II SA/Wa 2088/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Łukasz Krzycki, Sędzia WSA Andrzej Wieczorek, Asesor WSA Anna Pośpiech-Kłak (spr.), , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 6 maja 2025 r. sprawy ze skargi małoletniego J. K. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego W. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz małoletniego J. K. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego W. K. kwotę 480 (słownie: czterysta osiemdziesiąt) złotych, tytułem zwrotu kosztów postępowania. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] października 2024 r. nr [...] odmówił przyznania świadczenia w drodze wyjątku małoletniemu J. K. reprezentowanemu przez przedstawiciela ustawowego W. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Powyższe rozstrzygnięcie zostało podjęte w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy: Decyzją z dnia [...] grudnia 2022 r. znak sprawy: [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych po rozpatrzeniu wniosku skarżącego z dnia [...] maja 2022 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniego J. K. po zmarłej matce B. K., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. utrzymał w mocy decyzję podjętą [...] maja 2022 r. znak: [...], którą to decyzją Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmówił przyznania dla reprezentowanego przez W. K. małoletniego dziecka J. K. renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłej matce B. K. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, po rozpoznaniu skargi J. K. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego W. K. na przedmiotową decyzję, wyrokiem z dnia 30 maja 2023 r. wydanym w sprawie sygn. akt II SA/Wa 436/23 uchylił zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2022 r. Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 25 kwietnia 2024 r. sygn. akt III OSK 3129/23 oddalił skargę kasacyjną oraz zasądził na rzecz skarżącego kwotę 240 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Decyzją z dnia [...] sierpnia 2024 r. znak sprawy: [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1251 ze zm.) odmówił małoletniemu J. K. przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Pismem z dnia 6 września 2024 r. skarżący na podstawie art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2024 r. poz. 497 ze zm.) złożył do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Decyzją z dnia [...] października 2024 r. znak sprawy: [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję podjętą [...] sierpnia 2024 r. znak: [...]. W uzasadnieniu Prezes ZUS przywołał art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1251 ze zm.), zw. dalej "ustawą emerytalną", jest możliwe jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, nie ma niezbędnych środków utrzymania. Do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie, powinny być spełnione łącznie. Co więcej, przepis ten może być zastosowany tylko do sytuacji wyjątkowych, gdy mimo dołożenia wszelkiej staranności zaistniały niemożliwe do przezwyciężenia przeszkody w uzyskaniu świadczenia na ogólnych zasadach. Przy orzekaniu w przedmiocie świadczeń w drodze wyjątku kluczowe są powody niespełnienia przez wnioskodawcę wymogów koniecznych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które matka dziecka nie miała wpływu. Za szczególną okoliczność uważa się tylko zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Dodatkowo trzeba wskazać, że okolicznością szczególną może być jedynie zdarzenie lub trwały stan o charakterze zewnętrznym, obiektywnym i niezależnym od woli danej osoby. Po ponownej analizie zebranego materiału dowodowego Prezes ZUS nadal nie stwierdził istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których matka dziecka nie nabyła uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Nie wykazano, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które matka dziecka nie miała wpływu. Udokumentowano tylko 1 rok, 7 miesięcy i 24 dni okresów składkowych i nieskładkowych matki dziecka, która stała się całkowicie niezdolna do pracy w wieku 33 lat. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Przyznanie świadczeń na podstawie ustawy emerytalnej uzależnione jest od przepracowania wymaganego okresu, co wiąże się z odprowadzaniem składek. Przy rozpatrywaniu spraw o świadczenie w drodze wyjątku, należy brać pod uwagę udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy, który powinien obejmować znaczący okres. Niedostrzeganie okresu zatrudnienia prowadziłoby w prosty sposób do przyznawania świadczeń, niewiele różniących się co do wysokości, osobom powołującym się na nieporównywalne okresy zatrudnienia, co w ostatecznym rachunku naruszałoby interes społeczny, a także zasady sprawiedliwości (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 14.05.2001 r., sygnatura akt II SA 249/01 dostępny w LEX nr 55035). W 10-leciu przed datą powstania całkowitej niezdolności do pracy matki dziecka, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano jedynie 2 miesiące i 18 dni tych okresów. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Zdaniem Prezesa przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. Z posiadanej dokumentacji wynika, że od 5 lipca 1997 r. do 16 sierpnia 1998 r. oraz od 21 lipca 2007 r. do 26 stycznia 2012 r., matka dziecka nie wykonywała zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Wprawdzie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie uzależnia przyznania świadczenia od określonego okresu lub długości przerw pomiędzy poszczególnymi okresami zatrudnienia, jednak przyczyny, dla których osoba nie nabyła uprawnień do emerytury lub renty, muszą być takie, że istnieje możliwość potraktowania ich jako okoliczności szczególnych, wyjątkowych. We wskazanych okresach przerw matki dziecka nie wynika aby nie mogła kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. W tym czasie nie była wobec niej orzeczona całkowita niezdolność do pracy bowiem powstała dopiero od [...] października 2012 r. Nie zostały również udokumentowane inne zdarzenia zewnętrzne, niezależne od woli zmarłej, których nie można było przewidzieć i którym nie można było zapobiec. Mając na uwadze zalecenia zawarte w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 25 kwietnia 2024 r. oraz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 30 maja 2023 r. poczyniono ustalenia, a także rozważono kwestie dotyczące stanu zdrowia matki dziecka. Z uwagi na to że w sprawie nie przedłożono nowych dokumentów medycznych ani nie wskazano okoliczności, które pozwalałby na ponowne skierowanie sprawy do lekarza orzecznika ZUS. Natomiast uzyskane przez Oddział ZUS, w wyniku postępowania wyjaśniającego przeprowadzonego w 2022 roku, dokumenty medyczne z Poradni Profilaktyczno-Rehabilitacyjnej dla Osób Uzależnionych i Współuzależnionych były już przedmiotem oceny lekarza orzecznika ZUS, który orzeczeniem z [...] grudnia 2022 r. ustalił datę powstania całkowitej niezdolności do pracy od [...] października 2012 r. Prezes ZUS podkreślił, że w świetle art. 14 ust. 3 ustawy emerytalnej podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo uzależnione jest od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji, stanowi orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej. Prezes ZUS jest związany orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS lub komisji lekarskiej ZUS, przesłanka ta nie podlega tzw. uznaniu administracyjnemu. Natomiast zły stan zdrowia, czy też istnienie choroby psychicznej i alkoholowej nie zawsze jest równoznaczne z niezdolnością do pracy. Ponadto ustalenie początków niezdolności do pracy nie może opierać się na dowolnych przypuszczeniach, lecz konieczne są dowody zawierające dokładne dane, pozwalające na niewątpliwe bądź z przeważającym prawdopodobieństwem ustalenie daty lub czasu powstania niezdolności. Alkoholizm sam w sobie nie może stanowić okoliczności szczególnej, bowiem musi podlegać ocenie w całokształcie wszystkich innych okoliczności, charakteryzujących określony przypadek i składający się na przebieg drogi życiowej określonej osoby w kontekście uprawnień do ubezpieczenia społecznego. W istocie jest on jednostką chorobową. Podejmowanie prób leczenia choroby alkoholowej może zostać wzięte pod uwagę przy ocenie wystąpienia przesłanki szczególnych okoliczności wyłącznie wtedy, gdyby miało charakter nieprzerwany, wskazujący na wolę jej wyleczenia. Uzależnienie alkoholowe nie jest zdarzeniem skutkującym niezdolnością do pracy i jako takie nie może być uznane za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Ponadto skutków alkoholizmu nie można uznać za okoliczności usprawiedliwiające bezczynność zawodową. Z dokumentacji zaś wynika, że matka dziecka pierwszy raz zarejestrowała się w Poradni Profilaktyczno-Rehabilitacyjnej dla Osób Uzależnionych i Współuzależnionych dopiero 15 listopada 2011 r. Poprzez podjęte leczenie w ośrodku terapii uzależnień w latach 2011 - 2017 matka dziecka miała możliwość przezwyciężenia skutków zdarzenia, które doprowadziło do tego, że nie wykonywała pracy i nie odprowadzała składek, jednak matka dziecka nie podjęła działań w tym kierunku. Ponadto podjęta terapia nie przyniosła oczekiwanych rezultatów. Matka dziecka pomimo wizyt w Poradni "Powrót z U" nadużywała alkoholu i nie przyjmowała regularnie zaleconych leków. Prezes ZUS odnosząc się do podniesionej kwestii sprawowania opieki nad trójką jej małoletnich dzieci mimo, iż bardzo pożądane ze względów społecznych, nie może być uznane za szczególną okoliczność, uniemożliwiającą nabycie uprawnień emerytalno-rentowych. Jest to bowiem normalny życiowy wybór czy matka dzieci, zrezygnuje z zatrudnienia i poświęci się wychowaniu dzieci bez prawa do świadczeń rentowych, czy też będzie kontynuować zatrudnienie, aby zapewnić sobie w przyszłości uprawnienia emerytalno-rentowe, wynikające z ubezpieczeń społecznych i opłacania składek na ubezpieczenia społeczne. Wychowywanie i opieka nad dziećmi, przy powszechnie znanych formach rozwiązań w postaci żłobków i przedszkoli, nie sposób uznać za okoliczność uzasadniającą brak zatrudnienia lub prowadzenia działalności objętej ubezpieczeniem. Zwłaszcza, że okresy niewykonywania pracy w związku ze sprawowaniem opieki nad dziećmi do 4 lat są okresami nieskładkowymi. Co więcej, do renty rodzinnej okresy sprawowania nad dziećmi opieki przez matkę, zostały uwzględnione w maksymalnym wymiarze, tj. 6 lat. Jednak w świetle art. 5 ust. 2 ustawy emerytalnej okresy nieskładkowe musiały zostać ograniczone do 4 miesięcy i 28 dni, tj. do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Również trudna sytuacja na rynku pracy nie ma charakteru okoliczności szczególnej, o której mowa w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Istotne znacznie mają bowiem w tym wypadku dowody potwierdzające rzeczywistą aktywność w poszukiwaniu pracy, zmierzające do zmiany jej sytuacji. Nie jest zatem okolicznością szczególną w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej sam fakt bezrobocia, jeżeli ubezpieczony nie podejmuje żadnych działań w celu znalezienia pracy, choćby działania te zakończyły się niepowodzeniem. Skala bezrobocia w latach 2007-2012 w miejscu zamieszkania matki dziecka (tj. w powiecie [...]), ustalona na podstawie danych zamieszczonych na stronie Głównego Urzędu Statystycznego, była niższa niż przeciętna stopa bezrobocia w Polsce. Trudności w znalezieniu pracy i stan wysokiego bezrobocia w Polsce są okolicznościami powszechnymi, podczas gdy tylko udowodnione zupełnie szczególne okoliczności, które spowodowały brak wymaganego okresu ubezpieczenia połączonego z należytym opłacaniem składek, mogą stanowić podstawę do przyznania świadczenia przez Prezesa ZUS. Przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlega również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. Skargę na decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] października 2024 r. wniósł J. K. reprezentowany przez przedstawiciela ustawowego W. K. Zaskarżonej decyzji w całości zarzucił: 1)naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: - art. 153 p.p.s.a. poprzez niezastosowanie się do wiążącej organ oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania wyrażonych w orzeczeniach Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 kwietnia 2024 r. sygn. akt III OSK 3129/23 oraz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 30 maja 2023 r. sygn. akt II SA/Wa 436/23; - art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. poprzez niedostateczne i niepełne wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy, niezebranie w sposób wyczerpujący materiału dowodowego oraz dowolną, a nie swobodną ocenę zebranego materiału dowodowego w sprawie, co skutkowało błędnym uznaniem, iż nie zostały spełnione przesłanki umożliwiające przyznanie małoletniemu J. K. renty rodzinnej w drodze wyjątku, 2)naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.: - art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej poprzez niewłaściwe przyjęcie, iż nie zostały spełnione wynikające z tego przepisu przesłanki umożliwiające przyznanie małoletniemu J. K. renty rodzinnej w drodze wyjątku. Podnosząc powyższe zarzuty wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz poprzedzającej ją decyzji Prezesa ZUS z dnia [...] sierpnia 2024 r. oraz zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W odpowiedzi na skargę organ, podtrzymując dotychczasową argumentację, wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Na wstępie rozważań wskazać należy, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2492) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W zakresie swej kognicji sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania. W wyniku takiej kontroli decyzja może zostać uchylona w razie stwierdzenia, że naruszono przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy lub doszło do takiego naruszenia przepisów prawa procesowego, które mogłoby w istotny sposób wpłynąć na wynik sprawy, ewentualnie w razie wystąpienia okoliczności mogących być podstawą wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, b i c p.p.s.a.). Dokonując kontroli Sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną, powinien jednak rozstrzygać w granicach danej sprawy, co wynika wprost z treści art. 134 § 1 p.p.s.a. Wykładnia powołanego wyżej przepisu wskazuje, że Sąd ma prawo ale i obowiązek dokonania oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego, nawet wówczas, gdy dany zarzut nie został w skardze podniesiony. Na podstawie art. 135 p.p.s.a. Sąd stosuje także środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. Badając rozpoznawaną sprawę w tak zakreślonej kognicji, Sąd stwierdził naruszenie prawa, które skutkowało koniecznością wyeliminowania z obrotu zaskarżonej decyzji. Należy zaznaczyć, że została ona wydana po wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 kwietnia 2024 r. sygn. akt III OSK 3129/23 oddalającego skargę kasacyjną od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 30 maja 2023 r. sygn. akt II SA/Wa 436/23 uchylającego decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 30 grudnia 2022 r. oraz utrzymaną nią w mocy decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 6 maja 2022 r. w przedmiocie odmowy przyznania J. K. (reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego W. K.) świadczenia w drodze wyjątku. W związku z powyższym orzekanie w niniejszej sprawie odbywa się w warunkach związania oceną prawną, o której mowa w art. 153 p.p.s.a., tj. ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Z powyższego wynika, że ocena prawna wyrażona w prawomocnym wyroku sądu administracyjnego II instancji wiąże nie tylko organ, lecz także sąd, albowiem ustanowiona w art. 153 p.p.s.a. zasada związania tą oceną powoduje, że skutki wyroku sądu administracyjnego dotyczą każdego nowego postępowania prowadzonego w zakresie danej sprawy i obejmują zarówno postępowanie sądowoadministracyjne, w którym orzeczenie zostało wydane, postępowanie administracyjne, w którym zapadło zaskarżone rozstrzygnięcie administracyjne, jak i wszystkie przyszłe postępowania administracyjne i sądowoadministracyjne dotyczące danej sprawy administracyjnej. Związanie sądu administracyjnego oceną prawną w warunkach określonych art. 153 p.p.s.a. oznacza więc, że nie może on ponownie orzekając w tej samej sprawie, formułować nowych ocen prawnych, które są sprzeczne z wyrażonym wcześniej poglądem prawnym, lecz jest zobowiązany pogląd ten uwzględnić w pełnym zakresie. W tym – co oczywiste – w zakresie odnoszącym się do zgodności z nim ponownie zaskarżonego działania organu administracji, albowiem w równym i takim samym stopniu – jeżeli nie przede wszystkim – adresatem ocen prawnych oraz wskazań co do dalszego postępowania zawartych w uzasadnieniu pierwotnie wydanego prawomocnego wyroku, jest również organ. Co przy tym nie mniej istotne, związanie oceną prawną traci moc wiążącą w przypadku zmiany stanu prawnego powodującej zdezaktualizowanie się (pierwotnie) wyrażonego poglądu prawnego – co może nastąpić również w związku z tzw. derogacją trybunalską – a ponadto, podjęcia w innej sprawie, w trybie art. 269 p.p.s.a., uchwały zawierającej odmienną wykładnię prawa niż wynikająca z wydanego wyroku (por. uchwała NSA z dnia 30 czerwca 2008 r., sygn. akt I FPS 1/08), jak również w przypadku zmiany istotnych okoliczności faktycznych zaistniałych po wydaniu orzeczenia sądowego. Ocena prawna, o której mowa w art. 153 p.p.s.a., może dotyczyć wykładni przepisów prawa materialnego i procesowego, jak i – co mniej istotne – stanu faktycznego sprawy. W tej mierze odwołać się należy do ocen prawnych oraz stanowiących ich konsekwencję wskazań co do dalszego postępowania, które zostały zawarte w uzasadnieniu wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 kwietnia 2024 r. sygn. akt III OSK 3129/23. Wobec istoty spornej w sprawie kwestii przypomnienia wymaga więc, że z przywołanego uzasadnienia wyroku wynika, że w rozpatrywanej sprawie nie podnosi się kwestii, iż matka małoletniego skarżącego nie spełniała ustawowych wymogów do uzyskania renty z tytułu niezdolności do pracy na zasadach ogólnych, gdyż nie posiadała wymaganego okresu ubezpieczenia składkowego i nieskładkowego, co potwierdzają dokumenty rentowe. NSA zwraca uwagę na niedostateczne przeprowadzenie przez organ analizy sytuacji życiowej zmarłej matki małoletniego pod kątem spełnienia przesłanek określonych w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. W szczególności słuszne jest stanowisko, że organ nie uwzględnił okoliczności podniesionych przez skarżącego, które WSA w Warszawie uznał za istotne dla oceny spełnienia warunków koniecznych do przyznania świadczenia w trybie wyjątkowym. W kontekście powyższego, zdaniem NSA należało rozważyć, w jakim stopniu choroba zmarłej matki, a szczególnie jej choroba psychiczna – choroba afektywna dwubiegunowa – mogła wpływać na jej sytuację na rynku pracy. Chodzi tu zarówno o możliwość podjęcia i kontynuowania zatrudnienia, jak i ewentualne formalności związane z uzyskaniem orzeczenia o niezdolności do pracy. Okoliczności szczególne, takie jak stan zdrowia, które ograniczają, utrudniają lub wręcz uniemożliwiają wypracowanie wymaganego okresu ubezpieczenia, mają istotne znaczenie dla oceny sytuacji podatnej na wyjątkowe okoliczności. NSA zauważył ponadto, że okoliczności związane z próbami leczenia alkoholowego, które podnosił skarżący, również wymagały wyjaśnienia i odniesienia się do nich w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Końcowo NSA stwierdził, iż organ niezasadnie ograniczył zakres badania przesłanek określonych w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej wyłącznie do ustalenia daty uznania matki skarżącego za całkowicie niezdolną do pracy, pomijając inne okoliczności, które mogły uniemożliwić jej podjęcie zatrudnienia z przyczyn od niej niezależnych. Prezes ZUS powołał się na wymienione w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej przesłanki przyznania świadczenia w drodze wyjątku, wskazując, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. Jednocześnie podkreślił brak wymaganych okresów składkowych i nieskładkowych zmarłej matki skarżącego oraz okresy jej przerw w zatrudnieniu. Jak trafnie jednak zaznaczył NSA w uzasadnieniu wyroku, powyższe okoliczności są niekwestionowane na podstawie dostępnej dokumentacji rentowej, co czyni je bezspornymi w sprawie. W dalszej części uzasadnienia zaskarżonej decyzji, Prezes ZUS wskazał co prawda, iż "mając na uwadze zalecenia zawarte w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 25 kwietnia 2024 r. oraz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 30 maja 2023 r.", poczynił ustalenia i rozważył kwestie dotyczące stanu zdrowia matki dziecka. Niemniej jednak, nadal nie został rozpatrzony stopień wpływu choroby zmarłej matki, czyli choroby psychicznej – choroby afektywnej dwubiegunowej – na jej sytuację na rynku pracy. Chodzi tu zarówno o możliwość podjęcia i kontynuowania zatrudnienia, jak i o ewentualne dopełnienie formalności w celu uzyskania wcześniejszego orzeczenia o niezdolności do pracy. Nie czyni temu zadość stwierdzenie Prezesa ZUS, iż "Z przeprowadzonej analizy akt sprawy nie wynika, aby w wykazanych okresach matka dziecka nie mogła kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. We wskazanych przerwach nie była wobec niej orzeczona całkowita niezdolność do pracy (całkowita niezdolność do pracy powstała od [...] października 2012 r.) zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia". Nadto organ ponownie wskazał, iż "uzyskane przez Oddział ZUS w wyniku postępowania wyjaśniającego przeprowadzonego w 2022 roku dokumenty medyczne z Poradni Profilaktyczna - Rehabilitacyjnej dla Osób Uzależnionych i Współuzależnionych były przedmiotem oceny lekarza orzecznika ZUS, który orzeczeniem z [...] grudnia 2022 r. ustalił datę powstania całkowitej niezdolności do pracy od [...] października 2012 r." W świetle powyższego, Prezes ZUS, wydając zaskarżoną decyzję, nie zastosował się do zaleceń zawartych w wyrokach NSA i WSA. Nie dokonał nowych ustaleń ani nie rozważył kwestii związanych ze stanem zdrowia matki dziecka, opierając się wyłącznie na ustaleniach dokonanych podczas postępowania wyjaśniającego przeprowadzonego w 2022 r., a te ustalenia były znane zarówno NSA, jak i WSA w chwili orzekania, jednak zostały przez NSA uznane za niewystarczające. Nie można automatycznie zakładać, iż brak orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy w okresach przerw w zatrudnieniu oznacza, że nie wystąpiły żadne przeszkody uniemożliwiające matce skarżącego podjęcie aktywności zawodowej. Ponadto, NSA stwierdził, iż organ niezasadnie ograniczył analizę przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej wyłącznie do ustalenia daty uznania matki skarżącego za całkowicie niezdolną do pracy, pomijając inne okoliczności, które mogły uniemożliwić jej podjęcie zatrudnienia z przyczyn od niej niezależnych. Nadto NSA zaznaczył, iż "Całkowita niezdolność do pracy jest tylko jedną z przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku i ma istnieć w chwili ubiegania się o to świadczenie, co ma miejsce w rozpoznawanej sprawie, ale ograniczenia aktywności zawodowej przed jej powstaniem mogą być bardzo różne, choćby usprawiedliwione przyczynami zdrowotnymi, zmniejszającymi możliwości zatrudnienia takiej osoby na rynku pracy. WSA uznał zatem za zasadny zarzut, że organ nie uwzględnił podnoszonego przez skarżącego faktu, że matka małoletniego skarżącego chorowała psychicznie na chorobę afektywną dwubiegunową, a choroba ta charakteryzuje się występowaniem częstych nawrotów objawów chorobowych, które mogą uniemożliwiać osobie chorej normalne funkcjonowanie zarówno w aspekcie życia rodzinnego, społecznego, jak również zawodowego". Mimo braku podjęcia dodatkowych ustaleń w powyższej kwestii, Prezes ZUS przyjmuje stanowisko zgodne z ustaleniami zawartymi w orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] grudnia 2022 r., w którym ustalona została data powstania całkowitej niezdolności do pracy B. K. na dzień [...] października 2012 r. Należy podkreślić, że lekarz orzecznik ZUS wydał orzeczenie dotyczące niezdolności matki skarżącego do pracy dopiero dwa lata po jej śmierci. W związku z tym nie miał możliwości przeprowadzenia bezpośredniego badania matki dziecka, przeprowadzenia wywiadu ani skierowania jej na badania przez lekarza konsultanta, psychologa czy na badania dodatkowe czy obserwację szpitalną, zgodnie z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Polityki Społecznej z dnia 14 grudnia 2004 r. w sprawie orzekania o niezdolności do pracy. Orzeczenie zatem oparto wyłącznie na dostępnej dokumentacji medycznej matki małoletniego skarżącego. Jednakże, ze względu na specyfikę choroby afektywnej dwubiegunowej, którą dotknięta była matka skarżącego, nie można wykluczyć, że w wcześniejszych okresach doświadczała objawów chorobowych, które dezorganizowały jej życie. W związku z tym samo orzeczenie nie pozwalało na jednoznaczne ustalenie pełnego obrazu jej stanu zdrowia w przeszłości. Mając na uwadze powyższe, Sąd stwierdza, że organ powinien dokonać wszechstronnej oceny okoliczności związanych ze stanem zdrowia matki małoletniego skarżącego, uwzględniając cały kontekst niniejszej sprawy, a nie opierać się wyłącznie na orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS. Organ ponownie pominął w swojej ocenie materiału dowodowego całkowicie bezsporną okoliczność, iż matka skarżącego cierpiała na chorobę psychiczną, mianowicie na chorobę afektywną dwubiegunową. NSA słusznie wskazał, że "Należy przy tym zauważyć, że choroba psychiczna na ogół nie ma charakteru nagłego, a jej objawy często pojawiają się na długo przed stwierdzeniem jednostki chorobowej, wpływając na możliwość funkcjonowania osoby nią dotkniętej w społeczeństwie, w tym na zdolność do podjęcia zatrudnienia. Zatem w ocenie NSA słuszne jest stanowisko Sądu I instancji, że należało rozważyć, w jakim stopniu choroba zmarłej matki skarżącego mogła wpłynąć na jej sytuację na rynku pracy, a mianowicie na możliwość podjęcia i kontynuowania zatrudnienia, a także ewentualnego dopełnienia formalności celem wcześniejszego uzyskania orzeczenia o niezdolności do pracy". Sąd stwierdza, że zaskarżona decyzja nie zawierała odniesienia do powyższego stanowiska NSA. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ wyjaśnił, iż "alkoholizm sam w sobie nie może stanowić okoliczności szczególnej, bowiem musi podlegać ocenie w całokształcie innych okoliczności, charakteryzujących określony przypadek i składający się na przebieg drogi życiowej określonej osoby w kontekście uprawnień do zabezpieczenia społecznego. Podejmowanie prób leczenia choroby alkoholowej może zostać wzięte pod uwagę przy ocenie wystąpienia przesłanki szczególnych okoliczności wyłącznie wtedy, gdyby miało charakter nieprzerwany, wskazujący na wolę jej wyleczenia". Jednakże, jak wykazano powyżej, organ nie dokonał szczegółowej oceny, czy u matki małoletniego skarżącego występowała choroba alkoholowa, uwzględniając przy tym pełen zakres okoliczności towarzyszących jej życiowej drodze, zwłaszcza w kontekście występowania u niej choroby psychicznej – choroby afektywnej dwubiegunowej. Nadto należy podkreślić, iż wydając zaskarżoną decyzję, organ ponownie nie uwzględnił kwestii ograniczenia aktywności zawodowej matki małoletniego, mając na uwadze jej dotychczasową opiekę nad trójką dzieci z poprzedniego małżeństwa oraz wpływ tej okoliczności na jej trudności w funkcjonowaniu na rynku pracy. Jak wskazał WSA w Warszawie w uzasadnieniu wyroku wydanego w niniejszej sprawie: "Zdaniem Sądu nie ulega wątpliwości, że z uwagi na wychowywanie w przeszłości trójki dzieci i konieczność sprawowania nad nimi bezpośredniej pieczy, matka małoletniego skarżącego mogła nie być w stanie podjąć i utrzymać zatrudnienia". Z punktu widzenia zasad doświadczenia życiowego oczywistym jest, że konieczność sprawowania bezpośredniej opieki nad małymi dziećmi na pewien czas wyklucza ich matkę z aktywności zawodowej. Ten okres może się jeszcze wydłużyć w sytuacji narodzin kolejnych dzieci w krótkim odstępie czasu. Co istotne, nawet aktywne zawodowo matki wielu dzieci wielokrotnie napotykają trudności w pogodzeniu obowiązków zawodowych z koniecznością sprawowania opieki nad nimi. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ wskazał, iż "zajmowanie się przez matkę opieką nad małoletnimi dziećmi, chociaż bardzo pożądane ze względów społecznych, nie może być uznane za szczególną okoliczność uniemożliwiającą nabycie uprawnień emerytalno - rentowych. Jest to bowiem normalny życiowy wybór czy matka dzieci zrezygnuje z zatrudnienia i poświęci się wychowaniu dzieci bez prawa do świadczeń rentowych, czy też będzie kontynuować zatrudnienie, aby zapewnić sobie w przyszłości uprawnienia emerytalno - rentowe, wynikające z ubezpieczeń społecznych i opłacania składek na ubezpieczenia społeczne". Należy jednak stwierdzić, że nie ma podstaw do przyjęcia, iż w rozpatrywanej sprawie miała miejsce sytuacja, w której skarżąca świadomie i na własne życzenie zrezygnowała z zatrudnienia na rzecz opieki nad dziećmi. Co istotne, kwestia wychowywania dzieci przez matkę skarżącego nie stanowiła jedynej i wyłącznej przyczyny przerw w jej zatrudnieniu. W rzeczywistości, oprócz obowiązków rodzicielskich, na jej sytuację wpływały także poważne problemy zdrowotne, między innymi choroba psychiczna oraz związana z nią choroba alkoholowa, które wielokrotnie zostały podkreślone w toku postępowania. U skarżącej zdiagnozowana była choroba psychiczna – choroba afektywna dwubiegunowa. Doświadczane przez nią od wielu lat objawy oraz przewlekła choroba alkoholowa, będąca jej konsekwencją, uniemożliwiały jej normalne funkcjonowanie oraz podejmowanie racjonalnych decyzji w różnych sferach życia. W efekcie te trudności wpłynęły na ograniczenie jej władzy rodzicielskiej nad dziećmi i doprowadziły do konieczności umieszczenia ich w pieczy zastępczej. Konfrontując powyższe ze stanowiskiem prezentowanym w uzasadnieniu aktualnie kontrolowanej decyzji należy stwierdzić, że nie może być ono uznane za prawidłowe kiedy nie koresponduje ono z przywołaną ocenę prawną oraz wskazaniami co do dalszego postępowania. Jest to, aż nadto oczywiste, w sytuacji gdy Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji poprzestaje na wskazaniu, że "Nie przedłożył Pan żadnych nowych dokumentów medycznych ani nie wskazał okoliczności, które pozwalałyby na ponowne skierowanie sprawy do lekarza orzecznika ZUS. Natomiast uzyskane przez Oddział ZUS, w wyniku postępowania wyjaśniającego przeprowadzonego w 2022 roku, dokumenty medyczne z Poradni Profilaktyczno-Rehabilitacyjnej dla Osób Uzależnionych i Współuzależnionych były przedmiotem oceny lekarza orzecznika ZUS, który orzeczeniem z [...] grudnia 2022 r. ustalił datę powstania całkowitej niezdolności do pracy od [...] października 2012 r.". Cytowane stwierdzenie bez wątpienia sprzeciwia się normie wyrażonej w art. 153 p.p.s.a. Nie sposób bowiem uznać by Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych zrealizował adresowane do niego wskazania co do dalszego postępowania. Mianowicie, by w ponownie prowadzonym postępowaniu zostały usunięte pierwotnie stwierdzone deficyty tego postępowania. W świetle przedstawionych argumentów zbędnym jest odnoszenie się do pozostałych zarzutów skargi, albowiem wydanie zaskarżonej decyzji z naruszeniem przywołanych powyżej przepisów prawa stanowi dostateczną podstawę jej uchylenia, jako niezgodnej z prawem. W tym stanie rzeczy, z uwagi na stwierdzone naruszenie przez organ drugiej instancji przepisów prawa procesowego w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, Sąd – na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit c p.p.s.a. – uchylił zaskarżoną decyzję, o czym orzekł w pkt 1 sentencji wyroku. Natomiast orzeczenie o kosztach, zawarte w pkt 2 sentencji wyroku, uzasadnia treść art. 200 p.p.s.a. w związku z art. 205 § 2 p.p.s.a. Sprawę rozpoznano na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, zgodnie z art. 119 pkt 2 i art. 120 p.p.s.a.