II SA/Wa 2129/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Eugeniusz Wasilewski, Sędzia WSA Andrzej Kołodziej (spr.), Asesor WSA, Jacek Fronczyk, Protokolant Monika Niewińska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 stycznia 2006 r. sprawy ze skargi R. C. - opiekuna prawnego całkowicie ubezwłasnowolnionego R. C. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2005 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku - oddala skargę - Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] września 2005 r. nr [...], wdaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeksu postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...] sierpnia 2004 r. nr [...], odmawiającą przyznania renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy w drodze wyjątku dla całkowicie ubezwłasnowolnionego R. C., reprezentowanego przez opiekuna prawnego - matkę R. C. W uzasadnieniu wskazał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca spełnił łącznie następujące warunki: jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek oraz nie posiada niezbędnych środków utrzymania. W sprawie nie została spełniona przesłanka szczególnych okoliczności, na skutek których syn wnioskodawczyni nie nabył uprawnień do świadczenia ustawowego. Za okoliczność szczególną bowiem, na potrzeby stosowania art. 83 ustawy, uważa się wyłącznie zdarzenie lub trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Natomiast ostatnio udowodniony okres składkowy ubezwłasnowolnionego przypada na dzień [...] lipca 1997 r., zaś całkowita niezdolność do pracy i samodzielnej egzystencji, orzeczona przez lekarza orzecznika ZUS datuje się od dnia [...] kwietnia 2001 r., czyli po upływie ponad 3 lat i 8 miesięcy. Brak jest jakichkolwiek danych przemawiających za tym, iż ubezpieczony nie mógł w tym okresie kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności, gdyż nie była wobec niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Prezes ZUS stwierdził ponadto, że syn wnioskodawczyni w okresie [...] lipca 1997 r. - [...] lipca 2002 r. przebywał w S., gdzie pracował bez opłacania składek na ubezpieczenie społeczne, nie skorzystał zaś z możliwości opłacania składek w kraju. Dodatkowo podniósł, iż trudna sytuacja na rynku pracy, na którą powołuje się opiekun prawny nie jest okolicznością szczególną w rozumieniu art. 83 ustawy emerytalno-rentowej. Natomiast dochód miesięczny przypadający na osobę w rodzinie w kwocie [...] zł brutto miesięcznie wskazuje, że ubezpieczony nie pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania. W skardze na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie R. C. wniosła o jej uchylenie jako niesprawiedliwej i krzywdzącej społecznie. W uzasadnieniu podniosła, że syn spełnia wszystkie przesłanki przewidziane w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, gdyż był osobą ubezpieczoną, wskutek szczególnych okoliczności nie nabył uprawnień do świadczeń ustawowych, bowiem bezrobocie zmusiło go do wyjazdu z kraju, jest całkowicie niezdolny do pracy i samodzielnej egzystencji, a nadto dochody rodziny nie pozwalają na przyjęcie, że posiada niezbędne środki utrzymania, z których większość przeznaczona jest na jego leczenie. Podniosła w związku z tym, iż renta w drodze wyjątku powinna być przyznana dla osób najbardziej potrzebujących, które pozostaną na przyszłość bez środków do życia, spełniających tak jak jej syn ww. przesłanki. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie z argumentacją faktyczną i prawną zbieżną z zawartą w zaskarżonej decyzji, zaś odnosząc się do zarzutów skargi, podał, że R. C. jako osoba pełnoletnia i odpowiedzialna za swoje czyny, wyjeżdżając za granicę, zaniedbał swoje ubezpieczenie, tak w kraju, jak i za granicą i z tego powodu nie może uzyskać uprawnień do świadczeń, nawet tych przyznawanych w drodze wyjątku. Dodatkowo wskazał, że ubezwłasnowolniony posiada na swoje potrzeby kwotę przekraczającą wysokość najniższej emerytury, co oznacza, że ma niezbędne środki utrzymania, chociażby były one niewystarczające na pokrycie wszystkich potrzeb. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, która sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Skarga oceniana pod tym względem nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.). Stanowi on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle całej ustawy określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna, pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w zwykłym trybie. Wyjątkowość przedmiotowych świadczeń polega również na tym, że nie mają one charakteru roszczeniowego, są finansowane z budżetu państwa, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniowej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Uznaniowość nie oznacza jednak pozostawienia organowi całkowitej i niekontrolowanej swobody w tym względzie, albowiem jej granice wyznaczają z jednej strony przesłanki zawarte w cyt. przepisie art. 83 ust. 1 ustawy, z drugiej zaś przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, których stosowanie wynika z treści art. 124 ustawy emerytalno-rentowej. Tak więc organ winien przestrzegać w szczególności zasady prawdy obiektywnej (art. 7 kpa) zasady udzielania informacji (art. 9 kpa), w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 kpa), ocenić go zgodnie z wymogami zawartymi w art. 80 kpa, zaś swoje rozstrzygnięcie uzasadnić stosownie do wymagań przewidzianych w art. 107 § 3 kpa. W rozpatrywanej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie naruszył granic uznania administracyjnego, podejmując zaskarżoną decyzję. Bezsporne jest, że R. C. był osobą ubezpieczoną i został przez lekarza orzecznika ZUS uznany za osobę całkowicie (okresowo) niezdolną do pracy i samodzielnej egzystencji. Zatem konieczna jest ocena, czy nienabycie przez niego uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie nastąpiło wskutek szczególnych okoliczności oraz czy posiada niezbędne środki utrzymania. Odnosząc się do pierwszej z tych przesłanek, należy stwierdzić, iż nie została ona spełniona. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan, wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok NSA w Warszawie z dnia 16 czerwca 2000 r., sygn. akt II SA 306/00). W tym kontekście nie sposób uznać, iż świadomy wybór dokonany przez osobę pełnoletnią, polegający na wyjeździe do S. i podjęciu tam pracy bez ubezpieczenia, a nadto nieopłacanie składek na ubezpieczenie społeczne w kraju, a istniała taka możliwość, jest okolicznością szczególną. Również sytuacja na rynku pracy leżąca u podstaw wyjazdu za granicę nią nie jest, albowiem tylko w bardzo wyjątkowych sytuacjach bezrobocie może być uznane za okoliczność szczególną, a mianowicie wtedy, gdy brak pracy byłby poparty dowodami świadczącymi o aktywnym poszukiwaniu zatrudnienia, co oczywiście w sprawie niniejszej nie mogło mieć miejsca. Jeśli zaś idzie o przesłankę braku niezbędnych środków utrzymania, to sama skarżąca przyznaje, że obecnie syn nie pozostaje całkowicie bez środków do życia, gdyż jest na utrzymaniu rodziców. Chodzi jej raczej o zapewnienie bytu syna w przyszłości, kiedy zabraknie osób, na których utrzymaniu pozostaje. W tym zakresie organ prawidłowo przyjął, że należy ocenić stan faktyczny na dzień wydawania decyzji, a nie w niedającej się bliżej określić przyszłości, natomiast kwota przypadająca aktualnie na członka rodziny pozostającego we wspólnym gospodarstwie domowym, nie daje podstaw do uznania braku niezbędnych środków utrzymania. Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.