów rentowych. Również fakt zarejestrowania się w urzędzie pracy, jako osoby bezrobotnej bez prawa do zasiłku w latach 1992-2004, nie stanowi szczególnej okoliczności, wskutek której ojciec dziecka nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na powyższą decyzję L. W. podniosła, powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych, iż przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie uzależnia wprost prawa do świadczenia w drodze wyjątku ani od długości stażu ubezpieczeniowego, ani też od przerw w zatrudnieniu. Istotne jest zaś ustalenie, czy przyczyną braku uprawnień do świadczenia na zasadach ogólnych były okoliczności szczególne, co zostało w sprawie wykazane. Ojciec R. miał problemy zdrowotne, które nasilały się w miarę upływu czasu. Nie bez znaczenia pozostaje fakt, iż J. B. zatrudnił się w 2011 r. w zakładzie pracy chronionej i pozostawał tam zatrudniony do dnia śmierci, tj. do [...] kwietnia 2012 r. Powyższe świadczy o tym, że nie unikał pracy a jego ostatnie zatrudnienie zostało przerwane ciężką chorobą. Ponadto skarżąca wskazała na trudną sytuację materialną i chorobę córki, której leczenie wymaga znacznych nakładów finansowych. Postanowieniem z dnia 6 czerwca 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odrzucił skargę, przyjmując, że dotyczy ona decyzji, od której w toku postępowania administracyjnego przysługiwał środek zaskarżenia w postaci wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 11 października 2013 r., sygn. akt I OSK 2357/13 uchylił zaskarżone postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. W ocenie sądu kasacyjnego, w niniejszej sprawie środki zaskarżenia zostały wyczerpane. Pismem procesowym z dnia 3 lutego 2014 r. pełnomocnik skarżącej, w uzupełnieniu stanowiska strony, zaskarżyła w całości decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] lutego 2013 r nr [...] i wniosła o jej uchylenie, przyznanie kosztów postępowania oraz przeprowadzenie dowodu z przesłuchania skarżącej. Zaskarżonej decyzji zarzucono: 1. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7 k.p.a. poprzez brak dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, art. 77 k.p.a. poprzez brak zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego sposób wyczerpujący, art. 9 k.p.a. poprzez brak poinformowania skarżącej o możliwych środkach dowodowych w postępowaniu o przyznanie renty rodzinnej, art. 80 k.p.a poprzez dowolną ocenę dowodów z dokumentów zebranych w sprawie i w konsekwencji stwierdzenie, że w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności, na skutek których ojciec dziecka nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, 2. naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach (...) poprzez jego niewłaściwe zastosowanie poprzez stwierdzenie, że w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności, na skutek których ojciec dziecka nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, jego niewłaściwą wykładnię poprzez stwierdzenie, że jedynie orzeczona całkowita niezdolność do pracy stanowi szczególne okoliczności, dla których dana osoba nie spełnia warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd stosownie do art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm), rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.). Zgodnie z tym przepisem, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Konstrukcja tego przepisu wskazuje, że zawarte w nim przesłanki muszą być spełnione łącznie. Na tle całej ustawy określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna, pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w zwykłym trybie. Wyjątkowość przedmiotowych świadczeń polega również na tym, że nie mają one charakteru roszczeniowego, są finansowane z budżetu państwa, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniowej decyzji Prezesa ZUS. Uznaniowość nie oznacza jednak pozostawienia organowi całkowitej i niekontrolowanej swobody w tym zakresie, bowiem jej granice wyznaczają z jednej strony przesłanki zawarte w ww. przepisie art. 83 ust. 1, z drugiej zaś przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, stosownie do treści art. 124 ww. ustawy. Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, jest zatem zobowiązany do przestrzegania zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 k.p.a.), a więc do podejmowania wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Winien też w sposób należyty i wyczerpujący informować strony o okolicznościach faktycznych i prawnych mogących mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Musi wreszcie wyczerpująco zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie według wymogów określonych w art. 107 § 3 k.p.a. W niniejszej sprawie Prezes ZUS uchybił wskazanym regułom postępowania, w stopniu mającym istotny wpływ na wynik rozstrzygnięcia, w szczególności poprzez niewyczerpujące i mało wnikliwe rozpatrzenie materiału dowodowego. Okoliczności, o których mowa w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, nie zostały należycie zbadane i rozważone. Organ oparł bowiem swoje rozstrzygnięcie na braku szczególnych okoliczności, uzasadniających długoletnie pozostawanie ojca dziecka poza ubezpieczeniem. Za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 czerwca 2000 r., sygn. akt II SA 306/00), przy czym owe zdarzenie bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby. Kategoria "szczególnych okoliczności" jest klauzulą, której stosowanie ma charakter ocenny i indywidualny. Posługując się zwrotem "szczególnych okoliczności", prawodawca daje pewną swobodę w kwalifikowaniu stanów faktycznych pod tym kątem. Jednak nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na gruncie ustawy emerytalnej ograniczają, utrudniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń winno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy. Szczególne okoliczności, to nie tylko zdarzenia o charakterze siły wyższej, ale wszelkiego rodzaju sytuacje, które czynią daną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy, pozostającą poza kręgiem zainteresowania pracodawców; również i takie, kiedy osoba nie jest zdolna pod względem zdrowotnym do świadczenia pracy, choć nie legitymuje się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy, ale jej stan zdrowia w poszukiwaniu pracy stawia ją na pozycji dużo gorszej, niż osobę zdrową. Tak więc organ niesłusznie zawęził pojęcie "szczególnej okoliczności" jedynie do faktu orzeczenia całkowitej niezdolność do pracy zainteresowanej osoby. Art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie może być interpretowany jedynie w ten sposób, że dopiero stwierdzenie całkowitej niezdolności do pracy usprawiedliwia brak aktywności zawodowej osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Całkowita niezdolność do pracy jest tylko jedną z przesłanek do przyznania świadczenia i ma istnieć w chwili ubiegania się o to świadczenie, ograniczenia aktywności zawodowej przed jej powstaniem mogą być bardzo różne, choćby usprawiedliwione przyczynami zdrowotnymi, zmniejszającymi możliwości zatrudnienia takiej osoby na rynku pracy (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 marca 2003 r. o sygn. akt II SA 3594/02, Lex nr 142639). Oceniając kwestię spełnienia przesłanek do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku, trzeba wziąć pod uwagę, iż ojciec małoletniej R., J. B. został zaliczony do osób niepełnosprawnych oraz że ta niepełnosprawność istniała od 2002 r. Zgodzić się należy z organem, że orzeczenia o stopniu niepełnosprawności Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności, nie służą do celów rentowych. Jednakże nie można pominąć, iż z orzeczeń tych wynikały wskazania dotyczące odpowiedniego zatrudnienia J. B. – praca w warunkach chronionych. Skarżąca podnosi w skardze, iż J.B. zatrudnił się w 2011 r. w zakładzie pracy chronionej i pozostawał tam zatrudniony do daty śmierci w dniu [...] kwietnia 2012 r W sprawie organ nie ustalił, czy ojciec dziecka miał możliwość zatrudnienia w warunkach chronionych w okresie od 2002 r. i dlaczego z możliwości tej nie skorzystał. Brak ustaleń w tym zakresie czyni zasadnym zarzut niezebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego. W konsekwencji zasadne było uchylenie zaskarżonej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Ponownie rozpoznając sprawę organ będzie miał na uwadze poczynione wyżej uwagi i rozpatrzy zebrany materiał dowodowy pod kątem szczególnych okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" i art. 152 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzeczono jak w wyroku. O przyznaniu wynagrodzenia pełnomocnikowi ustanowionemu z urzędu orzeczono na podstawie art. 250 powołanej ustawy w związku z § 14 ust. 2 pkt 1 lit. "c" rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).