II SA/Wa 213/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Pocztarek Asesor WSA Janusz Walawski Asesor WSA Andrzej Kołodziej (spr.) Protokolant apl. prok. Izabela Wereśniak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 maja 2005 r. sprawy ze skargi J. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2004 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] września 2004 r. nr [...], 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] listopada 2004 r. nr [...], na podstawie art. 138 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...] września 2004 r. nr [...] odmawiającą przyznania J. B. renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu podał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: ” jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, ” nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, ” nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, ” nie ma niezbędnych środków utrzymania, zaś z akt sprawy nie wynikają szczególne okoliczności, na skutek których wnioskodawczyni nie nabyła uprawnień do świadczenia ustawowego. Ostatnio udowodniony okres składkowy przypada bowiem na dzień [...] listopada 1998 r., natomiast orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] czerwca 2004 r. całkowita niezdolność do pracy została ustalona na dzień [...] listopada 2003 r., a więc po upływie 5 lat od ostatnio udowodnionego okresu składkowego. Organ wskazał również, że za szczególną okoliczność nie mógł uznać faktu zarejestrowania J. B. jako osoby bezrobotnej bez prawa do zasiłku i wyjaśnił, że okresy pozostawania bez pracy, potwierdzone formalną rejestracją w urzędzie pracy, nie mogą być uwzględnione, gdy w rozumieniu przepisów ustawy nie są okresami składkowymi bądź nieskładkowym, a nadto nie odzwierciedlają rzeczywistej aktywności bezrobotnego w poszukiwaniu zatrudnienia. Prezes ZUS podniósł ponadto, że w przepisie art. 83 ustawy emerytalno-rentowej w sposób pełny i wyczerpujący ustawodawca wyliczył warunki, na jakich można przyznać świadczenie wyjątkowe, lecz wśród okoliczności, które uzasadniałyby przyznanie świadczenia brak warunku trudnej sytuacji na rynku pracy. W jego ocenie, sama trudna sytuacja materialna nie stanowi wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, które nie jest świadczeniem socjalnym. W skardze na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie J. B. podniosła, że została przez ZUS skrzywdzona, co wynika z przedstawionych przez nią dokumentów. Wskazała, że do uzyskania renty zabrakło jej 8 dni, chociaż składki opłacała przez 25 lat 5 miesięcy i 23 dni, a do tego dochodzi jeszcze 1 rok 6 miesięcy i 13 dni okresów nieskładkowych. Skarżąca stwierdziła, że "jeżeli ZUS nie chce mi przyznać renty, to niech cofnie grupę inwalidzką". Podała również, że jest osobą niepełnosprawną, a ze względu na wiek (53 lata) i całkowitą niezdolność do pracy nikt jej nie zatrudni. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie z argumentacją zbieżną z zawartą w zaskarżonej decyzji, zaś odnosząc się do zarzutów skargi podniósł, że w sprawie nie ma znaczenia, jaki okres pracy wykazała skarżąca, bowiem przyczyną odmowy świadczenia jest 5-letnia przerwa w ubezpieczeniu po 1998 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.). Stanowi on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle całej ustawy określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna, pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w zwykłym trybie. Wyjątkowość przedmiotowych świadczeń polega również na tym, że nie mają one charakteru roszczeniowego, są finansowane z budżetu państwa, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniowej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Uznaniowość nie oznacza jednak pozostawienia organowi całkowitej i niekontrolowanej swobody w tym względzie, bowiem jej granice wyznaczają z jednej strony przesłanki zawarte w ww. przepisie art. 83 ust. 1, z drugiej zaś przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, stosownie do treści art. 124 kpa. Prezes ZUS podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, jest zatem zobowiązany także do przestrzegania zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 kpa), a więc do podejmowania wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Winien też w sposób należyty i wyczerpujący informować strony o okolicznościach faktycznych i prawnych, mogących mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 kpa). Musi wreszcie, wyczerpująco zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 kpa) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie według wymogów określonych w art. 107 § 3 kpa. W rozpatrywanej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych uchybił wskazanym wyżej regułom procesowym przy wydawaniu obydwu decyzji, w szczególności zaś naruszył przepisy art. 77 § 1 i art. 80 kpa w odniesieniu do przesłanki szczególnych okoliczności, wskutek których skarżąca nie nabyła uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem za okoliczność szczególną w rozumieniu art. 83 § 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok NSA w Warszawie z dnia 16 czerwca 2000 r. sygn. akt II SA 306/00). Z akt sprawy wynika, że skarżąca udokumentowała okres ubezpieczenia wynoszący ok. 27 lat, a w dziesięcioleciu przed orzeczeniem całkowitej niezdolności do pracy 4 lata 11 miesięcy i 22 dni tego stażu, tak więc do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym zabrakło jej jedynie 8 dni. Należy zauważyć, że ostatnio udokumentowany okres składkowy przypada na dzień [...] listopada 1998 r., tj. dzień zaprzestania pobierania zasiłku dla bezrobotnych, po tej dacie J. B. była dalej zarejestrowana jako bezrobotna bez prawa do zasiłku i poszukiwała pracy będąc w wieku 47 lat. Znalezienie pracy w tym wieku nie jest łatwe, albowiem pracodawcy wolą zatrudniać osoby młodsze i sprawniejsze. Nie bez znaczenia jest również okoliczność, czego nie wziął pod uwagę organ, że gmina K., w której zamieszkuje skarżąca jest gminą zagrożoną szczególnie wysokim bezrobociem strukturalnym, wymienioną w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 21 grudnia 1999 r. w sprawie określenia powiatów (gmin) zagrożonych szczególnie wysokim bezrobociem strukturalnym (Dz. U. Nr 110, poz. 1264 ze zm.) W tym kontekście stanowisko organu, że trudna sytuacja na rynku pracy nie jest okolicznością szczególną w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalno-rentowej, choć słuszne co do zasady, budzi uzasadnione wątpliwości. Dodatkowo należy podnieść, że rozstrzyganie przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych spraw z zakresu świadczeń przyznawanych w drodze wyjątku nie może oznaczać stosowania automatyzmu i schematyzmu. Każda sprawa winna być badana indywidualnie z uwzględnieniem istotnych okoliczności mogących mieć wpływ na treść rozstrzygnięcia konkretnej sprawy. Rozpoznając sprawę ponownie organ winien odnieść się do kwestii szczególnych okoliczności mając na uwadze, przede wszystkim, wiek skarżącej, jej staż ubezpieczeniowy, minimalny okres brakujący do uzyskania świadczenia w zwykłym trybie oraz status gminy K. jako zagrożonej bezrobociem strukturalnym. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku. O wykonalności zaskarżonej decyzji Sąd orzekł na podstawie art. 152 powołanej ustawy.